ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ-Η ΑΞΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ ΡΟΔΙΝΟΥ ΧΡΥΣΗΣ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας – Μέρος 6ο

1.4.        Η ανάγκη για μια ενταξιακή και συμπεριληπτική εκπαίδευση.

Η ιδέα της ύπαρξης μιας εκπαίδευσης που θα βασίζεται στην ένταξη των μαθητών με αναπηρία είχε την αφετηρία της, 50 περίπου χρόνια πριν, από τις Σκανδιναβικές χώρες, μέσα από την «αρχή της ομαλοποίησης». Η έκφραση αυτή, στόχευε στη προώθηση και τη καλλιέργεια προτύπων ζωής αλλά και συνθηκών διαβίωσης των ατόμων με αναπηρία, οι οποίες ταυτίζονται με αυτές που ακολουθεί η υπόλοιπη κοινωνία. Σημαντικά γεγονότα που βοήθησαν στην προώθηση της ιδέας της ένταξης, πραγματοποιήθηκαν και το 1960 και το 1970 στις Ηνωμένες πολιτείες. Την περίοδο εκείνη, ψηφίστηκε ο Νόμος για την Εκπαίδευση Όλων των Παιδιών με Μειονεξίες, σύμφωνα με τον οποίο η εκπαίδευση των παιδιών με αναπηρία ήταν απαραίτητο να πραγματοποιείται σε «λιγότερο περιοριστικό περιβάλλον». Ιδιαίτερη αξία έχει και η Διακήρυξη της Σαλαμάνκας, στην οποία μέσω νόμου, οι εκπρόσωποι 92 κυβερνήσεων και 25 διεθνών οργανισμών, δεσμεύτηκαν στην υιοθέτηση της ενταξιακής εκπαίδευσης και την εγγραφή όλων των παιδιών σε γενικά σχολείο, εκτός βέβαια αν ήταν απαραίτητη κάποια άλλη μορφή εκπαίδευσης. Σύμφωνα με σημερινά δεδομένα από τον Οκτώβριο του 2008, ο αριθμός των χωρών που έχουν υπογράψει τη σύμβαση αυτή έχει αγγίξει τις 187.(Mitchell, 2022)

Μια εκπαίδευση που έχει ως πρωταρχικό στόχο την ένταξη των ατόμων με αναπηρία χρειάζεται να έχει ως βασικό οδηγό την ισότητα και την καταπολέμηση του στιγματισμού και της περιθωριοποίησης που βιώνουν καθημερινά τα άτομα με αναπηρία. Η προσπάθεια δημιουργίας μιας ενταξιακής εκπαίδευσης έχει πολλά θετικά, ξεκινώντας από τα οφέλη που έχει να προσφέρει σε ακαδημαϊκό αλλά και κοινωνικό επίπεδο στους μαθητές. Πιο συγκεκριμένα, τα παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θα έχουν τη δυνατότητα να κοινωνικοποιηθούν, να βελτιώσουν την αυτοπεποίθηση τους μέσα στα πλαίσια μιας σχολικής τάξης και την αλληλεπίδραση τους με άτομα που δεν έχουν κάποια αναπηρία αλλά ταυτόχρονα θα τους δοθεί και η ευκαιρία να σημειώσουν σημαντική πρόοδο σε εκπαιδευτικό επίπεδο, μέσα από τον ευγενή ανταγωνισμό που υπάρχει με την υπόλοιπη σχολική τάξη. Όσον αφορά τους υπόλοιπους μαθητές, μέσα από την επαφή τους με άτομα με αναπηρία, θα έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν τον όρο της αναπηρίας, έτσι ώστε να μην την αντιλαμβάνονται σαν κάτι ξένο και παράξενο, θα ενθαρρυνθεί η αντίληψη της συνύπαρξης τους με άτομα με αναπηρία αλλά και θα ευαισθητοποιηθούν σε θέματα ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Επίσης, η ενταξιακή εκπαίδευση παρουσιάζει και σημαντικά θετικά σε οικονομικό επίπεδο, καθώς θα σημειωθεί σημαντική μείωση εξόδων σε θέματα μεταφοράς αλλά και στη σύσταση αποκλειστικά ειδικών σχολείων. (Mitchell, 2022)

