Η επίδραση του χορού στην υποκειμενική ευημερία των αναπήρων: μια συστηματική ανάλυση των ποιοτικών ερευνών – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Νατάσας Τζήκα – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» – Μέρος 22ο
4.3 Ερευνητικά ερωτήματα
Το κύριο ερευνητικό ερώτημα που προκύπτει από την παραπάνω ανάλυση είναι:
- Σε ποιο βαθμό ο χορός επιδρά στην υποκειμενική ευημερία των αναπήρων; Κατά τη μελέτη των άρθρων, προέκυψαν και τα εξής επιμέρους ερωτήματα:
- Πώς αυτός συνδέεται με την αυξημένη αίσθηση ευημερίας, τη βελτίωση της αυτοεκτίμησης και την ανάπτυξη θετικών κοινωνικών σχέσεων;
- Πως ο χορός επηρεάζει την αντίληψη των αναπήρων για τη σωματική τους ταυτότητα;
4.4 Διαδικασία εντοπισμού του υλικού
Η συγγραφέας επέλεξε τα άρθρα που θα παρουσιαστούν στην παρούσα εργασία ακολουθώντας το πρωτόκολλο PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta- Analyses). Το πρωτόκολλο αυτό αποτελεί ένα διεθνώς αναγνωρισμένο πρότυπο που χρησιμοποιείται για τη βελτίωση της διαφάνειας και της πληρότητας στη διαδικασία συστηματικών ανασκοπήσεων και μετα-αναλύσεων ακαδημαϊκών άρθρων (Page et al, 2020).
Συγκεκριμένα, το PRISMA βοηθά στη διασφάλιση της διαφάνειας και της πληρότητας κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων, περιλαμβάνοντας τα στάδια της αναζήτησης σε βάσεις δεδομένων χρησιμοποιώντας συγκεκριμένους όρους και κριτήρια, της επιλογής άρθρων, όπου συμβαίνει απόρριψη ή επιλογή με βάση προκαθορισμένα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού, της εξαγωγής δεδομένων, όπου πραγματοποιείται συλλογή και καταγραφή σχετικών πληροφοριών από τα επιλεγμένα άρθρα, και τέλος της ανάλυσης, με την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων και σύγκριση των δεδομένων με τελικό σκοπό την εξαγωγή τεκμηριωμένων συμπερασμάτων (Moher et al, 2015). Το συγκεκριμένο πρωτόκολλο διασφαλίζει ότι η διαδικασία είναι αυστηρή, αντικειμενική και ελεγχόμενη, αποφεύγοντας τυχόν μεροληψία στην επιλογή των πηγών και την ερμηνεία των δεδομένων.
Η συγγραφέας προσδιόρισε με σαφήνεια τα κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού, πριν επιλέξει άρθρα που ασχολούνται με τον χορό, την αναπηρία και την υποκειμενική ευημερία, διασφαλίζοντας ότι τα άρθρα ήταν σχετιζόμενα με τους συγκεκριμένους όρους και περιείχαν έγκυρες πληροφορίες. Για τη διασφάλιση της ποιότητας των μελετών, τέθηκαν τα παρακάτω κριτήρια. Αρχικά, η επιλογή αφορούσε μόνο δημοσιευμένα άρθρα, στο διάστημα της τελευταίας πενταετίας, από το 2020 έως το 2024. Συμπεριλήφθηκαν άρθρα που δημοσιεύτηκαν σε επιστημονικά περιοδικά και όχι σε πρακτικά συνεδρίων. Επίσης, αποκλείστηκαν διπλωματικές εργασίες και διδακτορικές διατριβές. Επίσης, επιλέχθηκαν άρθρα που είναι γραμμένα στην αγγλική και όχι σε άλλες γλώσσες. Αναμφίβολα, οι έρευνες αφορούσαν τους ίδιους τους ανάπηρους και απορρίφθηκαν όσες ρωτούσαν, αντί για αυτούς, γονείς ή φροντιστές τους. Με αυτά τα κριτήρια, διασφαλίζεται η επιλογή επιστημονικών άρθρων υψηλής ποιότητας που έχουν δημοσιευτεί πρόσφατα και βρίσκονται σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά.
Πίνακας 1.
