Εθνικές οδηγίες ακουστικής περιγραφής στα ελληνικά για τον κινηματογράφο

 

Οδηγίες ακουστικής περιγραφής για τη βέλτιστη πρόσβαση ατόμων με δυσκολίες όρασης στο κινηματογραφικό περιεχόμενο

 

Συγγραφέας: Δρ Ευαγγελία Λιάκου

 

Έκδοση: 1.0

 

Ημερομηνία έκδοσης: Ιούνιος 2025

 

Φορέας Ανάθεσης Σύνταξης Οδηγού: Εθνική Ομοσπονδία Τυφλών

 

Νόμιμη δικαιούχος, κάτοχος πνευματικών δικαιωμάτων: Ευαγγελία Λιάκου

 

Η αναπαραγωγή των ΟδηγΙών χωρίς σαφή βΙβλΙΟγραφΙκή αναφορά ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ ΡΗΤΩΣ.

Οποιαδήποτε χρήση και αναπαραγωγή των οδηγιών μπορεί να γίνει ελεύθερα

με την κατάλληλη βΙβλΙΟγραφΙκή αναφορά.

© 2025 E. Liakou

 

Πίνακας περιεχομένων

Εισαγωγή

Μορφή οδηγού και περιεχόμενο

Οδηγία 1: Πριν την περιγραφή

Στόχος

Οδηγία 2: Μεταφραστικές επιλογές

Σύνταξη σεναρίου

Τι περιγράφω

Περιγραφή ήχων

Πώς περιγράφω

Χαρακτήρες

Τόπος

Χρόνος

Πού εισάγω την περιγραφή

 

Εισαγωγή

 

Ο παρών οδηγός προέκυψε από την ανάγκη ύπαρξης μιας εγκεκριμένης προσέγγισης όσον αφορά στην ακουστική περιγραφή κινηματογραφικών προϊόντων στα ελληνικά. Με σκοπό τόσο τη διασφάλιση της ποιότητας των προσφερόμενων υπηρεσιών όσο και την επίτευξη της μέγιστης συνέπειας μεταξύ των πρακτικών, η συγγραφέας, σε συνεργασία και κατόπιν ανάθεσης και έγκρισης της Εθνικής Ομοσπονδίας Τυφλών, εκπόνησε τον παρόντα οδηγό, βασιζόμενη στη διδακτορική της έρευνα πάνω στο αντικείμενο.

Ο λόγος που το εγχείρημα αυτό ανατέθηκε στη συγγραφέα έγκειται στο γεγονός ότι ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή γύρω απ’ τον ίδιο άξονα, δηλαδή τις βέλτιστες τεχνικές ακουστικής περιγραφής στα ελληνικά για τον κινηματογράφο. Τα αποτελέσματα της έρευνάς της, που κατόπιν διαμόρφωσαν τις οδηγίες που περιέχονται και στο προκειμένω, προέκυψαν από έρευνες πεδίου με συμμετέχοντες μέλη της Εθνικής Ομοσπονδίας Τυφλών και εν γένει άτομα που ανήκουν στο κοινό- στόχος της προσφερόμενης υπηρεσίας. Δεδομένου ότι η Εθνική Ομοσπονδία Τυφλών κατέστησε δυνατή τη σύνταξη της διατριβής και μέσα από τις απαντήσεις των μελών και συμμετεχόντων μπόρεσε η συγγραφέας να καταλήξει στις βέλτιστες στρατηγικές, θεωρείται φρόνιμο να χρησιμοποιηθούν τα δεδομένα αυτά για τη σύνταξη του παρόντα οδηγού.

