ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΤΩΝ ΑΜΕΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

3.1 Πρόσβαση των ΑμεΑ στην εκπαίδευση

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και της Παγκόσμιας Τράπεζας, ο παγκόσμιος πληθυσμός παιδιών που αντιμετωπίζουν κάποια μορφή αναπηρίας κυμαίνεται μεταξύ 93 και 150 εκατομμυρίων. Παρά τη διεθνή αναγνώριση του θεμελιώδους και καθολικού ανθρωπίνου δικαιώματος στην εκπαίδευση, τα παιδιά με αναπηρίες αντιμετωπίζουν σημαντικές διακρίσεις στον τομέα της εκπαίδευσης καθώς υπολογίζεται ότι έχουν 10 φορές λιγότερες πιθανότητες να πάνε σχολείο σε σύγκριση με τους συνομηλίκους τους, ενώ ακόμα και σε περιπτώσεις όπου κάτι τέτοιο είναι εφικτό, πιθανότατα διδάσκονται σε διαχωρισμένο περιβάλλον από το γενικό πληθυσμό των μαθητών (Plan International, 2013).

Η προαναφερθείσα κατάσταση είναι ακόμα πιο δύσκολο για τα παιδιά με αναπηρίες που εντάσσονται σε κάποια ευάλωτη κατηγορία, όπως τα παιδιά χαμηλού κοινωνικο-οικονομικού προφίλ και τα παιδιά πρόσφυγες. Πιο αναλυτικά, υπολογίζεται ότι ένα συντριπτικό ποσοστό, της τάξης του 90%, των παιδιών με αναπηρίες που κατοικούν σε χώρες χαμηλού και χαμηλότερου μεσαίου εισοδήματος δεν πηγαίνουν σχολείο (Global Partnership for Education, 2025). Επιπροσθέτως, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ για το 2016, λιγότερο από το 50% των έξι εκατομμυρίων παιδιών προσφύγων παγκοσμίως πήγαιναν σχολείο (UNHCR, 2016), ενώ σε μια έκθεση για την εκπαίδευση των παιδιών προσφύγων από τη Συρία, το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ανέφερε ότι οι ανήλικοι πρόσφυγες με αναπηρίες αντιμετώπιζαν αυξημένες δυσκολίες σε σχέση με την εγγραφή τους στο σχολείο σε σχέση με τους πρόσφυγες χωρίς αναπηρίες (Human Rights Watch, 2016).

Ιστορικά, τα ανήλικα άτομα που αντιμετωπίζουν κάποιας μορφής αναπηρία αποκλείονταν από το σύστημα γενικής εκπαίδευσης και τοποθετούνταν σε «ειδικά σχολεία», ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις απομακρύνονταν από το οικογενειακό τους περιβάλλον για να τοποθετηθούν σε ιδρύματα μακροχρόνιας διαμονής όπου, εάν λάμβαναν κάποιας μορφής εκπαίδευση, αυτό λάμβανε χώρα σε συνθήκες απομόνωσης από την κοινότητα. Παρά το γεγονός ότι καταγράφεται σταδιακή εγκατάλειψη των προαναφερθεισών πρακτικών, ωστόσο αυτές εξακολουθούν να εφαρμόζονται σε αρκετές περιοχές. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελούν οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης όπου καταγράφεται ο υψηλότερος αριθμός ιδρυματοποιημένων παιδιών παγκοσμίως και ένα παιδί με αναπηρία έχει σχεδόν 17 φορές περισσότερες πιθανότητες να εισαχθεί σε ιδρύματα σε σύγκριση με τους συνομηλίκους του χωρίς αναπηρίες (UNICEF, 2022).

Τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι ένα πολύ χαμηλό ποσοστό παιδιών με αναπηρίες γράφεται στις πρώτες τάξεις του σχολείου, ενώ ακόμα και όταν αυτό συμβεί, τα εν λόγω παιδιά χαρακτηρίζονται από υψηλές πιθανότητες να εγκαταλείψουν το σχολείο χωρίς να μεταβούν στη δευτεροβάθμια ή την τριτοβάθμια εκπαίδευση (GCE, 2014). Επιπροσθέτως, η ύπαρξη κάποιας αναπηρίας σε ένα παιδί έχει συσχετισθεί με αυξημένο κίνδυνο αυτό να καταστεί θύμα βίας ή εκφοβισμού εντός του σχολείου, γεγονός που λειτουργεί ανασταλτικά στην ασφαλή άσκηση του δικαιώματος τους στην εκπαίδευση (UNESCO, 2017).

Τα βασικότερα εμπόδια που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι με αναπηρίες σε σχέση με την πρόσβασή τους στην εκπαίδευση περιλαμβάνουν (Right to Education Initiative, 2023):

• mέλλειψη προσβασιμότητας, λόγω της απουσίας κατάλληλων υποδομών στις σχολικές εγκαταστάσεις καθώς και της απουσίας του κατάλληλου εκπαιδευτικού υλικού
• διακρίσεις και προκαταλήψεις που λειτουργούν ανασταλτικά στην ισότιμη πρόσβασή τους στο εκπαιδευτικό σύστημα
• αποκλεισμός ή διαχωρισμός από τα γενικά σχολεία
• κατώτερης ποιότητας εκπαίδευσης, συμπεριλαμβανομένων των συνηθισμένων πλαισίων όπου τα παιδιά με αναπηρίες έχουν «ενσωματωθεί» στο υπάρχον μη συμπεριληπτικό σύστημα

Για την άρση των προαναφερθέντων περιορισμών, η διεθνής νομοθεσία στον τομέα των ανθρώπινων δικαιωμάτων επιβάλλει στα κράτη το σεβασμό, την προστασία και τη διασφάλιση του δικαιώματος των ατόμων με αναπηρία στην εκπαίδευση μέσω της εφαρμογής της «εκπαίδευσης χωρίς αποκλεισμούς» (Right to Education Initiative, 2023).