Κριτήρια ένταξης και αποκλεισμού
Κριτήρια ένταξης Κριτήρια αποκλεισμού
Δημοσιευμένα άρθρα σε επιστημονικά
περιοδικά Διπλωματικές εργασίες, διατριβές, πρακτικά
συνεδρίων
Αγγλικά Άλλες γλώσσες πλην αγγλικών
Να αφορούν βλάβη Όχι χρόνιους πόνους, εκφυλιστικές ασθένειες
Χορός Όχι οποιαδήποτε κινητική δραστηριότητα
Να ερωτώνται οι ίδιοι οι ανάπηροι Όχι αποκλειστικά συνεντεύξεις φροντιστών, διευκολυντών, μελών οικογένειας
Δεν συμπεριλήφθηκαν άρθρα που αφορούσαν πόνους, χρόνιους πόνους, χρόνιες και εκφυλιστικές ασθένειες, παρά μόνο εάν συνδέονταν δευτερευόντως με την έννοια της βλάβης. Λέγοντας χρόνια ασθένεια αναφερόμαστε σε μια μακροχρόνια κατάσταση που διαρκεί. Αναφέρεται σε μια κατάσταση με μακροχρόνια διάρκεια, η οποία συνήθως απαιτεί συνεχή παρακολούθηση και διαχείριση, καθώς δεν υπάρχει άμεση ή οριστική θεραπεία (Καραγιάννη & Κουτσοκλένης, 2023). Επίσης, τα άρθρα που επιλέχθηκαν αφορούν συγκεκριμένα τον χορό, και όχι γενικά την έκφραση του σώματος, ή τη φυσική άσκηση, ή γενικά τις αθλητικές δραστηριότητες.
Επιπρόσθετα, απορρίφθηκαν άρθρα που αναφερόταν σε θεατροπαιδαγωγικές δραστηριότητες, σε ψυχοθεραπεία κίνησης μέσω του χορού, αλλά και δημιουργικές θεραπείες κίνησης. Οι δημιουργικές θεραπείες κίνησης (Creative Movement Therapies) είναι μορφές θεραπείας που χρησιμοποιούν την κίνηση και τη σωματική έκφραση για να προωθήσουν τη σωματική, ψυχική και συναισθηματική ευεξία. Περιλαμβάνουν προσεγγίσεις όπως η θεραπευτική γιόγκα, η σωματοκεντρική ψυχοθεραπεία και άλλες πρακτικές που αξιοποιούν την κίνηση για θεραπευτικούς σκοπούς. Όπως επισημαίνουν οι Newsinger και Green (2016), οι μελέτες που αφορούν την τέχνη, κατατάσσονται σε δύο βασικές κατηγορίες, οι οποίες διαμορφώνουν διαφορετικές προσεγγίσεις. Η πρώτη αφορά τη χρήση της τέχνης ως μέσο θεραπείας (art therapy), όπου η καλλιτεχνική έκφραση λειτουργεί ως εργαλείο αποκατάστασης και υποστήριξης, κυρίως στο πλαίσιο της υγειονομικής περίθαλψης και της κοινωνικής μέριμνας. Οι δημιουργικές θεραπείες κίνησης επικεντρώνονται κυρίως στη θεραπεία και την ψυχολογική υποστήριξη, ενώ η συγκεκριμένη μελέτη ασχολείται με την καλλιτεχνική έκφραση και την ευημερία που αυτή επιφέρει. Εντάσσεται, δηλαδή, στη δεύτερη κατηγορία κατάταξης, η οποία εστιάζει στις αναπηρικές τέχνες (disability arts), που συνδέονται στενά με την ενδυνάμωση των αναπήρων, καθώς και με ευρύτερα πολιτικά και καλλιτεχνικά κινήματα διεκδίκησης (Newsinger & Green, 2016). Οι θεραπευτικές προσεγγίσεις χρησιμοποιούν συχνά κλινικές ή ψυχολογικές μεθόδους αξιολόγησης, αντιμετωπίζοντας τους ανάπηρους μέσα από μια ιατρικοποιημένη σκοπιά. Η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται στη δημιουργικότητα και την πολιτισμική αξία του χορού, και στην υποκειμενική ευημερία που επέρχεται στις ζωές των αναπήρων.
