1.3. Βιβλιογραφική ανασκόπηση
Η παρούσα ερευνητική προσέγγιση εδράζεται στη διασταύρωση τριών βασικών πεδίων της επιστημονικής βιβλιογραφίας: της αθλητικής πολιτικής, της πολιτικής κοινωνικής ένταξης και του θεωρητικού πλαισίου του εξευρωπαϊσμού. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στη μελέτη της δυναμικής του αθλητισμού ως μέσου ένταξης προσφύγων και ατόμων με αναπηρία, καθώς και στην ανάδειξη των συστημικών ελλείψεων που παρατηρούνται στην παροχή στοχευμένων πολιτικών για τις ομάδες αυτές.
Η ανάλυση των πολιτικών που αναπτύσσονται ή εφαρμόζονται από τα κράτη μέλη της ΕΕ αναδεικνύει μια θεμελιώδη ασυμμετρία: ενώ αναγνωρίζεται ο αθλητισμός ως εργαλείο ενίσχυσης της κοινωνικής συνοχής, εντούτοις δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί ένας συνεκτικός μηχανισμός εντοπισμού και ενσωμάτωσης των πιο περιθωριοποιημένων υποομάδων, όπως είναι οι πρόσφυγες με αναπηρία (Hartmann-Tews, 2006). Η απουσία σαφούς στρατηγικής χαρτογράφησης του πληθυσμού αυτού καταδεικνύει την αποτυχία των πολιτικών θεσμών να κατανοήσουν την ετερογένεια της προσφυγικής εμπειρίας και, συνακόλουθα, να προτείνουν λύσεις ενταξιακής πολιτικής που λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες αυτών των υποκειμένων.
Η υπάρχουσα βιβλιογραφία για την αθλητική πολιτική της ΕΕ καταγράφει την εξέλιξή της ως πεδίο με έντονο κοινωνικό και πολιτισμικό χαρακτήρα, το οποίο υπάγεται σε μη δεσμευτικούς μηχανισμούς, όπως η Ανοιχτή Μέθοδος Συντονισμού (OMC) (Yilmaz, 2018), ειδικά μετά τη Συνθήκη της Λισαβόνας (άρθρο 165 ΣΛΕΕ). Η μέθοδος αυτή, που συνιστά έναν τυπικό «ήπιο» μηχανισμό εξευρωπαϊσμού, ευνοεί την ανταλλαγή καλών πρακτικών και την προώθηση κοινών στόχων μέσω εθελοντικής συνεργασίας των κρατών μελών (Bulmer & Radaelli, 2004; Sakka & Chatzigianni, 2012). Η κοινωνική διάσταση του αθλητισμού, όπως αυτή αποτυπώνεται στην ευρωπαϊκή πολιτική ρητορική, προβάλλει τον αθλητισμό όχι μόνο ως μέσο βελτίωσης της υγείας και ενίσχυσης του εθελοντισμού, αλλά και ως όχημα για την κοινωνική ένταξη, την ενδυνάμωση των πολιτών και την καταπολέμηση των διακρίσεων (García, 2007; Yilmaz, 2018).
Η σύνδεση της αθλητικής πολιτικής με τις επιταγές της Ατζέντας 2030 και τους στόχους του ΟΗΕ για την Ανάπτυξη μέσω του Αθλητισμού και της Ειρήνης (Sport for Development and Peace) ενισχύει το επιχείρημα περί της διευρυμένης πολιτικής σημασίας του αθλητισμού (Giulianotti et al., 2018). Οι σχετικές πρωτοβουλίες τονίζουν τον ρόλο του αθλητισμού στη βιώσιμη ανάπτυξη, τη μείωση των ανισοτήτων, και την ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης μέσω της συμμετοχής όλων των πολιτών, ανεξαρτήτως φυσικών ή κοινωνικών περιορισμών.
