Ο ρόλος του φύλου στη διαμόρφωση των οικονομικών απολαβών των ατόμων με αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Ειρήνης Κολόκουσα – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 22ο
3.4 Παράγοντες διαφοροποίησης των απολαβών
Η διεθνής βιβλιογραφία που παρουσιάστηκε στην προηγούμενη ενότητα αναδεικνύει ότι οι μισθολογικές αποκλίσεις που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες με αναπηρία δεν αποτελούν ένα απλό άθροισμα δύο μειονεκτημάτων, αλλά ένα σύνθετο φαινόμενο πολλαπλής μειονεξίας. Κεντρικοί πυλώνες αυτής της ανισότητας είναι το εκπαιδευτικό επίπεδο, ο τύπος της αναπηρίας, η οικογενειακή κατάσταση και οι δομικοί περιορισμοί εντός της αγοράς εργασίας.
Αρχικά, η εκπαίδευση αποτελεί τον βασικό παράγοντα που διαμορφώνει τις εισοδηματικές διαφορές. Οι Santacreu-Vasut και Wu (2025) διακρίνουν μεταξύ της «επίδρασης των προσόντων» (endowment effect), που αφορά το μορφωτικό επίπεδο, και της
«επίδρασης της τιμής» (price effect), η οποία υποδηλώνει άμεση διάκριση. Τα ευρήματά τους δείχνουν ότι η εισοδηματική υστέρηση για τις γυναίκες με αναπηρία είναι «πρόσθετη», υπερβαίνοντας το άθροισμα των ποινών που επιβάλλονται χωριστά στο φύλο και στην αναπηρία. Στο Νεπάλ, οι Acharya και Yang (2022) εντοπίζουν τις ρίζες αυτού του μειονεκτήματος ήδη από την παιδική ηλικία. Η αναπηρία συνδέεται με χαμηλότερα ποσοστά εγγραφών στο σχολείο και βραδύτερη πρόοδο, με τις αρνητικές επιπτώσεις να είναι εντονότερες για τα κορίτσια. Αυτός ο εκπαιδευτικός αποκλεισμός ναρκοθετεί τη μελλοντική σύνδεση με την αγορά εργασίας και την ικανότητα παραγωγής εισοδήματος. Αντίστοιχα, στην Κίνα, οι Liao et al. (2024) επισημαίνουν ότι το χαμηλό ανθρώπινο κεφάλαιο αυξάνει την ευάλωτότητα των ατόμων με αναπηρία κατά τη διαδικασία καθορισμού των μισθών, καθιστώντας τα πιο επιρρεπή σε πρακτικές διακρίσεων.
Επιπλέον, η βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι η μισθολογική υποτίμηση δεν είναι ομοιόμορφη. Οι Baldwin και Johnson (1995) υποστηρίζουν ότι οι διακρίσεις είναι σφοδρότερες για μια μικρή ομάδα γυναικών με αναπηρίες, έναντι των οποίων η κοινωνική προκατάληψη είναι πιο έντονη. Αυτό υποδηλώνει ότι το κοινωνικό στίγμα που συνοδεύει συγκεκριμένα προφίλ αναπηρίας λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής της ανισότητας. Επιπλέον, μελέτες από το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Νορβηγία (Jones, 2024; Ballo, 2023) επιβεβαιώνουν την ύπαρξη επίμονων «ανεξήγητων» μισθολογικών χασμάτων.
Η οικογενειακή κατάσταση αποτελεί μια επιπλέον παράμετρο που συνδέεται με την επαγγελματική πορεία. Οι Acharya και Yang (2022) καταδεικνύουν ότι στο Νεπάλ η αναπηρία δυσχεραίνει τις προοπτικές γάμου, κυρίως για τα κορίτσια. Η διαπίστωση αυτή υποδηλώνει ότι το στίγμα της αναπηρίας και οι έμφυλοι κανόνες δομούν από κοινού τα κοινωνικά αποτελέσματα, επηρεάζοντας έμμεσα τη μακροπρόθεσμη οικονομική ασφάλεια των γυναικών. Αν και η ποσοτικοποίηση της επίδρασης του γάμου στον μισθό παραμένει πρόκληση, η βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι ο σχηματισμός οικογένειας αποτελεί κρίσιμο κρίκο στην αλυσίδα της οικονομικής μειονεξίας.
Οι δομές της αγοράς εργασίας και η ιεραρχική εξέλιξη παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση των ανισοτήτων. Σύμφωνα με τους Santacreu-Vasut και Wu (2025), οι γυναίκες με αναπηρία υπερεκπροσωπούνται στην αναγκαστική αυτοαπασχόληση, ενώ αντιμετωπίζουν μια «γυάλινη οροφή» που παρεμποδίζει την πρόσβασή τους σε μεσαίες διοικητικές θέσεις. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι άνδρες με αναπηρία φαίνεται να προσκρούουν σε αντίστοιχα εμπόδια μόνο σε ανώτατα διευθυντικά επίπεδα. Ο Jones (2024) επιβεβαιώνει ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο το ανεξήγητο μισθολογικό χάσμα αυξάνεται όσο ανεβαίνουμε στην εισοδηματική κλίμακα, ιδιαίτερα στον ιδιωτικό τομέα. Αυτό υποδηλώνει ότι τα συστήματα προαγωγών και η τομεακή διαστρωμάτωση λειτουργούν μεροληπτικά. Επιπλέον, στη Λατινική Αμερική, οι Pinilla-Roncancio και Gallardo (2022) αναφέρουν ότι οι γυναίκες με αναπηρία και οι πληθυσμοί της επαρχίας έχουν εξαιρετικά χαμηλές πιθανότητες απασχόλησης. Η άνιση πρόσβαση σε ευκαιρίες εργασίας, που συνδέεται με τη γεωγραφική τοποθεσία και το επάγγελμα, αποτελεί το προοίμιο της εισοδηματικής ανισότητας.
Συνοψίζοντας, η βιβλιογραφία τεκμηριώνει ένα πολυπαραγοντικό πρότυπο ανισότητας. Ενώ το ανθρώπινο κεφάλαιο (εκπαίδευση) παραμένει θεμελιώδης παράμετρος, οι «επιδράσεις τιμής» (δηλαδή οι άμεσες και οι έμμεσες διακρίσεις) παραμένουν ισχυρές. Ο επαγγελματικός διαχωρισμός, οι περιορισμοί στην ανέλιξη («γυάλινη οροφή») και η επίδραση του κοινωνικού στίγματος συνθέτουν ένα περιβάλλον όπου οι γυναίκες με αναπηρία καλούνται να υπερβούν πολλαπλά εμπόδια. Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί ολιστικές παρεμβάσεις που θα λαμβάνουν υπόψη τη διασταύρωση φύλου και αναπηρίας σε όλα τα στάδια του κύκλου ζωής.
