Από τον Αποκλεισμό στην Ένταξη: Εκπαίδευση, Αναπηρία και Βιοηθική στον 21ο αιώνα – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ της ΦΩΚΙΑΝΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑΣ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Π.Μ.Σ. ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ – Μέρος 39ο
6.4 Ενταξιακή εκπαίδευση vs υπονόμευση της αυτονομίας
Πολύ συχνά τίθεται το ερώτημα αν η ενταξιακή εκπαίδευση συμβάλλει στην ένταξη των ανάπηρων μαθητών στην γενική τάξη ή υπονομεύει την προσωπικότητα και την αυτονομία των μαθητών. Αναμφισβήτητα, η ενταξιακή εκπαίδευση αποτελεί ένα από τα βασικότερα θεμέλια του εκπαιδευτικού συστήματος που έχουν ως στόχο την δικαιοσύνη, την παροχή ισότιμων ευκαιριών και τον σεβασμό στη διαφορετικότητα. Με αυτή τη συνθήκη εξασφαλίζεται η ισότιμη συμμετοχή όλων των μαθητών σε ένα ενιαίο σχολείο ανεξαρτήτως των ικανοτήτων τους (Μηνάς, 2018). Ωστόσο, μια από τις πιο θεμελιώδεις αρχές της βιοηθικής είναι η αυτονομία του ατόμου δηλαδή η δυνατότητα να αποφασίζει τόσο για την ζωή του όσο και τη μάθηση (Levinson, 1999). Ο ηθικός προβληματισμός είναι σε ποιο βαθμό η ενταξιακή εκπαίδευση λειτουργεί ενισχυτικά ή υποσκάπτει την αυτονομία των ανάπηρων μαθητών.
Η ένταξη μπορεί να συμβάλλει στην ενίσχυση της αυτονομίας, όταν προωθεί την ενεργό συμμετοχή του ανάπηρου μαθητή. Η παρουσία του μαθητή με αναπηρία μέσα στην τάξη εξασφαλίζεται με τη συμμετοχή και όχι την απομόνωση (Calderón & Habegger, 2017). Η συνύπαρξη του με τους μη ανάπηρους συνομηλίκους, ενδυναμώνει την συνεργατική διάθεση και την αυτενέργεια (Armstrong et al.,2000). Ιδιαίτερα βοηθητική είναι η χρήση της τεχνολογίας, καθώς σύμφωνα με έρευνες η αξιοποίηση τεχνολογικών και εξειδικευμένων μέσων συνδράμει στη λειτουργική αυτονομία των μαθητών, διευκολύνοντας τη μάθηση τους (Μαστροθανάσης και συν., 2025). Η συνθήκη αυτή σχετίζεται με το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του ατόμου να επιλέγει και να θέτει στόχους στη ζωή του (Dwyer, 2021).
Όταν η εφαρμογή της ένταξης γίνεται με μία ολιστική προσέγγιση, ενισχύεται και η δυνατότητα επιλογής. Μέσα από έναν προσωπικό εκπαιδευτικό σχεδιασμό συνδυαστικά με πρακτικές μάθησης, βαθμιαία αναπτύσσεται η αυτονομία και ο μαθητής αντιλαμβάνεται την εκπαίδευση ως χώρο παρατήρησης, κατανόησης και μάθησης και όχι ως πεδίο καταναγκασμού και τιμωρίας (Παπαδημητρίου & Σάλμοντ, 2016).
Στον αντίποδα όλων των παραπάνω, σε κάποιες συνθήκες η ενταξιακή εκπαίδευση μπορεί να δράσει ανασταλτικά στην αυτονομία των μαθητών, επιτυγχάνοντας μια τυπική παρουσία και όχι την πραγματική συμμετοχή. Ειδικότερα, όταν το αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών δεν προσαρμόζεται στις ανάγκες των μαθητών, η ένταξη λαμβάνει ένα συμβολικό χαρακτήρα υπονομεύοντας την αυτενέργεια των μαθητών. Παράλληλα, η παρεμβατική δράση των συνοδών και των εκπαιδευτικών ειδικής αγωγής οδηγεί στην παθητικοποίηση των μαθητών με αναπηρία (Παπαδημητρίου & Σάλμοντ, 2016). Η υπερπροστατευτική αυτή διάθεση, ακόμη και αν γίνεται με καλή πρόθεση, αφαιρεί από το άτομο την δυνατότητα να αναλαμβάνει την ευθύνη των πράξεων του και των συνεπειών (Levinson, 1999).
Παράλληλα, σύμφωνα με την Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.ΑμεΑ, 2023) πολλές σχολικές μονάδες δεν διαθέτουν τους απαραίτητους πόρους για εξατομικευμένες πρακτικές, χρησιμοποιώντας κοινά παιδαγωγικά μέσα. Μ’ αυτή την κατάσταση, ο μαθητής δυστυχώς αναγκάζεται να προσαρμόζεται στο εκάστοτε εκπαιδευτικό σύστημα και όχι το σύστημα στις ανάγκες του μαθητή. Στο σημείο αυτό καλό θα ήταν να τονιστεί και η ποιότητα της ενταξιακής εκπαίδευσης, η οποία θα πρέπει να στηρίζεται στην από κοινού διαμόρφωση των στόχων και την ανατροφοδότηση του εκπαιδευτικού υλικού (Armstrong et al., 2000; Παπαδημητρίου & Σάλμοντ, 2016). Όταν η λήψη αποφάσεων πραγματοποιείται μόνο από τους εκπαιδευτικούς και τους ειδικούς, παραγκωνίζοντας τους μαθητές, αφαιρείται τότε ο λόγος και τα δικαιώματα τους (Dwyer, 2021).
Με βάση τις αρχές της βιοηθικής, η αυτονομία στηρίζεται στη ικανότητα του ατόμου να γνωρίζει και να επιλέγει κατά βούληση. Γι’ αυτό στόχος της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η καλλιέργεια της γνώσης και της ελεύθερης επιλογής. Η πραγμάτωση της ουσιαστικής ενταξιακής εκπαίδευσης στηρίζεται στην ομαδική μάθηση και όχι στην στοχοποίηση και την κατηγοριοποίηση των μαθητών (Ευσταθίου, 2018).
