2.5. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ – ΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΕΝΤΑΞΗΣ ΤΩΝ ΑμεΑ
Όπως αναφέραμε παραπάνω, το μείζον πρόβλημα που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία είναι ο κοινωνικός αποκλεισμός. Η Ελλάδα έχει λάβει, παρόλο που αντιμετωπίζει ορισμένα προβλήματα στην επιβολή της πολιτικής, αρκετά μέτρα με στόχο την προώθηση ισότητας, της προσβασιμότητας και της κοινωνικής ενσωμάτωσης. (Δήμας, Α., 2024)
Η Εθνική Στρατηγική για την Αναπηρία στην Ελλάδα βασίζεται κυρίως στην ενσωμάτωση της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής και στην κύρωση της Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (Ν. 4047/2012). Η Σύμβαση αυτή υπερισχύει κάθε άλλου νόμου και καθορίζει την υποχρέωση των κρατών να εξαλείψουν τα εμπόδια που περιορίζουν τα δικαιώματα των ΑμεΑ, προωθώντας ίσες ευκαιρίες σε όλους τους τομείς της ζωής, με έμφαση στη συμμετοχή και την αυτονομία.
Στον τομέα της εργασίας, το άρθρο 27 της Σύμβασης αναγνωρίζει το δικαίωμα των ΑμεΑ σε ίσες συνθήκες εργασίας, απαγορεύει τις διακρίσεις και προωθεί την απασχόλησή τους τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Περιλαμβάνει μέτρα όπως η διευκόλυνση πρόσβασης σε επαγγελματική κατάρτιση, η προώθηση της αυτοαπασχόλησης και η παροχή εύλογων προσαρμογών στους χώρους εργασίας.
Το νομικό πλαίσιο σε εθνικό επίπεδο στηρίζεται σε σειρά άρθρων του Συντάγματος, τα οποία εγγυώνται τον σεβασμό και την προστασία της ανθρώπινης αξίας (Άρθρο 2), την ισότητα ενώπιον του νόμου (Άρθρο 4) και τη φροντίδα για την αυτονομία, την επαγγελματική ένταξη και τη συμμετοχή των ΑμεΑ στη ζωή της χώρας (Άρθρο 21 παρ. 6). Επιπλέον, προβλέπονται θετικά μέτρα για την άρση των ανισοτήτων (Άρθρο 116 παρ. 2).
Συνολικά, το συνταγματικό και νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα αναγνωρίζει τα δικαιώματα των ΑμεΑ και επιβάλλει την υιοθέτηση πολιτικών που προάγουν τη συμπερίληψη και την ισότητα στην κοινωνική και οικονομική ζωή, αν και η εφαρμογή τους απαιτεί περαιτέρω ενίσχυση.
Σύμφωνα με τον Σκούρα (2016) βασισμένοι στο συνταγματικό πλαίσιο, πάρθηκαν ειδικά μέτρα πολιτικής σχετικά με την καταπολέμηση των εμποδίων ενσωμάτωσης των ΑμεΑ στην αγορά εργασίας. Οι κυριότερες παρεμβάσεις αφορούν τους παρακάτω νόμους.
Ο Νόμος 2643/1998 στην Ελλάδα θεσπίστηκε για την προστασία των δικαιωμάτων των ΑμεΑ και άλλων ευπαθών ομάδων στον τομέα της απασχόλησης, καθορίζοντας προϋποθέσεις και ποσοστώσεις για την ισότιμη πρόσβασή τους σε θέσεις εργασίας στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα. Για την ένταξη ενός ατόμου με αναπηρία στον νόμο, απαιτείται ποσοστό αναπηρίας 50% ή 67% σε περιπτώσεις συγγενών, καθώς και εγγραφή στα μητρώα ανέργων ΑμεΑ του ΟΑΕΔ. Ο νόμος ορίζει ποσοστά προσλήψεων για ΑμεΑ, όπως 2% στον ιδιωτικό τομέα και 3% στον δημόσιο.