Η συγγραφέας, δρ Ευαγγελία Λιάκου, είναι απόφοιτη του Τμήματος Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας. Έχει αποκτήσει πτυχίο στη Μετάφραση και πτυχίο στη Διερμηνεία, έχει ολοκληρώσει τις μεταπτυχιακές τις σπουδές στην Επιστήμη της Μετάφρασης, με ειδίκευση στην Οπτικοακουστική Μετάφραση, ενώ το 2021 εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή με τίτλο Τεχνικές Ακουστικής Περιγραφής στα Ελληνικά για τον Κινηματογράφο. Από το 2017 εργάζεται ως μεταφράστρια στον τομέα της οπτικοακουστικής μετάφρασης, έχει διατελέσει ακαδημαϊκή υπότροφος στο Τμήμα Ξένων Γλωσσών του Ιονίου Πανεπιστημίου, ενώ επί του παρόντος εργάζεται ως εντεταλμένη διδάσκουσα στο Τμήμα Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, διδάσκοντας, μεταξύ άλλων, και Ακουστική Περιγραφή. Έχει παρακολουθήσει και συμμετάσχει σε πληθώρα συνεδρίων με θέμα τη μετάφραση, την ακουστική περιγραφή και την προσβασιμότητα. Οι γνώσεις, η ειδίκευσή της και η αγάπη της για το αντικείμενο οδήγησαν στην ανάληψη του πολύτιμου αυτού έργου.

Η παρούσα έκδοση είναι η πρώτη και βασικότερη των εκδόσεων που θα ακολουθήσουν στο μέλλον. Οι οδηγίες θα εμπλουτίζονται και θα ανανεώνονται με την πάροδο του χρόνου, με την

 

έλευση νέων τεχνολογιών και τη βελτίωση των υπαρχόντων λογισμικών. Στόχος του οδηγού είναι να προσφέρει μια κοινή βάση στην οποία θα μπορούν να ανατρέχουν επαγγελματίες του κλάδου ώστε να μπορούν να παράξουν ακουστικές περιγραφές που θα ανταποκρίνονται και θα εξυπηρετούν στον βέλτιστο βαθμό τις επιθυμίες του κοινού όσον αφορά στην πρόσβαση στην οπτική πληροφορία κινηματογραφικού υλικού.

 

Μορφή οδηγού και περιεχόμενο

 

 

Ο παρών οδηγός έχει ως στόχο να παρουσιάσει τη προτεινόμενη διαδικασία καθώς και τις προτιμητέες στρατηγικές που θα οδηγήσουν στην παραγωγή της βέλτιστης ακουστικής περιγραφής, ούτως ειπείν του προϊόντος εκείνου που θα καλύπτει με τον βέλτιστο τρόπο τις ανάγκες του κοινού- στόχος. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο οδηγός θα χωριστεί σε τρία μέρη: πριν την περιγραφή, κατά την περιγραφή, και μετά την περιγραφή. Αναλυτικά, κάθε κύκλος θα διαμορφωθεί ως εξής:

1. Πριν από την περιγραφή (προκαταρκτική έρευνα, ανάγνωση οπτικοακουστικού κειμένου)
2. Μεταφραστικές επιλογές (τοποθέτηση/ εισαγωγή περιγραφών, περιεχόμενο περιγραφών/ σύνταξη σεναρίου)
3. Τι περιγράφω;
4. Πώς περιγράφω;
5. Πού εισάγω την περιγραφή;
6. Ηχογράφηση και ενσωμάτωση περιγραφών (ηχοληψία)
7. Ακουστική εισαγωγή (περιεχόμενο ακουστικής εισαγωγής, διάρκεια ακουστικής εισαγωγής, ανάγκη για ακουστική εισαγωγή)

 

Οδηγία 1: Πριν την περιγραφή

 

Πριν την περιγραφή, ο περιγραφέας καλείται να κάνει εκτενή έρευνα πάνω στο προς περιγραφή κείμενο. Πέρα απ’ την επανειλημμένη προβολή της ταινίας, προτείνεται ο περιγραφέας να αναζητήσει επιπλέον πληροφορίες σε επίσημες/αξιόπιστες πηγές (πχ επίσημες ιστοσελίδες του δημιουργού, συνεντεύξεις συντελεστών κλπ) καθώς και, αν υπάρχει η δυνατότητα, να συνομιλήσει με μέλη του καστ ή συντελεστές

Ανάγνωση της ταινίας: Ένα κινηματογραφικό προϊόν «διαβάζεται» σε τρία επίπεδα: 1) αισθητηριακά (physically), 2) νοητικά (mentally) και 3) ψυχολογικά (psychologically) (Monaco, 2009:174)

