Η «εικονική» προσβασιμότητα στην Κύπρο – Γιατί οι τουαλέτες ΑμεΑ παραμένουν μόνιμα κλειδωμένες

Από τα λουκέτα στις αναπηρικές τουαλέτες μέχρι την απουσία ελέγχων μετά την αδειοδότηση, οι υποδομές προσβασιμότητας παραμένουν σε πολλές περιπτώσεις λειτουργικές μόνο στα χαρτιά.

 

• Η «εικονική» προσβασιμότητα στην Κύπρο – Γιατί οι τουαλέτες ΑμεΑ παραμένουν μόνιμα κλειδωμένες
• Περιορισμός αυτονομίας: Η πρακτική του κλειδώματος των αναπηρικών τουαλετών στην Κύπρο στερεί από τα Άτομα με Αναπηρία το δικαίωμα της ασφαλούς διαβίωσης.
• Έμμεση διάκριση: Οι διαχειριστές επικαλούνται την καθαριότητα, όμως η ελεγχόμενη πρόσβαση ή η μετατροπή των χώρων σε αποθήκες συνιστά διάκριση κατά των πολιτών.
• Νομικές παραβιάσεις: Η συγκεκριμένη κατάσταση παραβιάζει ευθέως την κυπριακή και ευρωπαϊκή νομοθεσία, καθώς και τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα δικαιώματα των ΑμεΑ.
• Διεθνείς πρακτικές: Συστήματα όπως η χρήση καθολικού κλειδιού σε άλλες χώρες αποδεικνύουν ότι η υγιεινή μπορεί να διασφαλιστεί χωρίς τη στέρηση της προσβασιμότητας.
• Απουσία ελέγχων: Η έλλειψη εποπτείας μετά την αδειοδότηση των κτιρίων επιτρέπει τη δημιουργία υποδομών βιτρίνας, καθιστώντας αναγκαία την άμεση θεσμική παρέμβαση.

 

Η ύπαρξη υποδομών για Άτομα με Αναπηρία (ΑμεΑ) στην Κύπρο αποδεικνύεται στην πράξη μια προσχηματική διαδικασία. Παρά το αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο, η συνήθεια να κλειδώνονται οι αναπηρικές τουαλέτες σε χώρους εστίασης, δημόσιους χώρους και θρησκευτικά μνημεία στερεί από τους πολίτες το δικαίωμα της αυτόνομης διαβίωσης, εκθέτοντάς τους σε κίνδυνο και δημόσια υποτίμηση.

Ένα πρόσφατο περιστατικό σε ναό των ορεινών περιοχών αναδεικνύει το μέγεθος του προβλήματος. Κατά τη διάρκεια επίσκεψης ομάδας πολιτών, ένας άνδρας με ολική απώλεια όρασης χρειάστηκε να χρησιμοποιήσει τον χώρο υγιεινής. Αν και υπήρχε η ειδική διεθνής σήμανση, η θύρα της αναπηρικής τουαλέτας ήταν κλειδωμένη με λουκέτο. Ο τυφλός πολίτης αναγκάστηκε να οδηγηθεί από τους συνοδούς του στις κοινές τουαλέτες, η είσοδος των οποίων διέθετε σκαλοπάτι, αυξάνοντας κατακόρυφα τον κίνδυνο πτώσης.

Το περιστατικό έφθασε ως αναφορά στα γραφεία του INK. Η καταγγελία διερευνήθηκε. Μιλώντας το ίδιο το άτομο μαζί μας, ανέφερε ότι «μα κατά 90% αυτό συμβαίνει στις αναπηρικές τουαλέτες. Μόνο για το θεαθήναι, ότι έχουν τουαλέτες για άτομα με αναπηρίες. Τους αναγκάζει η ευρωπαϊκή νομοθεσία. Τις κάνουν δήθεν για εμάς και όταν πάμε να τις χρησιμοποιήσουμε είτε είναι αποθήκες είτε είναι κλειδωμένες».

Επικοινωνήσαμε και με άτομο που κινείται με τροχοκάθισμα. Επιβεβαίωσε ότι αυτό είναι συνηθισμένο φαινόμενο. Πρόσθεσε ότι «αντί να μας βοηθούν, μας ταλαιπωρούν. Για παράδειγμα, εγώ με το τροχοκάθισμα δεν θα μπορούσα να περάσω από την πόρτα για να μπω στις κοινές τουαλέτες που χρησιμοποιούν οι αρτιμελείς».

 

Η τακτική του «λουκέτου» και η νομική πραγματικότητα

Οι διαχειριστές καταστημάτων και δημόσιων χώρων επικαλούνται πάγια τη διατήρηση της καθαριότητας, την αποφυγή βανδαλισμών ή τη χρήση των χώρων για άλλες δραστηριότητες ως λόγους για να κρατούν τις τουαλέτες κλειδωμένες. Ωστόσο, η πρακτική της ελεγχόμενης πρόσβασης μέσω του προσωπικού («ζητήστε το κλειδί») συνιστά έμμεση διάκριση.

