Ειδική Έκθεση Συνηγόρου του Πολίτη | Δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες 2024 – Μέρος 13ο
1.4. Άρθρο 18 – ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΙΘΑΓΕΝΕΙΑΣ
Η Σύμβαση για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία κατοχυρώνει ρητά το δικαίωμά τους στην ιθαγένεια. Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 18 της Σύμβασης «1. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη αναγνωρίζουν τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες, στην ελεύθερη διακίνηση, στην ελεύθερη επιλογή της διαμονής και σε μια ιθαγένεια, σε ίση βάση με τους άλλους, συμπεριλαμβανόμενης και της διασφάλισης ότι τα άτομα με αναπηρίες: α) Έχουν το δικαίωμα να αποκτήσουν και να αλλάξουν μια ιθαγένεια και δεν στερούνται την ιθαγένεια τους αυθαίρετα ή βάσει αναπηρίας, β) […], γ) […]». Ωστόσο η τήρηση της δέσμευσης αυτής στην πράξη παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες, λαμβάνοντας υπόψη ότι το εθνικό δίκαιο απαιτεί στο πλαίσιο της διαδικασίας απόκτησης της ελληνικής ιθαγένειας την πλήρωση τόσο τυπικών, όσο και ουσιαστικών προϋποθέσεων που μπορεί να παρουσιάζει ανυπέρβλητες δυσκολίες για τα άτομα με αναπηρία.
- Αποκλεισμός ατόμων με αναπηρία από τη διαδικασία πολιτογράφησης
Ο Συνήγορος του Πολίτη, κατόπιν αναφοράς, διερεύνησε το ζήτημα της πρόσβασης στη διαδικασία χορήγησης της ελληνικής ιθαγένειας με πολιτογράφηση ατόμων που έχουν τεθεί υπό πλήρη στερητική δικαστική συμπαράσταση λόγω νοητικής ή ψυχικής πάθησης40.
H απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας με πολιτογράφηση ρυθμίζεται κατά βάση από τον Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας που κυρώθηκε με τον ν. 3284/2004 όπως ισχύει, ο οποίος, στην τρέχουσα μορφή του, θέτει τόσο τυπικές όσο και ουσιαστικές προϋποθέσεις στα άρθρα 5 και 5Α αντίστοιχα. Οι τυπικές προϋποθέσεις σχετίζονται κατά βάση με την ενηλικίωση του αλλοδαπού, την απουσία ποινικής καταδίκης, τη συμπλήρωση ελάχιστου χρόνου παραμονής στην Ελλάδα πριν την υποβολή της αίτησης για πολιτογράφηση και την κατοχή νόμιμου τίτλου διαμονής. Ως ουσιαστικές προϋποθέσεις απαιτούνται η γνώση της ελληνικής γλώσσας, ιστορίας και πολιτισμού, καθώς και η ενσωμάτωση στην ελληνική κοινωνία και οικονομία.
Για τη διακρίβωση της συνδρομής των ουσιαστικών αυτών προϋποθέσεων, προβλέπεται στο άρθρο 7 του Κώδικα η υποβολή του αλλοδαπού σε γραπτές εξετάσεις ή σε προφορικές εξετάσεις εφόσον παρουσιάζει αναπηρία 67% ή έχει υπερβεί το 62ο έτος της ηλικίας ή αδυνατεί να συμμετάσχει σε γραπτή δοκιμασία λόγω πιστοποιημένης μαθησιακής δυσκολίας. Δεν λαμβάνεται, ωστόσο, καθόλου υπόψη η περίπτωση της αναπηρίας, που, λόγω της φύσης της, οδηγεί στη δικαστική συμπαράσταση του ατόμου και που, εκ των πραγμάτων, δεν επιτρέπει τη συμμετοχή του σε τέτοιου είδους δοκιμασία.
Ειδικότερα, η, κατά τα άρθρα 1666 επ. Α.Κ., δικαστική συμπαράσταση προσώπου που, εξαιτίας ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής ή σωματικής αναπηρίας, δεν είναι σε θέση να φροντίσει μόνο του τις νομικά σημαντικές υποθέσεις του εν όλω ή εν μέρει, συνιστά μορφή αμέσου αντιπροσωπεύσεως, κατ’ άρθρο 211 Α.Κ., βάσει της οποίας ο δικαστικός συμπαραστάτης εκπροσωπεί τον συμπαραστατούμενο, σε κάθε δικαιοπραξία.
