«Προαπαιτούμενες δεξιότητες για την ενίσχυση του αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με αναπηρίες: μία διερευνητική μελέτη των πρακτικών των γονέων» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Λέδιας Λιτσένη – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 1ο
ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ
ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ
Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής
Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών
«Ειδική αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση»
ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ
«Προαπαιτούμενες δεξιότητες για την ενίσχυση του αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με αναπηρίες: μία διερευνητική μελέτη των πρακτικών των γονέων»
Λέδια Λιτσένη
Εξεταστική επιτροπή:
Λευκοθέα Καρτασίδου, Καθηγήτρια, Επόπτρια Δημητριάδου Ιωάννα, Επίκουρη Καθηγήτρια Πλατσίδου Μαρία, Καθηγήτρια
Θεσσαλονίκη 2025
Ο/η συγγραφέας βεβαιώνει ότΙ το περΙεχόμενο του παρόντος έργου είναΙ αποτέλεσμα προσωπΙκής εργασίας καΙ ότΙ έχεΙ γίνεΙ η κατάλληλη αναφορά στην εργασία τρίτων, όπου κάτΙ τέτοΙΟ ήταν απαραίτητο, σύμφωνα με τους κανόνες της ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (ChatGPT,) χρησΙμοποΙήθηκε γΙα τη δημΙΟυργία ενΙαίου πίνακα των δημογραφΙκών από τα δεδομένα που εξήχθησαν από το στατΙστΙκό λογΙσμΙκό καΙ γΙα προτάσεΙς τίτλων των κεφαλαίων. Το κείμενο αποτελεί αυθεντΙκό προϊόν εργασίας της φοιτήτριας.
Λέδια Λιτσένη
Περιεχόμενα
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
ABSTRACT
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
1.1 Αυτοπροσδιορισμός: όροι, ορισμοί και εννοιολογική θεώρηση
1.2 Μοντέλο Θεμελίων για τον Αυτοπροσδιορισμό στην Πρώιμη Παιδική Ηλικία
1.3 Τα πλεονεκτήματα της ανάπτυξης των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού για τα παιδιά με αναπηρία
1.4 Αναπηρία και παιδική ηλικία: όροι, ορισμοί και εννοιολογική θεώρηση
1.5 Νευροαναπτυξιακές διαταραχές: Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος και Νοητική Αναπηρία. Όροι, ορισμοί και εννοιολογική οριοθέτηση
1.6 Σύγκριση της ανάπτυξης δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού ανάμεσα στη Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος και στη Νοητική Αναπηρία
1.7 Ερευνητικά δεδομένα για την εφαρμογή πρακτικών των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού από τους γονείς
1.8 Προγνωστικές μεταβλητές για την προώθηση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού.
1.9 Αναγκαιότητα της έρευνας
1.10 Σκοπός της έρευνας, ερευνητικά ερωτήματα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
2.1 Ερευνητική στρατηγική
2.2 Συμμετέχοντες/ συμμετέχουσες
2.3 Διαδικασίες και εργαλεία της έρευνας
2.4 Ανάλυση δεδομένων
2.5 Προβλήματα στη διεξαγωγή της έρευνας
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
3.1 Έλεγχος αξιοπιστίας Cronbach’s a για τη συνολική κλίμακα των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού και των υποκλιμάκων της
3.2 Περιγραφική στατιστική της συνολικής κλίμακας των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού και των υποκλιμάκων της
3.3 Επαγωγική Στατιστική
3.3.1 Συσχετίσεις με συντελεστή γραμμικής συσχέτισης pearson, ανάμεσα στη συνολική κλίμακα των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού και στις υποκλίμακές της, σε σχέση με τις τρεις προγνωστικές μεταβλητές
3.3.2 Σύγκριση μέσων όρων με χρήση t-test, ως προς το σχολείο φοίτησης, σε σχέση με τη συνολική κλίμακα των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού και των υποκλιμάκων της
3.3.3 Σύγκριση μέσων όρων με χρήση One-Way ANOVA, ανάμεσα στα επίπεδα λειτουργικότητας της ΔΑΦ, σε σχέση με τη συνολική κλίμακα των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού και των υποκλιμάκων της
3.3.4 Έλεγχοι μέσω πολλαπλής παλινδρόμησης, για ανίχνευση του βαθμού πρόβλεψης των τριών προγνωστικών μεταβλητών στη συνολική κλίμακα/ υποκλίμακες των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
ΣΥΖΗΤΗΣΗ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ- ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
4.1 Συζήτηση των αποτελεσμάτων της έρευνας
4.2 Συμπεράσματα της έρευνας
4.3 Περιορισμοί της έρευνας
4.4 Επιπτώσεις της έρευνας στην ειδική αγωγή και αποκατάσταση
4.5 Προτάσεις για μελλοντικές έρευνες
Βιβλιογραφία