Νομικά, η κατάσταση αυτή παραβιάζει τρεις βασικούς πυλώνες της κυπριακής και ευρωπαϊκής νομοθεσίας:

1. Ο περί Ατόμων με Αναπηρίες Νόμος: Κατοχυρώνει το δικαίωμα για ανεξάρτητη διαβίωση και απρόσκοπτη πρόσβαση στο φυσικό και δομημένο περιβάλλον.
2. Ο περί Ρυθμίσεως Οδών και Οικοδομών Νόμος (Κεφ. 96): Καθιστά υποχρεωτική την κατασκευή επίπεδων προσβάσεων και λειτουργικών χώρων υγιεινής ΑμεΑ για την έκδοση άδειας λειτουργίας δημόσιων χώρων και κτιρίων συνάθροισης κοινού.
3. Ο περί της Προσβασιμότητας Προϊόντων και Υπηρεσιών Νόμος του 2024 (Ν. 57(I)/2024): Εναρμονίζει πλήρως την Κύπρο με την Ευρωπαϊκή Πράξη Προσβασιμότητας. Ο νόμος αυτός ορίζει ότι η παροχή μιας υπηρεσίας πρέπει να είναι εξίσου λειτουργική και ισότιμη για όλους τους καταναλωτές, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με προβλήματα όρασης ή κινητικότητας.

Παράλληλα, η Κυπριακή Δημοκρατία έχει κυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των ΑμεΑ, το Άρθρο 9 της οποίας επιτάσσει την εξάλειψη των εμποδίων σε κάθε είδους δημόσια υποδομή.

 

Το πολιτισμικό χάσμα στη διαχείριση: Η διεθνής πρακτική

Το επιχείρημα ότι οι τουαλέτες πρέπει να κλειδώνονται για να προστατευτούν καταρρίπτεται από τα συστήματα διαχείρισης που εφαρμόζονται σε αναπτυγμένες χώρες, όπου η καθαριότητα εξασφαλίζεται χωρίς τη στέρηση της αυτονομίας:

• Ηνωμένο Βασίλειο (Σύστημα RADAR Key): Περισσότεροι από 14.000 χώροι υγιεινής χρησιμοποιούν μια κοινή, τυποποιημένη κλειδαριά. Τα άτομα με αναπηρία κατέχουν ένα καθολικό κλειδί (Radar Key), ανοίγοντας τις πόρτες αυτόνομα, χωρίς μεσολάβηση υπαλλήλων.
• Κεντρική Ευρώπη (Σύστημα Eurokey): Εφαρμόζεται σε χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία και η Ελβετία. Με ένα ενιαίο κλειδί, το οποίο χορηγείται αυστηρά με την επίδειξη επίσημης κάρτας αναπηρίας, οι χρήστες αποκτούν πρόσβαση σε δημόσιες τουαλέτες και ανελκυστήρες ΑμεΑ.
• Ηνωμένες Πολιτείες (Νόμος ADA): Η νομοθεσία απαγορεύει ρητά το κλείδωμα των προσβάσιμων χώρων όταν οι υπόλοιπες τουαλέτες είναι ανοιχτές. Οι πόρτες διαθέτουν εξωτερικές ενδείξεις κατάληψης (Occupancy Indicators) και ασφαλίζουν μόνο από μέσα.
• Νότια Κορέα (Public Toilets Act): Οι αναπηρικές τουαλέτες λειτουργούν με ηλεκτρονικά κομβία αυτόματης προεκτάσεως και παραμένουν μόνιμα ξεκλείδωτες. Βάσει του κρατικού νόμου, η διατήρηση της καθαριότητας ελέγχεται αυστηρά. Εάν ένας πολίτης εισέλθει και εντοπίσει ακάθαρτο χώρο, υποχρεούται να το αναφέρει άμεσα μέσω ψηφιακού κωδικού QR. Η αναφορά κινητοποιεί άμεσα συνεργείο καθαρισμού, ενώ η παράλειψη συμμόρφωσης των διαχειριστών επιφέρει διοικητικά πρόστιμα.

 

Το κενό στους ελέγχους εντός Κύπρου

Το πρόβλημα στην Κύπρο εστιάζεται στην απουσία μηχανισμού ελέγχου μετά την αδειοδότηση των κτιρίων. Οι τοπικές αρχές (Δήμοι και Επαρχιακοί Οργανισμοί Αυτοδιοίκησης) ελέγχουν την ύπαρξη των προδιαγραφών ΑμεΑ κατά τη φάση της ανέγερσης ή της τελικής έγκρισης. Δεν υφίσταται, ωστόσο, εποπτικό σώμα που να διενεργεί αιφνιδιαστικούς ελέγχους για τη λειτουργικότητα των χώρων αυτών κατά τη διάρκεια της λειτουργίας τους.

Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία υποδομών «βιτρίνας», οι οποίες ικανοποιούν τα κριτήρια των σχεδίων στα χαρτιά, αλλά παραμένουν άχρηστες στην καθημερινότητα. Η μετατροπή των αναπηρικών τουαλετών σε αποθηκευτικούς χώρους ή η μόνιμη στάθμευσή τους υπό καθεστώς λουκέτου συνιστά ευθεία παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και απαιτεί άμεση θεσμική παρέμβαση για την επιβολή των προβλεπόμενων κυρώσεων.

 

Πηγή: https://ink.com