Ευκαιρίες και δυσμενείς συνθήκες στον πρωταθλητισμό των ατόμων με αναπηρία – Διπλωματική Εργασία του Παπαϊωάννου Γεώργιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 12ο

3.2 Υποδομές και στήριξη στον ελληνικό πρωταθλητισμό ατόμων με αναπηρία

Η πρόσβαση στον πρωταθλητισμό για τα άτομα με αναπηρία στην Ελλάδα εξαρτάται καθοριστικά από την ύπαρξη κατάλληλων υποδομών και την αποτελεσματικότητα των θεσμικών μηχανισμών στήριξης. Παρότι έχουν θεσπιστεί νομοθετικά μέτρα για τη βελτίωση της κατάστασης, η εφαρμογή τους εμφανίζει συχνά ασυνέχειες και επιχειρησιακά κενά. Όπως αναδεικνύεται από το Νόμο 4726/20209, μέσω της καταγραφής αθλητικών φορέων στο πληροφοριακό σύστημα «ΕΡΓΑΝΗ», διαφαίνεται μια προσπάθεια θεσμικής χαρτογράφησης του αθλητισμού αναπηρίας. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή δεν συνοδεύεται από ενιαίους όρους επιλεξιμότητας ούτε από επαρκείς μηχανισμούς αξιολόγησης και εποπτείας, αφήνοντας κενά στην παροχή στοχευμένης στήριξης και ποιοτικών υπηρεσιών.

Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται από τη δημόσια διαβούλευση στην πλατφόρμα OpenGov (2023)10, όπου πλήθος φορέων και συλλογικών οντοτήτων αναφέρουν την απουσία μιας συνολικής στρατηγικής για τον αθλητισμό των ατόμων με αναπηρία. Οι παρεμβάσεις περιορίζονται σε αποσπασματικά μέτρα, χωρίς ενιαίο όραμα για την ανάπτυξη υποδομών, την παροχή υλικοτεχνικής υποστήριξης ή τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των σωματείων. Ενδεικτικά, τονίζεται η ανάγκη για αποκεντρωμένες πρωτοβουλίες που θα ανταποκρίνονται στις τοπικές ανάγκες, γεγονός που υπογραμμίζει τις ελλείψεις στον συντονισμό μεταξύ κρατικής διοίκησης και αθλητικών φορέων.

Σε επίπεδο εφαρμογής, η ΕΑΟΜ-ΑμεΑ11 κατέχει κεντρικό ρόλο ως θεσμικός φορέας διαχείρισης του αθλητισμού για τα άτομα με αναπηρία. Όπως προκύπτει από τα διαθέσιμα έγγραφα στη δημόσια πλατφόρμα «Διαύγεια» και τον επίσημο ιστότοπο της Ομοσπονδίας, παρέχεται μια σειρά υπηρεσιών και ενισχύσεων, από την επιδότηση σωματείων μέχρι τη διοργάνωση αγωνιστικών πρωταθλημάτων. Παρόλα αυτά, η λειτουργία των φορέων παραμένει εκτεθειμένη στην έλλειψη σταθερών χρηματοδοτικών μηχανισμών, ενώ η συμμετοχικότητα των αθλητών και σωματείων στη λήψη αποφάσεων κρίνεται περιορισμένη, γεγονός που θέτει ερωτήματα για τη θεσμική δημοκρατικότητα των διαδικασιών.

