Παρατηρητήριο Συνοχής-Υλική στέρηση και ελλείμματα κοινωνικής συνοχής

Πώς καταγράφει το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας την ανάγκη εξασφάλισης πόρων για την αντιμετώπιση της κοινωνικής συνοχής που νοσεί σοβαρά ● Το 26,9% του πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ● Το 33,6% των παιδιών σε υλική στέρηση.

 

Μικρός ο προϋπολογισμός για μεγάλα προβλήματα. Αυτός ο τίτλος ταιριάζει στην πρόσφατη απόφαση του αναπληρωτή υπουργού Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Νικόλαου Παπαθανάση, που δημοσιεύτηκε σε ΦΕΚ της 28ης Νοεμβρίου 2025 (6385/Β), να χρηματοδοτηθεί με το ποσό μόλις των 10 εκατομμυρίων ευρώ το Τομεακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης (ΤΠΑ) του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας (ΥΚΟΙΣΟ) και με χρονοδιάγραμμα λήξης το 2027.

Το προαναφερθέν ποσό για τις πολιτικές του υπουργείου που συστάθηκε μόλις το 2023 δεν επαρκεί για να καλύψει τις τεράστιες ανάγκες, τις οποίες το ίδιο το υπουργείο περιγράφει εκτενώς και με αποκαλυπτικά στοιχεία στο τομεακό του πρόγραμμα. Ανάγκες, οι οποίες ωστόσο πρέπει να ιεραρχηθούν κατά προτεραιότητα στα κονδύλια που θα εισρεύσουν από τα ψαλιδισμένα Ταμεία Συνοχής του νέου ΕΣΠΑ.

Έναν χρόνο πριν από τη λήξη του ΕΣΠΑ 2021-2027 και βλέποντας την πόρτα για το 2026 να έχει ανοίξει διάπλατα, το Παρατηρητήριο Συνοχής της «Εφ.Συν.» επιχειρεί να αποτυπώσει τα βασικότερα προβλήματα κοινωνικής συνοχής στη χώρα, όπως τα καταγράφει το ίδιο το υπουργείο, το οποίο, προβαίνοντας, ίσως, για πρώτη φορά μετά το 2019 σε μια ρεαλιστική καταγραφή αυτής της άλλης Ελλάδας, με το τομεακό του πρόγραμμα, αποκαλύπτει την πραγματική κατάσταση για το εύρος του κοινωνικού αποκλεισμού, της φτώχειας, του δημογραφικού, της στεγαστικής κρίσης και της αναπηρίας.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ: Η Ελλάδα κατέχει την 4η θέση μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών με τη χειρότερη επίδοση ως προς το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται στο κατώφλι της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Ο δείκτης AROPE (At Risk of Poverty or Social Exclusion) μετρά το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται υπό τον κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, λαμβάνοντας υπόψη τρεις παράγοντες: κίνδυνο φτώχειας, σοβαρή υλική στέρηση και χαμηλή εργασιακή ένταση. Ο δείκτης αυτός διαμορφώθηκε το έτος 2024 στο 26,9% του ελληνικού πληθυσμού (περίπου 2,65 εκατ. πολίτες) έναντι 21% του μέσου όρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της Eurostat (2023), το ποσοστό των Ελλήνων πολιτών ηλικίας 20-64 ετών που βρίσκονται σε κοινωνικό κίνδυνο ανέρχεται σε περίπου 28%, ποσοστό αισθητά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (18%). Ωστόσο, η κατάσταση είναι ακόμη πιο οξυμένη για τους πολίτες τρίτων χωρών (εκτός Ε.Ε.) της ίδιας ηλικιακής ομάδας, των οποίων το ποσοστό υπερβαίνει το 50%, παρουσιάζοντας ένα από τα υψηλότερα επίπεδα αποκλεισμού στην Ε.Ε. Ειδικότερα, το τομεακό πρόγραμμα του ΥΠΟΟΙΚ αναφέρεται στο εθνικό Σχέδιο Ενταξης Ρομά (2021-2030) το οποίο αναγνωρίζει ότι η ομάδα παρουσιάζει υψηλά επίπεδα ακραίας φτώχειας. Σε ορισμένες περιφέρειες, έως και το 50% των Ρομά βρίσκεται σε συνθήκες ακραίας φτώχειας.

ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ: Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία της Eurostat (2023-2024), το 32,6% των πολιτών με αναπηρία στην Ελλάδα δηλώνει ανικανοποίητες ιατρικές ανάγκες, το υψηλότερο ποσοστό στην Ε.Ε. Οι συντάκτες του τομεακού προγράμματος εκτιμούν ότι, παρά τη σχετική συμβολή των κοινωνικών επιδομάτων στη μείωση του κινδύνου φτώχειας, σχεδόν οι μισοί από τα άτομα με αναπηρία (45,7%) διαβιούν σε νοικοκυριά που αντιμετώπισαν καθυστερήσεις πληρωμών των επιδομάτων τους, υποδεικνύοντας σημαντική οικονομική επισφάλεια. Επιπλέον, παρατηρείται έντονος ψηφιακός αποκλεισμός με το 87,2% των ατόμων με αναπηρία να δηλώνει ότι κάνει χρήση του διαδικτύου (16-74 ετών). Το αντίστοιχο ποσοστό σε άτομα χωρίς αναπηρία ανέρχεται σε 95,2%.

ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ: Ενώ η Ε.Ε. στο σύνολό της παρουσίασε μια μικρή μείωση στον μέσο όρο παιδικού κινδύνου φτώχειας από 24,8% το 2023 σε 24,2% το 2024, η Ελλάδα ακολουθεί αντίθετη πορεία, με τους δείκτες να παραμένουν αμετάβλητοι ή να επιδεινώνονται ελαφρώς. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat (2024), το 27,9% των παιδιών στην Ελλάδα, ηλικίας κάτω των 18 ετών, βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Πρόκειται για την 4η χειρότερη επίδοση στην Ευρωπαϊκή Ενωση, γεγονός που καταδεικνύει τη διαρκή αδυναμία του ελληνικού κοινωνικού κράτους να προστατεύσει επαρκώς τα ανήλικα μέλη των νοικοκυριών που πλήττονται από τη φτώχεια ή τη στέρηση βασικών υλικών αγαθών και ευκαιριών συμμετοχής. Η συγκεκριμένη επίδοση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα αν ληφθεί υπόψη ότι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες παρατηρείται τάση αποκλιμάκωσης των σχετικών ποσοστών. Η Ελλάδα ακολουθεί αντίθετη πορεία με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με τους δείκτες να παραμένουν αμετάβλητοι ή να επιδεινώνονται ελαφρώς. Ο κίνδυνος αναπαραγωγής του κοινωνικού αποκλεισμού από γενιά σε γενιά καθίσταται υπαρκτός, ιδίως σε περιοχές με έντονη κοινωνική περιθωριοποίηση, όπως φτωχές αστικές γειτονιές ή αγροτικές ζώνες. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι πολλές μονογονεϊκές οικογένειες και νοικοκυριά με περισσότερα από δύο παιδιά αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο οικονομικής επισφάλειας, κάτι που επιβεβαιώνεται από τον δείκτη υλικής και κοινωνικής στέρησης. Το 2024, το 33,6% των παιδιών κάτω των 16 ετών στην Ελλάδα αντιμετώπιζε υλικές στερήσεις. Η εικόνα αυτή, πέρα από τις άμεσες επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των παιδιών, εγκυμονεί μακροπρόθεσμους κινδύνους για την εκπαιδευτική τους επίδοση, την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη και τη μελλοντική τους ένταξη στην αγορά εργασίας.