Σημειώνεται ότι οι ουσιαστικές προϋποθέσεις για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας, τέθηκαν σε συνέχεια της απόφασης 460/2013 της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας. Σε αυτή έγινε δεκτό κατά πλειοψηφία ότι ο νομοθέτης, με βάση μια σειρά διατάξεων του Συντάγματος που εγγυώνται τον εθνικό χαρακτήρα του Κράτους, δεν αρκεί να θέτει τυπικά κριτήρια για την πολιτογράφηση αλλοδαπών, όπως είναι η νόμιμη παραμονή στη χώρα και η διάρκεια αυτής, αλλά θα πρέπει να τα συνδυάζει και με ουσιαστικά κριτήρια, ούτως ώστε να τεκμηριώνεται ο γνήσιος δεσμός του αλλοδαπού προς την ελληνική κοινωνία (σκέψη 6). Στην ίδια σκέψη αναφέρεται ότι «α) ο εθνικός νομοθέτης δεν περιορίζεται, κατ’ αρχήν, από το διεθνές δίκαιο να ορίσει τις προϋποθέσεις και τις διαδικασίες κτήσεως της ελληνικής ιθαγένειας – πλην της περιπτώσεως της δημιουργίας ανιθαγενών με αυθαίρετη πράξη ή της περιπτώσεως προσβολής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – β) ότι δεν υπάρχει ατομικό δικαίωμα, που γεννά αξίωση αποκτήσεως της ιθαγενείας, αφού επί του θέματος αυτού αποφαίνεται κυριαρχικώς το οικείο Κράτος μέσω των αρμοδίων οργάνων του».
Με την υπ’ αριθμ. 236/2017 γνωμοδότησή της, η Β’ Τακτική Ολομέλεια του Ν.Σ.Κ. έδωσε αρνητική απάντηση στο ερώτημα εάν είναι νόμιμη η υποβολή αιτήσεων και δηλώσεων πολιτογραφήσεως, καθώς και η εν γένει συνέχιση και περάτωση της διαδικασίας, από πρόσωπα που στερούνται δικαιοπρακτικής ικανότητας και τελούν υπό πλήρη στερητική δικαστική συμπαράσταση ή παρουσιάζουν διαπιστωμένη ψυχική ή διανοητική διαταραχή, ή από νομίμως ορισθέντα δικαστικό συμπαραστάτη των προσώπων αυτών, ανατρέποντας την προηγηθείσα αντίθετη 434/2009 γνωμοδότηση του Δ’ Τμήματος.
Κύρια επιχειρήματα για τη θέση αυτή ήταν ότι οι αυστηρώς προσωποπαγείς πράξεις ή οι πράξεις που κατατείνουν στην κτήση δικαιωμάτων, δεν ανήκουν στον κύκλο δραστηριοτήτων του δικαστικού συμπαραστάτη, καθώς και ότι οι ουσιαστικές προϋποθέσεις του Κώδικα Ιθαγένειας επιβάλλουν τη διερεύνηση του βαθμού πραγματικής ένταξης του αλλοδαπού στην καθημερινή κοινή κοινωνική ζωή, καθώς και της ενεργού ικανότητάς του να συμμετέχει στη ζωή του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ωστόσο, η γνωμοδότηση λαμβάνει υπόψη της τον θεσμό της δικαστικής συμπαράστασης, όπως ισχύει σήμερα, και τον οποίο η αρμόδια Επιτροπή των Η.Ε. έχει επικρίνει ως ασύμβατο με τη Σύμβαση, προτείνοντας την αντικατάστασή του με ένα σύστημα λήψης αποφάσεων που θα υποστηρίζεται από εξειδικευμένες δομές και θα σέβεται τις επιθυμίες του ατόμου.