Επιπλέον, η έρευνα των Loules et al. (2020) τεκμηριώνει με σαφήνεια την ύπαρξη συστημικών δυσλειτουργιών στον συντονισμό μεταξύ κρατικών και τοπικών διοικήσεων, οι οποίες εμποδίζουν την υλοποίηση στοχευμένων πολιτικών για τον παραολυμπιακό αθλητισμό. Μέσα από ανάλυση ποιοτικών δεδομένων και ημιδομημένων συνεντεύξεων με θεσμικούς παράγοντες και επαγγελματίες του χώρου, οι συγγραφείς εντοπίζουν την έλλειψη θεσμοθετημένων καναλιών επικοινωνίας και συνεργασίας ανάμεσα στα διαφορετικά διοικητικά επίπεδα, κάτι που έχει ως αποτέλεσμα τη συχνή αλληλοεπικάλυψη αρμοδιοτήτων ή την πλήρη απουσία υπευθύνου για κρίσιμες παρεμβάσεις. Επιπλέον, επισημαίνουν τις σοβαρές ελλείψεις σε μηχανισμούς λογοδοσίας και παρακολούθησης της ποιότητας και αποτελεσματικότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει σαφής εικόνα για το κατά πόσο οι διαθέσιμοι πόροι επιδρούν ουσιαστικά στην αθλητική εμπειρία των ατόμων με αναπηρία. Η ασυνεχής εφαρμογή των πολιτικών, η οποία συχνά εξαρτάται από την εκάστοτε πολιτική βούληση ή από εξωτερικές συγκυρίες, και η απουσία ποιοτικής αξιολόγησης των παρεμβάσεων, υπονομεύουν τη βιωσιμότητα των υποστηρικτικών δομών, ιδιαίτερα για αθλητές που δραστηριοποιούνται εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων, όπου η θεσμική πυκνότητα είναι σαφώς χαμηλότερη. Οι συγγραφείς τονίζουν την ανάγκη για συστηματοποίηση και αναδιάρθρωση των παροχών, προτείνοντας την καθιέρωση ενός πλαισίου διαφοροποιημένων παρεμβάσεων που να ανταποκρίνεται στις ιδιαίτερες ανάγκες των διαφόρων κατηγοριών αναπηρίας, αλλά και να λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές συνθήκες πρόσβασης των αθλητών σε προπονητικές και αγωνιστικές ευκαιρίες.

Παράλληλα, η Kamberidou (2019) εστιάζει στην απουσία μιας συνεκτικής και συστηματικής πολιτικής που να διασφαλίζει ισότιμη πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία σε αθλητικές υποδομές και προγράμματα, ανεξαρτήτως γεωγραφικής θέσης ή τύπου αναπηρίας. Όπως υπογραμμίζει η συγγραφέας, οι περισσότερες πρωτοβουλίες στήριξης δεν εντάσσονται σε ένα εθνικό στρατηγικό σχέδιο, αλλά παραμένουν συγκυριακές, εδραιωμένες συχνά σε τοπικές ή ατομικές προσπάθειες που εξαρτώνται από το προσωπικό ενδιαφέρον λειτουργών ή αιρετών. Αυτή η κατάσταση δημιουργεί ένα αποσπασματικό πλαίσιο δράσης, στο οποίο η βιωσιμότητα των παρεμβάσεων είναι επισφαλής και η διαθεσιμότητα των πόρων μεταβλητή, ανάλογα με την εκάστοτε συγκυρία ή πολιτική προτεραιότητα. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι τέτοιου είδους αποσπασματικές δράσεις πρακτικές συμβάλλουν στην εμπέδωση ενός μοντέλου θεσμικής προσωρινότητας, όπου οι δράσεις υποστήριξης του παραολυμπιακού αθλητισμού δεν συνδέονται με σταθερές δομές ή δεσμευτικούς μηχανισμούς εφαρμογής, αλλά παρουσιάζονται ως «ευκαιριακές πολιτικές καλοπροαίρετης πρόθεσης». Επιπλέον, επισημαίνεται ότι η έλλειψη σαφών και υποχρεωτικών κατευθυντήριων οδηγιών για τις τοπικές αρχές δημιουργεί ανομοιογένεια στην παρεχόμενη υποστήριξη, με αποτέλεσμα σημαντικές ανισότητες ανάμεσα σε αστικά και περιφερειακά περιβάλλοντα, καθώς και ανάμεσα σε διαφορετικά αθλήματα.