ΝΕΟΛΑΙΑ: Το ποσοστό της σοβαρής υλικής και κοινωνικής στέρησης για τη νεολαία στην Ελλάδα φτάνει το 14,4%, έναντι 5,8% στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Δηλαδή, σχεδόν 1 στους 7 νέους στερείται βασικές υλικές συνθήκες διαβίωσης, εικόνα που καταδεικνύει έντονο κοινωνικό πρόβλημα. Η κατάσταση της νεολαίας στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από οξεία κοινωνική επισφάλεια, όπως προκύπτει από τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της Eurostat για το 2024. Το ποσοστό των νέων ηλικίας 15-29 ετών που διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού ανέρχεται σε 31,3%, σημαντικά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 24,1%, καθιστώντας τη χώρα μία από τις πλέον επισφαλείς για τη νεολαία. Η κρίση αυτή επιτείνεται από τις συνθήκες στέγασης. Το 2023, ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι το 31,1% των νέων ηλικίας 15-29 δαπάνησε πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός του για στέγη, ποσοστό τριπλάσιο σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό (10,1%). Ενα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η καθυστερημένη αποχώρηση από την πατρική εστία. Το 2022, η μέση ηλικία αποχώρησης των νέων από το οικογενειακό σπίτι στην Ελλάδα διαμορφώθηκε στα 30,7 έτη, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 26,4 έτη. Αυτό υποδηλώνει έλλειψη οικονομικής αυτονομίας και κινδύνους ψυχοκοινωνικής επιβάρυνσης.

ΚΟΣΤΟΣ ΣΤΕΓΑΣΗΣ: Η Ελλάδα εμφανίζει υψηλά επίπεδα στεγαστικής στέρησης, ιδιαίτερα για οικογένειες με παιδιά. Παρότι οι ποσοστιαίες αυξήσεις είναι μικρές, το συνολικό επίπεδο επισφαλούς διαβίωσης παραμένει έντονο. Σύμφωνα με τα δεδομένα του EU-SILC και της Eurostat για το 2023, η σοβαρή στεγαστική στέρηση (οικονομική αδυναμία σωστής διαβίωσης) στην Ελλάδα διαμορφώθηκε σε 7,5% για ιδιοκτήτες με δάνειο, ενώ όσον αφορά την υλική και κοινωνική στέρηση συνολικά, το 2023 το 15,6% των παιδιών (0-17 ετών) και το 13,5% του πληθυσμού 18-64 ετών βρίσκονταν σε συνθήκες σοβαρής υλικής στέρησης. Με τις τιμές πώλησης των κατοικιών και των ενοικίων συνεχώς να αυξάνονται, η δαπάνη για στέγαση αποτελεί μεγάλη επιβάρυνση ως ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματος. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2023 η Ελλάδα σημείωσε το υψηλότερο ποσοστό σε όλη την Ευρωπαϊκή Ενωση, με κατά μέσο όρο το 28,5% των νοικοκυριών να αφιερώνει πάνω από 40% του διαθέσιμου εισοδήματος στη στέγη.

ΑΣΤΕΓΟΙ: Για πρώτη φορά στην Ελλάδα είναι διαθέσιμα επίσημα και αξιόπιστα στατιστικά στοιχεία για τον πληθυσμό των αστέγων, μέσω θεσμοθετημένων μηχανισμών καταγραφής που πληρούν ευρωπαϊκά πρότυπα. Σύμφωνα με τα δεδομένα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) για το έτος 2023, ο αριθμός των ατόμων που βρίσκονταν σε κατάσταση έλλειψης στέγης στην Ελλάδα ανήλθε σε 1.387, βάσει συνδυαστικής μεθοδολογίας σημειακής καταγραφής (point-in-time count) και διασταύρωσης με στοιχεία του προγράμματος «Στέγαση και εργασία για τους αστέγους». Από το σύνολο των καταγεγραμμένων, 78% ήταν άνδρες και 22% γυναίκες, ενώ 440 άτομα διέμεναν σε νυχτερινά καταφύγια και 704 εντάσσονταν σε προγράμματα μεταβατικής ή υποστηριζόμενης στέγασης. Σύμφωνα με το προεδρικό διάταγμα 77/2023, τα στοιχεία συλλέγονται πλέον σε εθνικό επίπεδο στο πλαίσιο θεσμικών προβλέψεων που καθιερώνει την υποχρεωτική καταγραφή των ωφελούμενων από τις δομές στο ψηφιακό μητρώο της Εθνικής Πλατφόρμας Καταγραφής. Ομοίως σε τοπικό επίπεδο, οι δήμοι είναι υποχρεωμένοι να εφαρμόζουν το πρόγραμμα «Housing and Work for the Homeless» και να μεταβιβάζουν δεδομένα στον αρμόδιο φορέα.