Στην παρέμβασή του προς το Υπουργείο Εσωτερικών41, ο Συνήγορος του Πολίτη επεσήμανε ότι εξαιρέσεις από τον κυριαρχικό καθορισμό των προϋποθέσεων για την απόκτηση της ελληνικής ιθαγένειας από τον νομοθέτη αποτελούν οι περιπτώσεις της δημιουργίας ανιθαγενών με αυθαίρετη πράξη και οι περιπτώσεις προσβολής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (βλ. την προαναφερθείσα 460/2013 ΣτΕ Ολομ). Στα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία περιλαμβάνεται αυτό της ισότητας και της μη διάκρισης, με βάση το άρθρο 5 της Δ.Σ.Δ.Α.Α., καθώς και το ειδικότερο δικαίωμα σε αλλαγή ή απόκτηση ιθαγένειας σε ίση βάση με τους άλλους, με βάση το άρθρο 18 § 1. Συνεπώς, ως σχετικές θα πρέπει να αντιμετωπίζονται οι παραδοχές της Επιτροπής των Η.Ε. στο 6ο Γενικό της Σχόλιο για την ισότητα και τη μη διάκριση, σύμφωνα με τις οποίες:
- στη Σύμβαση κατοχυρώνεται το μοντέλο της συμπεριληπτικής ισότητας που περιλαμβάνει τη διάσταση της προσαρμογής στη διαφορετικότητα ως εκδήλωση αναγνώρισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας
- τα Κράτη οφείλουν να καταργήσουν διατάξεις ή πρακτικές που οδηγούν στον αποκλεισμό των ατόμων με αναπηρία
και αντίθετα να προχωρήσουν σε θετικές ενέργειες με μέτρα προσβασιμότητας, εύλογων προσαρμογών και εξατομικευμένης υποστήριξης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η πλήρωση ουσιαστικών προϋποθέσεων που σχετίζονται με την απόδειξη σύνδεσης του αλλοδαπού με τη γλώσσα, την ιστορία και τον πολιτισμό της χώρας όπου διαμένει για την απόκτηση της ιθαγένειας ισχύει και σε άλλες έννομες τάξεις (της Ευρωπαϊκής Ένωσης και όχι μόνο), όπου αναγνωρίζεται ως εύλογη προσαρμογή η εξαίρεση από την εκπλήρωσή τους, όταν η αναπηρία δεν επιτρέπει την εξέτασή της42.
Με βάση τις παραπάνω σκέψεις, ο Συνήγορος κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο αποκλεισμός κάθε δυνατότητας για απόκτηση ελληνικής ιθαγένειας από αλλοδαπούς και αλλοδαπές που έχουν τεθεί υπό πλήρη στερητική δικαστική συμπαράσταση λόγω της διανοητικής ή ψυχικής τους κατάστασης, έστω και αν πληρούν κατά τα λοιπά τα τυπικά κριτήρια, καθώς και η απαίτηση για πλήρωση και στις περιπτώσεις αυτές των ουσιαστικών προϋποθέσεων της ενσωμάτωσης στην ελληνική κοινωνία και οικονομία κατά το άρθρο 5Α του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας, έρχεται σε αντίθεση με το άρθρο 18 § 1, σε συνδυασμό με το άρθρο 5 της Δ.Σ.Δ.Α.Α., όπως αυτό ερμηνεύεται από την Επιτροπή των Η.Ε.
Το συμπέρασμα αυτό, κατά την εκτίμηση της Αρχής, είναι συμβατό με την υπ’ αριθμ. 460/2013 απόφαση της Ολομέλειας του ΣτΕ και θα πρέπει να συμπληρώσει την υπ’ αριθμ. 236/2017 γνωμοδότηση της Ολομέλειας του Ν.Σ.Κ., η οποία άλλωστε δεν φαίνεται να έχει λάβει υπόψη της τη Δ.Σ.Δ.Α.Α.
- Φ.Υ. 340295.
- Έγγραφο υπ’ αρ. πρωτ. 340295/5772/2024
- https://ec.europa.eu/employment_social/empl_portal/ede/ANED%202013%20Task%20 3&4%20-%20BE%20-%20FINAL.doc, https://www.edf-feph.org/content/uploads/2021/07/HP-vDenmark-EDF-IDA-Final.doc, comparative law and practices, par. 30, 33 – 36.