Βέβαια, σε μία τέτοια προσπάθεια υπάρχει πλήθος εμποδίων. Μερικά από αυτά είναι οι αρνητικές στάσεις που επικρατούν στις κοινωνίες για την αναπηρία, οι γεμάτες σχολικές τάξεις που μειώνουν την αλληλεπίδραση μεταξύ των μαθητών αλλά και των δασκάλων, οι περιορισμένοι πόροι και υποδομές και τέλος η προσκόλληση στο ιατρικό μοντέλο και τις θέσεις του. Επίσης, σημαντική επιρροή ασκούν οι απόψεις και οι ανησυχίες των γονέων των ατόμων με αναπηρία, η μη εμπλοκή τους στις εκπαιδευτικές ανάγκες αλλά και το προσανατολισμένο εκπαιδευτικό σύστημα. Πολλά από αυτά τα εμπόδια έχουν τις ρίζες τους στην έλλειψη κατανομής ευθυνών για εκπαιδευτικά ζητήματα, σε οικονομικά ζητήματα, σε κοινωνικές αξίες και πεποιθήσεις της κάθε χώρας και στην έλλειψη πολιτικών δράσεων σχετικά με την ενταξιακή εκπαίδευση.

Ωστόσο ακόμη κι ο θεσμός της εκπαίδευσης αναπαράγει την μη προώθηση της ένταξης, καθώς σημειώνεται σημαντική έλλειψη δεξιοτήτων των εκπαιδευτικών, έντονη ύπαρξη συντηρητικών απόψεων και απουσία προσαρμοσμένων εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Όλα αυτά επιβεβαιώνονται και μέσα από τις μαρτυρίες γονέων ατόμων με αναπηρία, σύμφωνα με τους οποίους τα ειδικά σχολεία, δίνουν τη δυνατότητα στο εκπαιδευτικό προσωπικό να διαχειριστούν με καλύτερο τρόπο τη συμπεριφορά των παιδιών, υπάρχει καλύτερη πρόσβαση σε ειδικούς και αποτελούν ένα πιο «ασφαλές» μέρος για τα παιδιά τους. Ταυτόχρονα, παρουσιάζουν μεγαλύτερη στελέχωση σε υποδομές, δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην προσβασιμότητα και καθιστούν πιο εύκολη την χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής που είναι απαραίτητα για πολλά παιδιά με αναπηρία. Τα χαρακτηριστικά αυτά ενθαρρύνουν την ύπαρξη ειδικών σχολείων και την απομάκρυνση από την ιδέα ύπαρξης μίας ενταξιακής εκπαίδευσης. (Mitchell, 2022)

Βέβαια, το να εργαστεί κάποιος επαγγελματίας στο χώρο της ειδικής αγωγής δεν είναι κάτι απλό αλλά αντιθέτως χρειάζεται αρκετή εκπαίδευση και πρακτική. Αυτό συμβαίνει διότι, αν πάρει κάποιος ως παράδειγμα τα παιδιά του δημοτικού, η ηλικία αυτή αποτελεί τη βάση για τα μάθηση βασικών εννοιών και κοινωνικών κανόνων για την ζωή τους. Ταυτόχρονα, ξεκινάνε να αναπτύσσουν την κριτική τους σκέψη και να διαμορφώνουν τις δικές τους απόψεις για τον κόσμο και την κοινωνία στην οποία ζούνε. Την άποψη αυτή έρχεται να συμφωνήσει και η Οξάνα Χορτιτσούκ, σύμφωνα με την οποία τα παιδιά στην ηλικία αυτή, αναπτύσσουν την θετική στάση προς τον εαυτό τους, την ικανότητα της ενσυναίσθησης και την αυτό-αξιολόγηση αλλά και τη διαχείριση καταστάσεων τις οποίες θα συναντήσουν στην ζωή τους. Συνεπώς, τα ερεθίσματα που λαμβάνουν σε αυτή την ηλικία είναι ιδιαίτερα σημαντικά και χρήζουν προσοχής. Ένας επαγγελματίας, είναι απαραίτητο να δημιουργεί μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των μαθητών του βάζοντας έτσι τα θεμέλια για την σωστή εκπαίδευσή τους και δίνοντας τους τη ασφάλεια ότι θα τους καθοδηγήσει σε κάθε βήμα στη διαδικασία αυτή. Επίσης, χρειάζεται να τους ενθαρρύνει να αναπτύσσουν την κριτική τους σκέψη και την αυτοεκτίμησή τους, να εκφράζουν την άποψη τους αλλά και εξετάσουν τα αποτελέσματα της κάθε πράξης τους. Συνεπώς, αν ο εκπαιδευτικός της σχολικής τάξης δεν είναι κατάλληλα καταρτισμένος και δεν στοχεύει στην καλύτερη καλλιέργεια όσων αναφερθήκαν παραπάνω τα αποτελέσματα θα είναι τα αντίθετα από ότι προσπαθεί να πετύχει μια ενταξιακή εκπαίδευση. (Hordiichuk,2021)