◦              αισθητηριακά: αναφορά στα αισθητηριακά όργανα, πχ αντίληψη μέσω της όρασης. Η μελέτη των σκηνοθετικών επιλογών, της αλλαγής του πλάνου, των τεχνικών του μοντάζ ανήκουν στην αισθητηριακή ανάγνωση της ταινίας

◦              νοητικά: η κατανόηση των δρωμένων με τη χρήση της λογικής, πχ ο αποδέκτης βλέπει μια πόρτα και αντιλαμβάνεται τι είναι το αντικείμενο που βλέπει, πώς λειτουργεί, σε τι χρησιμεύει

◦              ψυχολογικά: μια βαθύτερη μελέτη που εισάγει ένα ακόμα εργαλείο πρόσληψης: το συναίσθημα, πχ ο αποδέκτης αντιλαμβάνεται λανθάνονται μηνύματα, συμβολισμούς, παραλληλισμούς, προσωποποιήσεις κλπ

Κατά την ανάγνωση της ταινίας, ο περιγραφέας προτείνεται να κρατά σημειώσεις σχετικά με σημεία πολύ πυκνής δράσης, στοιχεία που χρειάζονται έρευνα (πχ τοπωνύμια), σημεία με σημαντική μουσική, καθώς και ό,τι μπορεί να προκαλέσει δυνητική σύγχυση στο κοινό (αναδρομές, ειδικά εφέ, ξένοι διάλογοι κλπ)

 

Στόχος

 

Αν και χρονοβόρα, η προκαταρκτική έρευνα πριν τη σύνταξη του σεναρίου της περιγραφής είναι υψίστης σημασίας. Ο περιγραφέας δεν καλείται απλώς να περιγράψει με λέξεις τις εικόνες, όπως θα μπορούσαμε πεζά να το θέσουμε, μα να μετουσιώσει το όραμα του σκηνοθέτη σε λεκτικό περιεχόμενο. Για να καταφέρει να αποδώσει το νόημα πιστά στο κοινό, θα πρέπει:

1. να έχει κατανοήσει τις πληροφορίες

 

2. να έχει κατανοήσει την πηγή της πληροφορίας (αν μια πληροφορία μεταφέρεται στο κοινό μέσα απ’ τον διάλογο, την εικόνα, το ηχοτοπίο ή συνδυασμό αυτών,

πχ 1 εικόνα: κάποιος μπαίνει στο αυτοκίνητο/ ήχος: η μηχανή που παίρνει μπροστά→ πληροφορία: ο ήρωας μπαίνει στο αμάξι και φεύγει→ πηγή: εικόνα & ήχος)

πχ  2  ήχος:  ένα  κουδούνισμα  τηλεφώνου/  διάλογος:  Ναι,  παρακαλώ;  →

πληροφορία: κάποιος σηκώνει το τηλέφωνο→ πηγή: ήχος & διάλογος)

 

3. να αντιληφθεί υπονοούμενα, συμβολισμούς και μοτίβα:

 

1. ο ρόλος του περιγραφέα δεν είναι να επεξηγήσει στο κοινό ούτε να ερμηνεύσει το μήνυμα, ωστόσο ένας συμβολισμός που περνά στον βλέποντα μέσα απ’ την εικόνα θα πρέπει να προσφερθεί και στον τυφλό αποδέκτη, ώστε να έχει την ευκαιρία να το ερμηνεύσει. Αν ο περιγραφέας δεν κατανοήσει τον συμβολισμό, σε μία εικόνα που περιέχει πολλά στοιχεία ίσως το συγκεκριμένο στοιχείο να αποσιωπηθεί. Αυτό ως αποτέλεσμα θα έχει το κοινό να μη λάβει ποτέ την πληροφορία που θα βοηθούσε στην αντίληψη του συμβολισμού

πχ Υποθετικό σενάριο: ένα δωμάτιο, ένας άντρας κάθεται σε ένα γραφείο και κοιτά τον υπολογιστή του συγχυσμένος. Στην οθόνη του υπολογιστή έχει κολλημένο ένα ποστ-ιτ που λέει “Για πάντα”. Πάνω στο γραφείο έχει μια κούπα, μια λάμπα, ένα μουτζουρωμένο τετράδιο και βρώμικα γυαλιά μυωπίας. Στο τέλος της ταινίας, ο άντρας συναντά σε μια παραλία μια κοπέλα που του λέει “Σου είχα πει. Για πάντα” και αγκαλιάζονται πριν πέσουν οι τίτλοι τέλους.

