Ευκαιρίες και δυσμενείς συνθήκες στον πρωταθλητισμό των ατόμων με αναπηρία – Διπλωματική Εργασία του Παπαϊωάννου Γεώργιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 14ο
3.4 Συνοπτική αποτίμηση της ελληνικής πραγματικότητας
Η εικόνα που διαμορφώνεται από την παρούσα ανάλυση του ελληνικού πεδίου του αναπηρικού πρωταθλητισμού είναι βαθιά αντιφατική. Παρά τη νομοθετική πρόοδο –όπως αυτή αποτυπώνεται στον Νόμο 2725/1999, στον Νόμο 4074/2012 που ενσωματώνει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, και στον Νόμο 4726/2020 για την αναδιάρθρωση της αθλητικής διοίκησης, καθώς και τη θεσμοθέτηση φορέων όπως η ΕΑΟΜ-ΑμεΑ, η μετάβαση σε ένα πραγματικά συμπεριληπτικό και δίκαιο σύστημα παραμένει ατελής. Οι θεσμικές αυτές προβλέψεις ενισχύονται θεωρητικά από διεθνείς στρατηγικές, όπως η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία 2021–2030 και η Διεθνής Χάρτα της UNESCO για τη Φυσική Αγωγή και τον Αθλητισμό, ωστόσο η εφαρμογή τους στην ελληνική πραγματικότητα δεν έχει επιφέρει την επιθυμητή θεσμική εμβάθυνση και κοινωνική ένταξη.
Το θεσμικό πλαίσιο μοιάζει συχνά αποκομμένο από την κοινωνική του εφαρμογή, καθώς η χάραξη πολιτικών σπανίως λαμβάνει υπόψη την εμπειρική γνώση των ίδιων των αθλητών με αναπηρία ή των φορέων που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι η πολιτική διαδικασία χαρακτηρίζεται από μια κορυφωμένη τεχνοκρατική προσέγγιση, όπου οι στρατηγικές καθορίζονται σε ευρωπαϊκό ή εθνικό επίπεδο χωρίς επαρκή διάχυση και ενεργοποίηση σε τοπικές κοινότητες ή δομές βάσης (Thomas & Guett, 2014). Παράλληλα, η μελέτη των Loules et al. (2020) τεκμηριώνει πως οι πρωτοβουλίες ενσωμάτωσης εξαντλούνται συχνά σε αποσπασματικά μέτρα, καθώς απουσιάζουν τόσο οι μηχανισμοί αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών όσο και η δυνατότητα θεσμικής συνέχειας και χρηματοδοτικής σταθερότητας. Η ασυνεχής εφαρμογή των πολιτικών, σε συνδυασμό με τη διοικητική ασυνέπεια μεταξύ κρατικών και τοπικών θεσμών, δημιουργεί ένα πλαίσιο που ευνοεί την αναπαραγωγή ανισοτήτων και όχι τη μείωσή τους.
Σε επίπεδο υλικών και οργανωτικών υποδομών, η γεωγραφική άνιση κατανομή των διαθέσιμων αθλητικών εγκαταστάσεων, η συχνά ανεπαρκής προσβασιμότητά τους –τόσο φυσική όσο και λειτουργική– και η απουσία εξειδικευμένου προσωπικού με κατάρτιση στην προπόνηση ατόμων με αναπηρία, συνθέτουν ένα πλαίσιο στο οποίο οι βασικές προϋποθέσεις συμμετοχής δεν διασφαλίζονται με τρόπο καθολικό και ισότιμο (Kefi, 2020; Panagiotou, 2021). Όπως προαναφέρεται, ιδιαίτερα σε περιφερειακές περιοχές, η ανάγκη μετακίνησης προς αστικά κέντρα για την κάλυψη ακόμη και στοιχειωδών αναγκών εντείνει τον αποκλεισμό και τις κοινωνικές ανισότητες. Ταυτόχρονα, η λειτουργία των αθλητικών σωματείων, που σε πολλές περιπτώσεις αναλαμβάνουν ρόλο υποκατάστασης της κρατικής πρόνοιας, πλήττεται από θεσμική αστάθεια, αβεβαιότητα ως προς τις χρηματοδοτήσεις και ελλείψεις σε πόρους – οικονομικούς, ανθρώπινους και τεχνικούς. Η έρευνα των Loules et al. (2020) τονίζει πως αυτή η ασυνέχεια επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα συγκρότησης ενός σταθερού και μακροπρόθεσμου πλαισίου ενδυνάμωσης, ενώ ταυτόχρονα αποθαρρύνει τη συμμετοχή νέων αθλητών λόγω της απουσίας προβλεψιμότητας και θεσμικής εμπιστοσύνης.
Στο επίπεδο του κοινωνικού λόγου, παραμένει ενεργός ένας διττός τρόπος αναπαράστασης της αναπηρίας: από τη μία πλευρά, η φιλανθρωπική ή συγκινησιακή προσέγγιση· από την άλλη, η εξιδανίκευση της «υπέρβασης» και της εξαιρετικής επίδοσης (Kamberidou, 2019, 2020; Ramon & Rojas-Torrijos, 2023). Και στις δύο περιπτώσεις, η αθλητική συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία παρουσιάζεται ως παρέκκλιση από το «κανονικό», παρά ως μια αυτονόητη κοινωνική συνθήκη. Οι ίδιες οι φωνές των αθλητών σπανίως έχουν ενεργό ρόλο στον σχεδιασμό των πολιτικών, ενώ η δημόσια αναγνώριση τείνει να συνδέεται αποκλειστικά με τη νίκη και όχι με τη διαρκή παρουσία, την ανθεκτικότητα ή τη διαδικασία κοινωνικής ενδυνάμωσης (Karatsiori & Varsamis, 2023; Rojas et al., 2025).
Η ελληνική πραγματικότητα, επομένως, φέρει χαρακτηριστικά «μεταβατικότητας» και ασυνέχειας: η αναπηρία εξακολουθεί να προσεγγίζεται είτε μέσω ελλιπών θεσμικών εργαλείων είτε μέσα από περιορισμένα συμβολικά σχήματα (Thomas & Guett, 2014). Η πρόκληση δεν περιορίζεται πλέον στη διασφάλιση δικαιωμάτων μέσα από νόμους και κανονισμούς, αλλά επεκτείνεται στην καθημερινή ζωή των αθλητών, εκεί όπου οι θεσμικές δεσμεύσεις καλούνται να γίνουν πράξη – μέσα στις σχέσεις τους με τους ανθρώπους, στις προπονήσεις, στους αγώνες, στα εμπόδια και τις μικρές νίκες της καθημερινότητας. Όπως επισημαίνει και ο Kirk (2020), ο αθλητής με αναπηρία χρειάζεται να βιώνει την ισοτιμία όχι μόνο ως έννοια, αλλά ως βίωμα: ως δυνατότητα να συμμετέχει, να αναγνωρίζεται, να εξελίσσεται μέσα σε ένα περιβάλλον που τον βλέπει πρώτα ως άνθρωπο και όχι μέσα από το πρίσμα της αναπηρίας.