Σε αυτό το σημείο σημαντικό είναι να γίνει αναφορά στην άποψη που υπάρχει σχετικά με τις σχολικές τάξεις, ότι αποτελούν ομοιογενή σύνολα, κάτι το οποίο ωστόσο δεν συνάδει καθόλου με την πραγματικότητα. Σε μια σχολική τάξη συνυπάρχουν καθηγητές και μαθητές με διαφορετικές πεποιθήσεις, επίπεδο υγείας, μαθησιακές ανάγκες, αλλά και μαθησιακό επίπεδο, θρησκεία και εκπαιδευτικές προσδοκίες, με αποτέλεσμα η άποψη αυτή να δημιουργεί αναληθείς γνώμες και αρνητικά αποτελέσματα στην προσπάθεια μιας εκπαίδευσης προσιτής σε όλους. (Καραγκούνης, 2018)

Ωστόσο μια εκπαίδευση που έχει ως βασικό στόχο την ένταξη των ατόμων με αναπηρία σε σχολικές κοινότητες τυπικών σχολείων αποτελείται από ένα σύνολο διάφορων παραγόντων που βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Βασικό θεμέλιο είναι η ύπαρξη ενός οράματος που έχει ως βασική αρχή την προώθηση προτύπων και αρχών που προωθούν την ιδέα της ένταξης. Παράλληλα, σε μία τέτοια προσπάθεια χρειάζεται να αποφεύγεται ο διαχωρισμός των παιδιών με γνώμονα τις ικανότητες τους αλλά αντιθέτως να ενθαρρύνεται η συμμετοχή σε μικτές ομάδες έχοντας ως ένα βαθμό εξατομικευμένη βοήθεια, με στόχο την συνεχή αλληλεπίδραση μεταξύ των παιδιών και την απόκτηση της αίσθηση της ομάδας. Αρκετές αλλαγές χρειάζεται να γίνουν και σε επίπεδο εκπαιδευτικού προγράμματος, το οποίο είναι απαραίτητο να χαρακτηρίζεται από ευελιξία, να προσαρμόζεται στις ανάγκες των μαθητών, να είναι προσβάσιμο σε όλους τους μαθητές και να περιλαμβάνει δραστηριότητες που βασίζονται στην ηλικία των παιδιών και αποσκοπούν στην εξέλιξή τους.

Βασικό κομμάτι βέβαια σε μία ενταξιακή εκπαίδευση είναι η ύπαρξη πόρων αλλά και υποδομών, έτσι ώστε ο σχολικός χώρος να είναι προσβάσιμος για άτομα με αναπηρία ξεκινώντας, από την ύπαρξη ανελκυστήρων, ραμπών, ειδικές τουαλέτες, μεγάλες πόρτες και καταλήγοντας στον σχεδιασμό των αιθουσών, των επίπλων ακόμη και του φωτισμού. Ακόμη, μια ενταξιακή εκπαίδευση για να θεμελιωθεί σωστά χρειάζεται οι καθηγητές να προωθούν μια διδασκαλία, η οποία βασίζεται στη θεωρία, αξιολογείται συχνά με στόχο τον έλεγχο της πορείας της αλλά και την εξέλιξή της και παρουσιάζει θετικά και ωφέλιμα αποτελέσματα για τους μαθητές. Τέλος, απαραίτητα είναι τα σωστά ηγετικά πρότυπα, είτε αυτά είναι οι διευθυντές είτε οι υπουργοί στο τομέα της εκπαίδευσης, οι οποίοι «μάχονται» με στόχο την ανάπτυξη μιας ενταξιακής εκπαίδευσης στα σχολεία. (Mitchell, 2022)