Περιγραφή: Έστω ότι το διαθέσιμο κενό για περιγραφή στη σκηνή στο γραφείο επιτρέπει την αναφορά μόνο ενός απ’ τα αντικείμενα πάνω στο γραφείο.

 

Ελλείψει ενδελεχούς μελέτης της σκηνής, ο περιγραφέας μπορεί να παραλείψει να αναφέρει το ποστ-ιτ. Έτσι το κοινό δεν θα έχει ποτέ την ευκαιρία να κάνει τη σύνδεση που περιέχει το πρωτότυπο.

 

Η αποκωδικοποίηση του μηνύματος είναι το πρώτο βήμα, προκειμένου να ανακωδικευτεί στη συνέχεια χρησιμοποιώντας λέξεις. Η πιστότερη και ενδελεχέστερη αποκωδικοποίηση θα οδηγήσει σε ακριβέστερη, σαφέστερη και πυκνότερη περιγραφή.

 

Οδηγία 2: Μεταφραστικές επιλογές

 

Η ακουστική περιγραφή περιλαμβάνει τρία μέρη: τη σύνταξη του σεναρίου, τον χρονισμό του σεναρίου και την επιμέλειά του, πριν φτάσει στο στάδιο της ηχογράφησης, ενσωμάτωσης και ηχοληψίας. Η σύνταξη και ο χρονισμός συμβαίνουν ταυτόχρονα, αφού το ένα επηρεάζει άμεσα το άλλο.

 

Σύνταξη σεναρίου

 

Ελλείψει πρόσβασης σε επαγγελματικό λογισμικό, προτείνεται η χρήση ελεύθερων προγραμμάτων υποτιτλισμού. Τα προγράμματα αυτά θα επιτρέψουν στον περιγραφέα να παρακολουθεί την ταινία, να μεταφράζει και να χρονίζει ταυτόχρονα.

 

Τι περιγράφω

 

Τα στοιχεία που προέχει να περιγραφούν σε κάθε αλλαγή σκηνής είναι τα εξής:

 

Τι-Ποιος-Πού-Πότε

 

πχ Βράδυ. Ο Κώστας μαγειρεύει μακαρόνια στο σπίτι της Μαρίας. [Πότε]             [Ποιος] [Τι]         [Πού]

 

Εξαίρεση:

 

Ο διαθέσιμος χρόνος δεν επιτρέπει να συμπεριληφθούν όλες οι παραπάνω πληροφορίες

 

ή

 

Στον περιορισμένο διαθέσιμο χώρο κάποιο άλλο στοιχείο (πχ ένα σκηνικό, ένα χαρακτηριστικό του προσώπου) προέχει να αναφερθεί καθώς αποτελεί συνδετικό στοιχείο του νοήματος

 

Λύση 1: Αύξηση του χρονισμού → έλεγχος αν υπάρχει χώρος η περιγραφή να εισαχθεί νωρίτερα και να εξαχθεί αργότερα, δίνοντας μερικά δευτερόλεπτα χρόνο στον περιγραφέα

Λύση 2: Σύμπτυξη νοήματος→ αντικατάσταση λέξεων με συνώνυμες, μικρότερες αυτών, που θα βοηθήσει στην εξοικονόμηση χώρου