Παρά την πρόθεση του νομοθέτη να προωθήσει την εργασιακή ένταξη των ΑμεΑ, στην πράξη υπάρχουν προβλήματα, όπως οι αυστηρές προϋποθέσεις, η ανάγκη για κάρτα ανεργίας και οι εισοδηματικοί περιορισμοί, που αποκλείουν άτομα που εργάζονται προσωρινά ή έχουν άλλες πηγές εισοδήματος. Επιπλέον, οι σπάνιες προκηρύξεις και οι καθυστερήσεις στις διαδικασίες πρόσληψης περιορίζουν την αποτελεσματικότητα του νόμου. Παρά τις θετικές ρυθμίσεις, όπως η κατάργηση του ανώτατου ορίου ηλικίας πρόσληψης, χρειάζεται αναθεώρηση για να εξασφαλιστεί η πραγματική ένταξη των ΑμεΑ στην αγορά εργασίας.
Ο Νόμος 3304/2005 εισήγαγε στην ελληνική έννομη τάξη ρυθμίσεις για την καταπολέμηση των διακρίσεων στον τομέα της απασχόλησης λόγω θρησκείας, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού, ενσωματώνοντας δύο ευρωπαϊκές οδηγίες (2000/43/ΕΚ και 2000/78/ΕΚ). Επιδιώκει την εξάλειψη άμεσων και έμμεσων διακρίσεων και προβλέπει θετικά μέτρα για την πρόληψη μειονεκτημάτων συγκεκριμένων ομάδων.
Παρόλο που ο νόμος περιλαμβάνει μηχανισμούς όπως ο Συνήγορος του Πολίτη και το Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης, η πρακτική εφαρμογή του είναι περιορισμένη λόγω της πολύπλοκης νομικής διαδικασίας και της απουσίας ισχυρών κυρώσεων. Επιπλέον, παρατηρούνται στρεβλώσεις, όπως η ελλιπής εφαρμογή θετικών μέτρων και άνιση μοριοδότηση σε προσκλήσεις εργασίας για ΑμεΑ, δημιουργώντας διακρίσεις εντός της ίδιας κατηγορίας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η αρχική μοριοδότηση που αγνοούσε άτομα με αναπηρία άνω του 67% και η απουσία πριμοδότησης για ΑμεΑ σε προσκλήσεις της Υπηρεσίας Ασύλου.
Παρά τις αρχικές προθέσεις του νόμου, η αδύναμη εφαρμογή των μέτρων και οι αποκλίσεις από τις ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές περιορίζουν την αποτελεσματικότητά του στην προώθηση της απασχόλησης των ΑμεΑ.
Ο Νόμος 4440/2016 εισήγαγε σημαντικές αλλαγές στο πλαίσιο προσλήψεων για τα Άτομα με Αναπηρία (ΑμεΑ), διορθώνοντας αστοχίες προηγούμενων ρυθμίσεων. Το άρθρο 25 του νόμου προβλέπει ποσοστώσεις για ΑμεΑ στις προκηρύξεις τακτικού προσωπικού και προσωπικού με σύμβαση αορίστου χρόνου, με 10% για άτομα με αναπηρία τουλάχιστον 50% και 5% για άτομα με συγγενείς ή τέκνα με αναπηρία άνω του 67%. Οι αλλαγές περιλαμβάνουν την κατάργηση της υποχρέωσης εγγραφής στα μητρώα του ΟΑΕΔ, επιταχύνοντας τη διαδικασία προσλήψεων και εξασφαλίζοντας ισότιμους όρους πρόσβασης για τα ΑμεΑ.
Η νομοθεσία προβλέπει επίσης μοριοδότηση για ΑμεΑ στις διαδικασίες προσλήψεων ορισμένου χρόνου, ενισχύοντας τη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας. Εξασφαλίζεται ότι οι προσλήψεις γίνονται στον ίδιο χρόνο με τον υπόλοιπο πληθυσμό, αποφεύγοντας τις καθυστερήσεις προηγούμενων ετών, και αίρονται διακρίσεις όπως η απαίτηση κατοχής κάρτας ανεργίας. Με τον τρόπο αυτό, ο νόμος βελτιώνει τις συνθήκες ένταξης των ΑμεΑ στην εργασία, προωθώντας την ισότητα και τη συμπερίληψη.