Τα στοιχεία αυτά υποστηρίζονται και από τη μελέτη 280 αποτελεσμάτων διάφορων ερευνών από τον Thomas Hehir και τους συνεργάτες τους, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν με στόχο την έρευνα της ύπαρξης μίας ενταξιακής εκπαίδευσης στα σχολεία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν και τα αποτελέσματα που προέκυψαν μέσα από την εξέταση 11 μελετών την περίοδο 1975 έως 1984.Οι μελέτες αυτές ανέδειξαν τις θετικές επιδράσεις που είχε η φοίτηση μαθητών με αναπηρία σε γενικά σχολεία, καθώς σημείωναν βελτιωμένες επιδόσεις στα ακαδημαϊκά τους επιτεύγματα σε σχέση με τους μαθητές που πραγματοποιούσαν μερική φοίτηση με περιστασιακή παρακολούθηση τμημάτων ένταξης. Ακόμη, σημαντική ήταν και η μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Αμερική με κέντρο την αξιολόγηση δύο ομάδων μαθητών, μεγέθους 20 ατόμων η καθεμία και για διάρκεια δύο ετών, οι οποίες η μία αποτελούνταν από μαθητές που ήταν μέλη ειδικών τάξεων και η άλλη που ήταν μέρος ενταξιακών προγραμμάτων. Τα αποτελέσματα της υποστηρίζουν την αξία της ενταξιακής εκπαίδευσης, καθώς οι μαθητές που συμμετείχαν σε τάξεις ένταξης είχαν θετικότερα αποτελέσματα σε κοινωνικό και αναπτυξιακό επίπεδο σε σύγκριση με τους μαθητές των ειδικών τάξεων. (Mitchell, 2022)

Επίσης, στα προηγούμενα πρέπει να προσθέσουμε μια σημαντική έννοια, αυτή της έννοιας της συμπερίληψης, η οποία είναι ιδιαίτερα συνδεμένη με την έννοια της ένταξης που προαναφέραμε. Αυτό συμβαίνει διότι μοιράζονται κοινές αντιλήψεις αλλά και κοινούς στόχους σχετικά με τη μορφή και την κατεύθυνση που χρειάζεται να έχει η εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία. Η συμπερίληψη προσπαθεί να μεταδώσει το μήνυμα της δημιουργίας ενός σχολείου για όλους, χωρίς διακρίσεις αλλά μόνο με τη βοήθεια του δασκάλου της παράλληλης στήριξης. Σε αυτή την ιδέα η ύπαρξη της άποψης της αναπηρίας ως «τραγωδία», ως πρόβλημα που άφορα το ίδιο το άτομο και όχι την κοινωνία συνολικά, η αντιμετώπιση των ανθρώπων με θλίψη, με αίσθημα φιλανθρωπίας, με φόβο αλλά και η έλλειψη ισότητας στη πρόσβαση των παροχών, λειτουργούν ως εμπόδια που θεμελιώνονται αρκετά με τη πάροδο του χρόνου. (Καραγκούνης, 2018)

Τις έννοιες της ένταξης και της συμπερίληψης περιλαμβάνει και προσπαθεί να προάγει ο θεσμός του « Ένα σχολείο για όλους». Ο θεσμός αυτός έχει ως στόχο την προσωπική εξέλιξη και ανάπτυξη σε όλα τα επίπεδα της ζωής του μαθητή αλλά και στην ανάπτυξη μια κοινωνίας που βασίζεται στο αίσθημα της αποδοχής και της αλληλεγγύης μεταξύ των μελών της. Ωστόσο η εφαρμογή αυτού του μοντέλου εκπαίδευσης αντιμετωπίζει σημαντικές δυσκολίες, με βασικό ρόλο να αποτελούν οι σοβαρές ελλείψεις σε επίπεδο σχολικών μονάδων, υποδομών και πόρων. Παράλληλα, σημειώνεται ανεπάρκεια στον τομέα του εκπαιδευτικού προσωπικού και έλλειψη σε επίπεδο εξειδίκευσης και δεξιοτήτων σε ότι αφορά τη σωστή εφαρμογή της εκπαίδευσης στο πλαίσιο της ειδικής αγωγής. Κυρίως βέβαια, σημαντικά εμπόδια αποτελούν και οι απόψεις της κοινωνίας, οι οποίες αναπαράγουν τις ανισότητες, τις διακρίσεις και ταυτόχρονα λειτουργούν ως ανασταλτικοί παράγοντες της κοινωνικής συνοχής.(Τσιμπιδάκη,2013)

Τέλος, σε ότι αφορά τους εφήβους με αναπηρία πραγματοποιήθηκε μια σημαντική έρευνα από την ερευνητική ομάδα που συμμετείχε στην Εθνική Διαχρονική Μελέτη Μετάβασης. Η έρευνα αυτή μέσα από τη μελέτη 11.270 έφηβων μαθητών απέδειξε ότι οι μαθητές που αποτελούσαν μέρος τμημάτων γενικής εκπαίδευσης, όχι μόνο είχαν περισσότερα ακαδημαϊκά επιτεύγματα αλλά και σημείωσαν μεγαλύτερη παρουσία στις σχολικές τάξεις κατά τη διάρκεια της σχολικής χρόνιας αλλά και εντάχθηκαν και σε κοινωνικές ομάδες.(Mitchell, 2022)