Πρωτοβουλίες όπως η Λευκή Βίβλος για τον Αθλητισμό επισημαίνουν τον κοινωνικό ρόλο του αθλητισμού και προτείνουν πολιτικά εργαλεία που ενισχύουν την ένταξη και την προσβασιμότητα μέσα από τη συμμετοχή σε οργανωμένες δραστηριότητες (Rogulski & Miettinen, 2009). Επιπλέον, προγράμματα όπως το Erasmus+ Sport χρηματοδοτούν δράσεις που προάγουν την κοινωνική ένταξη μεταναστών, προσφύγων και ΑμεΑ μέσω του αθλητισμού, δίνοντας έμφαση στην ισότητα και τη μη διάκριση (Özman & Ceyhun, 2023). Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2021–2030 αναγνωρίζει τη σημασία της συμμετοχής στον αθλητισμό ως πυλώνα της κοινωνικής ένταξης και της πολιτισμικής ζωής (O’Mahony & Quinlivan, 2020), ενώ το Σχέδιο Δράσης για την Ένταξη και την Ενσωμάτωση 2021–2027 προβλέπει τη χρήση του αθλητισμού ως εργαλείου προσέγγισης και ενίσχυσης της κοινωνικής συμμετοχής των προσφύγων (Berry, S. E., & Taban, 2022).
Ωστόσο, η αποτύπωση του αθλητισμού ως μέσο ένταξης προσφύγων και ΑμεΑ στη διεθνή βιβλιογραφία παραμένει αποσπασματική και συχνά ελλιπής. Οι περισσότερες μελέτες επικεντρώνονται είτε σε προσφυγικούς πληθυσμούς γενικά (Doidge et al., 2020; Flensner et al., 2021) είτε σε άτομα με αναπηρία (Kamberidou et al., 2019; Pierre et al., 2024), χωρίς να εξετάζουν τη διασταύρωση των δύο ταυτοτήτων. Η απουσία βιβλιογραφικών πηγών που να εξετάζουν συστηματικά τη χρήση του αθλητισμού ως ενταξιακού εργαλείου ειδικά για πρόσφυγες με αναπηρία επιβεβαιώνει την ύπαρξη ενός σημαντικού κενού στη θεωρητική τεκμηρίωση, το οποίο καθιστά την παρούσα μελέτη όχι μόνο αναγκαία αλλά και πρωτοποριακή ως προς τη συμβολή της στη διαμόρφωση μιας εναργέστερης και συμπεριληπτικής πολιτικής ανάλυσης.
Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια του εξευρωπαϊσμού καθίσταται κρίσιμη για την κατανόηση των μηχανισμών που επιτρέπουν ή αναστέλλουν τη θεσμική ενσωμάτωση τέτοιων πολιτικών (Borzel & Risse, 2007). Όπως υποστηρίζεται από τη σχετική θεωρία, η πολιτική μεταβολή στα κράτη μέλη συντελείται είτε μέσα από κάθετους μηχανισμούς επιβολής (hard law), είτε μέσω ήπιων εργαλείων (soft law), όπως η θεσμική μίμηση, η οριζόντια διάχυση αξιών και η αλληλεπίδραση των κρατικών και υπερεθνικών φορέων (Radaelli, 2000; Hang, 2011). Η απουσία δεσμευτικής ευρωπαϊκής πολιτικής στον τομέα του αθλητισμού καθιστά τους ήπιους μηχανισμούς —και ιδιαίτερα την οριζόντια μάθηση και τη διάχυση καλών πρακτικών— τον βασικό άξονα επί του οποίου θα μπορούσαν να αναπτυχθούν πολιτικές ένταξης ειδικών ομάδων πληθυσμού, όπως οι πρόσφυγες ΑμεΑ.
Εν κατακλείδι, η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας αναδεικνύει αφενός την αναγνώριση του αθλητισμού ως εργαλείου κοινωνικής πολιτικής σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, αφετέρου όμως υπογραμμίζει τη θεωρητική και εμπειρική υστέρηση στην κατανόηση του ρόλου του στον τομέα της ένταξης προσφύγων με αναπηρία. Η συστηματική αποτύπωση του κενού αυτού δεν επιτρέπει απλώς τη θεωρητική ερμηνεία ενός ελλείμματος, αλλά διανοίγει ταυτόχρονα δυνατότητες για την ανάδειξη νέων προσεγγίσεων πολιτικής με γνώμονα την ισότητα, την προσβασιμότητα και τη διατομεακή συμπερίληψη.