Αντίστοιχα, η μελέτη της Kefi (2020) καταδεικνύει τις έντονες χωρικές ανισότητες στον τομέα των αθλητικών υποδομών για άτομα με αναπηρία, εστιάζοντας στην ανισοκατανομή των εξειδικευμένων εγκαταστάσεων μεταξύ αστικών κέντρων και περιφερειακών περιοχών. Η συγγραφέας τονίζει ότι, εκτός των μεγάλων πόλεων, οι διαθέσιμες δομές είναι ελάχιστες ή εντελώς ανύπαρκτες, γεγονός που αναγκάζει πολλούς αθλητές με αναπηρία να μετακινούνται σε μακρινές αποστάσεις για να συμμετάσχουν σε προπονήσεις ή αγωνιστικές δραστηριότητες, μετακινήσεις που, πέρα από το οικονομικό κόστος που επιβάλλουν στους ίδιους και τις οικογένειές τους (ειδικά σε συνθήκες περιορισμένων δημόσιων μεταφορών ή ανεπαρκούς προσβασιμότητας) συνοδεύονται και από ψυχολογικές επιβαρύνσεις, καθώς οι αθλητές βιώνουν το αίσθημα του αποκλεισμού και της απομόνωσης από τον αθλητικό χώρο της κοινότητάς τους. Η γεωγραφική κατανομή της προσβασιμότητας, σύμφωνα με τη μελέτη, λειτουργεί έτσι ως σημαντικός μηχανισμός δομικής άνισης μεταχείρισης, καθώς δεν βασίζεται σε ενιαία εθνικά κριτήρια ή στρατηγική σχεδιασμού, αλλά εξαρτάται από αποσπασματικές πολιτικές και τοπικές πρωτοβουλίες, συχνά χωρίς διαρκή χρηματοδότηση ή τεχνική υποστήριξη. Η απουσία χωρικού σχεδιασμού με γνώμονα τη συμπερίληψη καταλήγει να διευρύνει τα εμπόδια για την ενεργή συμμετοχή στον πρωταθλητισμό, ιδιαίτερα για τα πιο περιθωριοποιημένα γεωγραφικά και κοινωνικά στρώματα του πληθυσμού των αθλητών με αναπηρία.

Τέλος, σύμφωνα με την Panagiotou (2021), η καθημερινή εμπειρία των αθλητών με αναπηρία αποτυπώνει με σαφήνεια τις πολλαπλές και διαρθρωτικές ανεπάρκειες του υφιστάμενου πλαισίου υποστήριξης, το οποίο συχνά παραμένει αποκομμένο από τις πραγματικές ανάγκες των ίδιων των αθλητών. Όπως καταδεικνύεται από τα ερευνητικά δεδομένα, η έλλειψη προσβάσιμων αθλητικών εγκαταστάσεων, ιδιαίτερα σε επίπεδο περιφέρειας και τοπικών κοινοτήτων, λειτουργεί ως βασικό εμπόδιο, το οποίο σε συνδυασμό με τη μη επαρκή διαθεσιμότητα εξειδικευμένου εξοπλισμού (που να ανταποκρίνεται στις διαφορετικές μορφές και βαθμούς αναπηρίας) καθιστά τη συμμετοχή στον πρωταθλητισμό άνιση και συχνά αποθαρρυντική. Επιπρόσθετα, η απουσία εκπαιδευμένου προσωπικού με γνώσεις προσαρμοσμένης προπονητικής, αλλά και με ικανότητες επικοινωνίας και ενσυναίσθησης προς τους αθλητές με αναπηρία, οδηγεί σε λειτουργικές ελλείψεις που δεν μπορούν να καλυφθούν μέσω προσωρινών παρεμβάσεων ή επιμέρους προγραμμάτων. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι, ενώ συχνά παρατηρούνται μεμονωμένες πρωτοβουλίες βελτίωσης, αυτές στερούνται μακροχρόνιας στρατηγικής συνοχής και δεν ακολουθούν ένα ολιστικό μοντέλο αθλητικής ανάπτυξης. Αντί να προωθείται ένα σύστημα υποστήριξης προσανατολισμένο στις ανάγκες του ίδιου του αθλητή, η προτεραιότητα δίνεται στη γραφειοκρατική διαχείριση των δομών, με αποτέλεσμα να υπονομεύεται η δυνατότητα για βιώσιμη και ισότιμη συμμετοχή στον αγωνιστικό αθλητισμό.

Βέβαια, η αποτύπωση των θεσμικών, υποδομικών και πολιτικών παραμέτρων του παραολυμπιακού αθλητισμού στην Ελλάδα δεν αρκεί για την κατανόηση της πραγματικής του λειτουργίας. Χρειάζεται να στραφούμε στις ίδιες τις εμπειρίες των αθλητών με αναπηρία, καθώς μέσα από τις αφηγήσεις τους αναδεικνύονται οι ασυνέχειες, τα κενά και οι αντιφάσεις του συστήματος, όπως αυτά βιώνονται στην πράξη.

9 https://www.e-nomothesia.gr/kat-athlitismos/nomos-4726-2020-phek-181a-18-9- 2020.html?q=%CE%95%CE%A1%CE%93%CE%91%CE%9D%CE%97

10 https://www.opengov.gr/cultureathl/?p=5231

11 https://www.eaom-amea.gr/portal/, https://diavgeia.gov.gr/f/eaomamea