«Προαπαιτούμενες δεξιότητες για την ενίσχυση του αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με αναπηρίες: μία διερευνητική μελέτη των πρακτικών των γονέων» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Λέδιας Λιτσένη – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 26ο
4.4 Επιπτώσεις της έρευνας στην ειδική αγωγή και αποκατάσταση
Με βάση τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης, ποικίλες προτάσεις παρατίθενται παρακάτω. Πρώτον, συστηματική εκπαίδευση των γονέων για την προώθηση των τριών θεμελιωδών δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, στα πλαίσια του σπιτιού, ιδίως για τις δεξιότητες της αυτορρύθμισης και της δέσμευσης, ξεκινώντας από μικρή ηλικία έως την ενηλικίωση του παιδιού. Παράλληλα, η εκπαίδευση σε τομείς γνωστικής και γλωσσικής διέγερσης, η ενθάρρυνση της τρυφερότητας και της ανταπόκρισης στις ανάγκες του παιδιού, δύνανται να συμβάλλουν στη γενικότερη νοητική ανάπτυξη των παιδιών. Δεύτερον, δημιουργία εξατομικευμένων προγραμμάτων εκπαίδευσης σε γονείς με παιδιά με βαριά αναπηρία, ιδίως για τα παιδιά με ΔΑΦ χαμηλής λειτουργικότητας, με σκοπό τη χρήση πρακτικών προώθησης των δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, ανάλογα με τις ανάγκες και τον βαθμό υποστήριξης του εκάστοτε παιδιού. Προς αυτήν την κατεύθυνση, προσαρμογές στον χώρο και χρήση υποστηρικτικής τεχνολογίας, μπορούν να βοηθήσουν το παιδί με βαριά αναπηρία, να κάνει επιλογές, να εκφράζει τα συναισθήματα και τις επιθυμίες του και να επιλύει απλά καθημερινά προβλήματα. Επιπλέον, η εκπαίδευση των παιδιών σε επικοινωνιακές και κοινωνικές δεξιότητες, θα μπορούσε να τονώσει τις δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού.
Τρίτον, δημιουργία εκπαίδευσης χωρίς αποκλεισμούς με δυνατότητα φοίτησης στη γενική εκπαίδευση όλων των παιδιών με αναπηρία και κυρίως αυτών με ΔΑΦ χαμηλής λειτουργικότητας, διότι η ανάπτυξη του αυτοπροσδιορισμού ενισχύεται σε περισσότερο συμπεριληπτικές δομές. Βέβαια, αυτό προϋποθέτει την υλοποίηση κατάλληλων προσαρμογών και τροποποιήσεων τόσο στον χώρο, φερειπείν, χρήση υποστηρικτικής τεχνολογίας, όσο και στις αντιλήψεις για την αναπηρία, για παράδειγμα, μέσα από την εκπαίδευση παιδαγωγών και συμμαθητών σε θέματα γνώσης και διαχείρισης της εκάστοτε αναπηρίας, όπως επίσης και εκπαίδευση σε πρακτικές ενίσχυσης αυτοπροσδιορισμού από τους/τις παιδαγωγούς. Συνεπώς, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί χρήσιμο θα ήταν να κατανοήσουν την επιρροή του επιπέδου αναπηρίας στις πρακτικές αυτοπροσδιορισμού, όχι ως εμπόδιο στην ικανότητα του παιδιού να αυτοπροσδιοριστεί, αλλά ως παράγοντα επιρροής για την υποστήριξη που θα πρέπει να παράσχουν για την επίτευξή του.
Τέταρτον, αναπόφευκτα αναδύεται η σπουδαιότητα και η αναγκαιότητα της εποικοδομητικής συνεργασίας μεταξύ των γονέων και των εκπαιδευτικών, έτσι ώστε να πληθαίνουν οι ευκαιρίες των παιδιών για ενίσχυση επιλογών/ επίλυση προβλημάτων, αυτορρύθμιση και δέσμευση σε δραστηριότητες. Η συγχρονισμένη εξάσκηση αυτών των δεξιοτήτων προσφέρει υψηλότερες πιθανότητες για τη γενίκευση και διατήρησή τους στο σπίτι και στο σχολείο. Ένα αποτελεσματικό μοντέλο ανάπτυξης του αυτοπροσδιορισμού, για την από κοινού χρήση γονέων και εκπαιδευτικών, είναι το SDLMS (Self-Determined Learning Model of Support). Το μοντέλο περιλαμβάνει τη διαδικασία επίλυσης ενός προβλήματος με την ενεργό συμμετοχή του παιδιού, από την οποία ενεργοποιούνται ταυτόχρονα και οι δεξιότητες της ενίσχυσης επιλογών και της αυτορρύθμισης (Lee et al., 2006). Επιπλέον, το μοντέλο «Foundations for Self-Determination in Early Childhood Intervention», το οποίο εφάρμοσαν ταυτόχρονα γονείς και εκπαιδευτικοί, είχε θετικά αποτελέσματα σε όλες τις προαπαιτούμενες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού (Palmer et al., 2019). Πέμπτον, στην Ελλάδα η έννοια του αυτοπροσδιορισμού δεν είναι ευρέως διαδεδομένη στο εκπαιδευτικό σύστημα, οπότε πολύ πιθανόν οι εκπαιδευτικοί να μη γνωρίζουν τη σημασία του για την ολόπλευρη ανάπτυξη ενός παιδιού με αναπηρία και κατ’ επέκταση τις πρακτικές εκπαίδευσης του αυτοπροσδιορισμού. Από τα παραπάνω συνεπάγεται η επιτακτική ανάγκη των ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων να εκπαιδεύσουν τους/τις παιδαγωγούς ειδικής αγωγής, αλλά και της γενικής, σε πρακτικές ενίσχυσης δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού. Επίσης, οι κυβερνητικοί ιθύνοντες να συμπεριλάβουν την εκπαίδευση του αυτοπροσδιορισμού στα αναλυτικά προγράμματα και να υλοποιήσουν προγράμματα επιμόρφωσης για εκπαιδευτικούς.
Βασικός πυλώνας όλων των προαναφερθέντων, είναι η αλλαγή νοοτροπίας για την αναπηρία γενικότερα, από τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς τους κυβερνητικούς ιθύνοντες και από όλα τα συστήματα που περιβάλλουν ένα παιδί με αναπηρία. Ωφέλιμο θα ήταν να προσεγγίσουν το παιδί, όχι από την οπτική γωνία ενός ατόμου ανίκανου να αναπτύξει δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού, εξαιτίας της αναπηρίας του, αλλά ενός ατόμου που έχει το δικαίωμα στον αυτοπροσδιορισμό και που μπορεί να τον αναπτύξει, αν πραγματοποιηθούν οι κατάλληλες προσαρμογές και η ανάλογη υποστήριξη, ακόμα και για τα άτομα με βαριά αναπηρία.