Λύση 3: Περικοπή πληροφοριών/ επιλογή και ιεράρχηση→ αν δεν χωρούν όλες οι παραπάνω πληροφορίες, ο περιγραφέας πρέπει να κρίνει ποια πληροφορία μπορεί να αποκοπεί είτε α) επειδή γίνεται κατανοητή απ’ τον διάλογο ή τα εξωκειμενικά στοιχεία (πχ το κελάηδημα των αηδονιών προδίδει ότι είναι βράδυ), β) επειδή μία απ’ τις πληροφορίες αυτές μπορεί να μετατεθεί στο επόμενο διαθέσιμο κενό (πχ Πρώτη περιγραφή: Βράδυ στο σπίτι της Μαρίας/ Δεύτερη περιγραφή: Ο Κώστας μαγειρεύει μακαρόνια), είτε γ) επειδή δεν είναι τόσο καίρια για την πλοκή (πχ μαγειρεύει όχι μαγειρεύει μακαρόνια)

 

Εκτός από τα παραπάνω, αν υπάρχει χώρος, εισάγονται οπτικά στοιχεία σύμφωνα με τον ρόλο τους στην πλοκή (πχ διακόσμηση ενός χώρου, χαρακτηριστικά ενός ήρωα), με άλλα λόγια ο περιγραφέας κρίνει και ιεραρχεί τι άλλο μπορεί να εισαχθεί στην περιγραφή.

 

Περιγραφή ήχων

 

Οι ήχοι περιγράφονται εάν:

 

◦              δεν επεξηγούνται από τον διάλογο ή την περιγραφή που προηγείται/έπεται

◦              είναι εύκολο να παρερμηνευθούν (πχ ο ήχος του απορροφητήρα με τον ήχο της ηλεκτρικής σκούπας)

◦              ανήκουν σε ένα άγνωστο πολιτισμικό περιβάλλον και υποθέτουμε ότι θα είναι άγνωστοι για το κοινό (πχ άλκη τρέχει στα βουνά της Λαπωνίας)

 

Αν χρειάζεται να περιγραφεί ένας ήχος, τότε η περιγραφή προηγείται του ήχου (πχ χτυπά το κουδούνι- ήχος κουδουνιού)

 

Πώς περιγράφω

 

Χαρακτήρες

 

Οι χαρακτήρες μπορούν να αναφέρονται με το όνομά τους εξαρχής, εκτός αν η αποσιώπηση του ονόματος είναι σκόπιμη επιλογή του σκηνοθέτη

Αν το όνομα ενός χαρακτήρα έχει σκοπίμως αποσιωπηθεί, επιλέγουμε έναν χαρακτηρισμό, τον οποίο διατηρούμε σε όλο το σενάριο, για την επίτευξη της συνέπειας (πχ καθηγητής, άντρας, γυναίκα, κοριτσάκι, βουλεύτρια κλπ). Μόλις το όνομα αποκαλυφθεί, ο περιγραφέας αυτόματα αρχίζει να χρησιμοποιεί αυτό

Εξωτερικά χαρακτηριστικά των χαρακτήρων προσφέρονται φειδωλά, προκειμένου να μη βομβαρδίζεται το κοινό με άχρηστες πληροφορίες. Χρώμα μαλλιών, ματιών, ηλικία, δυνητικά ύψος και σωματοδομή, καθώς και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (πχ ουλές, γυαλιά κλπ) μπορούν να αναφερθούν άπαξ και ύστερα οι περιγραφές να περιέχουν στοιχεία παροδικά (πχ ρούχα). Ακόμα και αν υπάρχει χώρος, συστήνεται να μην αναλώνεται ο περιγραφέας στη λεπτομερή αναφορά των ενδυματολογικών επιλογών ενός χαρακτήρα, εκτός και αν είναι σημαντικές για την πλοκή ή το “χτίσιμο” του ήρωα

Εκφράσεις και χειρονομίες: περιγραφή των κινήσεων συνδυαστικά με ένα επίθετο/επίρρημα που δηλώνει το συναίσθημα (πχ σφίγγει τα δόντια θυμωμένος). Ελλείψει χώρου, χρησιμοποιείται μόνο το επίθετο/επίρρημα. Αν είναι ασαφές το συναίσθημα που συνοδεύει την έκφραση, ο περιγραφέας περιγράφει μόνο τη σωματοποιημένη εκδοχή του συναισθήματος και αφήνει στη διακριτική ευχέρεια του κοινού την κατανόησή του