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2
«Γίνε αυτό που είσαι»
Φρίντριχ Νίτσε
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η παρούσα έρευνα διερεύνησε τις πρακτικές των γονέων με σκοπό την προώθηση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού σε παιδιά προσχολικής ηλικίας με διαταραχή αυτιστικού φάσματος και με νοητική αναπηρία. Οι προαπαιτούμενες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού (ενίσχυση επιλογών/επίλυση προβλημάτων, αυτορρύθμιση και δέσμευση), σύμφωνα με το Μοντέλο Θεμελίων για τον Αυτοπροσδιορισμό στην Πρώιμη Παιδική Ηλικία (Early Childhood Foundations Model for Self-Determination) της Palmer και των συνεργατών της (2013), είναι τα θεμέλια της ανάπτυξης του μετέπειτα ολοκληρωμένου αυτοπροσδιορισμού, ο οποίος συσχετίζεται θετικά με την ποιοτικότερη ζωή των ατόμων με αναπηρία. Ωστόσο, για να αναπτυχθούν αυτές οι δεξιότητες, κρίσιμος είναι ο ρόλος των γονέων, ως το πρώτο και ουσιαστικότερο μικροσύστημα επιρροής στη ζωή του παιδιού. Για την αποσαφήνιση του ρόλου των γονέων σκόπιμο ήταν να εξεταστεί, αν οι γονείς εφαρμόζουν τις προαπαιτούμενες δεξιότητες αυτοπροσδιορισμού και ποια από αυτές εφαρμόζουν συχνά, καθώς και ποια δημογραφικά χαρακτηριστικά τους συσχετίζονται με την ανάπτυξη των πρακτικών αυτοπροσδιορισμού. Συνεπώς, χρησιμοποιήσαμε ποσοτική έρευνα με το δομημένο και μεταφρασμένο στα ελληνικά ερωτηματολόγιο του Chu (2018b). Συμμετείχαν 64 γονείς, με παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος και με νοητική αναπηρία. Τα αποτελέσματα ανέδειξαν πως οι γονείς χρησιμοποιούν αρκετά συχνά πρακτικές για την ενίσχυση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, με συχνότερη εφαρμογή την ενίσχυση επιλογών/επίλυση προβλημάτων, σε αντίθεση με την αυτορρύθμιση και τη δέσμευση. Η συχνότητα εφαρμογής των δεξιοτήτων από τους γονείς, φαίνεται να συσχετίζεται με τα επίπεδα λειτουργικότητας της διαταραχής αυτιστικού φάσματος, καθώς και με τo σχολείο φοίτησης του παιδιού. Τα παραπάνω αποτελέσματα επιβεβαιώνουν την ανάγκη για συστηματική εκπαίδευση των γονέων και των εκπαιδευτικών για την ενίσχυση των προαπαιτούμενων δεξιοτήτων αυτοπροσδιορισμού, κυρίως για τα παιδιά χαμηλής λειτουργικότητας με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, καθώς και για δημιουργία μιας εκπαίδευσης χωρίς αποκλεισμούς. Τέλος, η έρευνα παρέχει προτάσεις για μελλοντικές έρευνες και για περαιτέρω επιπτώσεις στην ειδική αγωγή.
Λέξεις κλειδιά: αυτοπροσδιορισμός, μικρά παιδιά, αναπηρία, γονείς, πρακτικές
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Πώς θα αισθανόσασταν αν ξυπνούσατε το πρωί και κάποιος/α είχε προαποφασίσει τις δραστηριότητες της ημέρας σας; Για παράδειγμα, τι θα φάτε ή τι θα φορέσετε; Ως ελεύθεροι και αυτοπροσδιοριζόμενοι άνθρωποι καλούμαστε καθημερινά να λάβουμε αμέτρητες αποφάσεις και να κάνουμε ποικίλες επιλογές για τη ζωή μας. Το ίδιο, όμως, δε συμβαίνει πάντα, στις περιπτώσεις των ατόμων με αναπηρία που συχνά δεν τους δίνονται οι ευκαιρίες να αυτοπροσδιοριστούν. Η ποιότητα της ζωής μας και η ικανοποίηση από αυτήν επηρεάζονται από την ανάπτυξη του αυτοπροσδιορισμού μας, επομένως, έκρινα ως ουσιώδες να μελετήσω τον αυτοπροσδιορισμό και ιδίως τα θεμέλιά του, προκειμένου ως ειδική παιδαγωγός να ενισχύσω την πρώιμη ανάδυσή του στα μικρά παιδιά με αναπηρία και να κατανοήσω το ρόλο των γονέων στην ανάπτυξή του.
Σε αυτή την επίπονη και συνάμα δημιουργική «πνευματική κορυφή», όπως ονομάζω την εκπόνηση της διπλωματικής εργασίας, είχα σημαντικούς συνοδοιπόρους που με στήριξαν, προκειμένου να ολοκληρώσω την παρούσα έρευνα, να εξελιχθώ ως παιδαγωγός, μα πάνω από όλα ως άνθρωπος. Αρχικά, να ευχαριστήσω θερμά το προσωπικό και τους καθηγητές του ΠΑΜΑΚ, που μου έδωσαν την ευκαιρία να επιμορφωθώ και που δίδαξαν γνώσεις και αξίες ζωής, τη γραμματεία για την ουσιαστική τεχνική υποστήριξη, τους συμφοιτητές μου, την καρδιακή μου φίλη Ιωάννα για την εμψύχωση και κυρίως την επόπτριά μου, κυρία Καρτασίδου Λευκοθέα, για την επιστημονικότατα, την ευσυνειδησία, το μεράκι και την αγάπη για την Ειδική Αγωγή, την οποία μου μετέδωσε, εμπνέοντάς με βαθιά. Επίσης, την καθηγήτρια αγγλικής φιλολογίας που επιμελήθηκε τη μετάφραση του ξενόγλωσσου ερωτηματολογίου και τους γονείς που συνέβαλαν στο να ολοκληρωθεί η παρούσα διπλωματική, ενισχύοντας ταυτόχρονα την πρόοδο της έρευνας.