 

Οδηγός συμπεριληπτικού λόγου για δημοσιογράφους

Την ενίσχυση της δημοσιογραφίας ως εργαλείου κοινωνικής προόδου και την προώθηση ενός δημοκρατικού, συμπεριληπτικού δημόσιου διαλόγου μέσω του έργου «Πρόγραμμα Δημιουργίας Οδηγού Χρήσης Συμπεριληπτικού Λόγου» προβλέπει το τομεακό πρόγραμμα του ΥΠΟΟΙΚ το οποίο αναλαμβάνει τη χρηματοδότηση. Το προτεινόμενο πρόγραμμα αποσκοπεί στη συστηματική ανάπτυξη ενός σύγχρονου, επιστημονικά τεκμηριωμένου και πρακτικά εφαρμόσιμου Οδηγού Χρήσης Συμπεριληπτικού Λόγου, ειδικά διαμορφωμένου για τον χώρο της δημοσιογραφίας και των ΜΜΕ.

Πρόκειται για μια καινοτόμο και θεσμικά κρίσιμη πρωτοβουλία, που φιλοδοξεί να αναβαθμίσει το επίπεδο δημοσιογραφικής γραφής και παρουσίασης περιεχομένου, ενσωματώνοντας αρχές ισότητας, μη διάκρισης και σεβασμού της ανθρώπινης ποικιλομορφίας. Η ανάπτυξη του οδηγού προβλέπει τη διεξαγωγή έρευνας και χαρτογράφησης των υφιστάμενων πρακτικών στην Ελλάδα και διεθνώς, τη συγκρότηση επιστημονικής ομάδας και θεματικών επιτροπών ειδικών, τη σύνταξη και επιμέλεια του περιεχομένου του οδηγού βάσει διεθνών προτύπων και εγχώριων ιδιαιτεροτήτων, καθώς και την πιλοτική εφαρμογή του σε προγράμματα κατάρτισης και δράσεις ευαισθητοποίησης, σε συνεργασία με ακαδημαϊκά ιδρύματα, επαγγελματικές ενώσεις και μέσα ενημέρωσης.

Το έργο υπηρετεί έναν βαθύτατα θεσμικό και κοινωνικό σκοπό: την ενίσχυση του ρόλου της δημοσιογραφίας ως παράγοντα θετικής κοινωνικής μεταβολής, διαμόρφωσης πολιτισμικών προτύπων και προώθησης ενός πλουραλιστικού, δημοκρατικού δημόσιου λόγου, όπου όλοι οι πολίτες –ανεξαρτήτως ταυτότητας– εκπροσωπούνται με σεβασμό και χωρίς αποκλεισμούς. Μέσα από αυτό το εγχείρημα, προάγεται η πολιτισμική ευαισθησία του δημοσιογραφικού λόγου και θεμελιώνονται οι προϋποθέσεις για μια περισσότερο δίκαιη και ισότιμη δημόσια σφαίρα, με επίκεντρο τον άνθρωπο και τις αξίες της συμπερίληψης.

 

■ Συντελεστές του «Παρατηρητηρίου Συνοχής» της «Εφ.Συν.» είναι οι Χριστίνα Κοψίνη, Αλέξανδρος Χασάνι, Γιάννης Κιμπουρόπουλος.

Το δημοσίευμα αυτό έχει παραχθεί στο πλαίσιο του έργου EuSEE (πολιτικές συνοχής της Ε.Ε. στη ΝΑ Ευρώπη) το οποίο συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ενωση. Οι απόψεις και θέσεις που διατυπώνονται σε αυτό εκφράζουν μόνο τον/τη συντάκτη/ρια, δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα εκείνες της χορηγούσας αρχής και η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν φέρει καμία ευθύνη γι’ αυτές.

 

Πηγή: www.efsyn.gr