Επιπρόσθετα, από τις έρευνες επιλέχθηκαν αυτές που αφορούν χορό εδάφους και όχι τον χορό μέσα στο νερό. Χορός εδάφους είναι ένας γενικός όρος που αναφέρεται σε κάθε είδους χορευτική δραστηριότητα. Περιλαμβάνει πολλές διαφορετικές μορφές και στυλ, όπως το μπαλέτο, το σύγχρονο χορό, το χιπ-χοπ, τα λατιν, και άλλα είδη. Μπορεί να εκτελείται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, όπως σε σκηνή, σε αίθουσα ή εξωτερικούς χώρους, και συνήθως υλοποιείται σε ξηρό έδαφος (Gilbert, 2015). Με τον όρο χορό σε νερό (water dance) αναφερόμαστε σε χορό που εκτελείται μέσα ή πάνω στο νερό. Είναι μια πιο εξειδικευμένη μορφή χορού, όπου οι κινήσεις των χορευτών προσαρμόζονται στο περιβάλλον του νερού, αξιοποιώντας την άνωση και την αντίσταση του νερού για να δημιουργήσουν αισθητικά ενδιαφέρουσες κινήσεις. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι χορευτικές παραστάσεις σε πισίνες ή λίμνες, κάποιες φορές και με τη χρήση συντριβανιών ή άλλων υδάτινων στοιχείων. Η συγγραφέας επέλεξε να μην ασχοληθεί με τον χορό στο νερό, καθώς δεν ανήκει στο πεδίο της και έχει πλήρη άγνοια του αντικειμένου. Επιπλέον, εντοπίστηκε μία μόνο σχετική μελέτη κατά την αναζήτηση, και τέλος, ο χορός στο νερό διαφέρει σημαντικά από τα είδη χορού γενικώς, καθώς λαμβάνει χώρα σε ένα υδάτινο περιβάλλον που επηρεάζει την κίνηση, την ισορροπία και την αλληλεπίδραση με τον χώρο. Επομένως, οι επιπτώσεις του στην υποκειμενική ευημερία πιθανώς να διαφέρουν, απαιτώντας ξεχωριστή ερευνητική προσέγγιση.
Τέλος, τα άρθρα τα οποία μελετήθηκαν αφορούν αποκλειστικά σε εμπειρίες και βιώματα των ίδιων των αναπήρων. Μελέτες δείχνουν ότι οι αναπαραστάσεις των μέσων ενημέρωσης συχνά αναιρούν τον ρόλο των αναπήρων ως γονέων (Fraser & Llewellyn, 2015). Αυτό σημαίνει ότι τα μέσα ενημέρωσης συχνά παρουσιάζουν τους ανάπηρους ως ανίκανους να ανταποκριθούν στον ρόλο του γονέα. Μπορεί να υποβαθμίζουν ή να αγνοούν τη γονεϊκή τους ιδιότητα, ενισχύοντας στερεότυπα που τους θέλουν ως εξαρτώμενους ή ως άτομα που χρειάζονται βοήθεια, παρά ως άτομα που μπορούν να φροντίσουν και να μεγαλώσουν παιδιά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικές προκαταλήψεις και σε εμπόδια για τους ανάπηρους γονείς, τόσο σε προσωπικό όσο και σε θεσμικό επίπεδο. Σε αντιστοιχία με αυτό, το να λαμβάνονται συνεντεύξεις από γονείς και φροντιστές αντί για τους ίδιους τους ανάπηρους αφαιρεί τη φωνή και την αυτονομία τους. Στις διάφορες έρευνες που πραγματοποιούνται με σκοπό να μην υπάρχουν αποκλεισμοί, οι εμπειρίες και οι απόψεις των ανθρώπων με νοητική καθυστέρηση συχνά υποτιμούνται στις ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις (Strnadová & Walmsley, 2018). Αντί να ακούμε από πρώτο χέρι τις εμπειρίες, τις απόψεις και τις ανάγκες τους, επιλέγουμε να δίνουμε προτεραιότητα στις ερμηνείες τρίτων, συχνά εστιάζοντας σε μια πατερναλιστική και συναισθηματικά φορτισμένη αφήγηση (Κολτσίδα, 2022).
Η συγγραφέας πραγματοποίησε, στη συνέχεια, συστηματική αναζήτηση σε βάσεις δεδομένων, χρησιμοποιώντας ακαδημαϊκές πηγές, όπως το Scopus και το Eric, για να εντοπίσει άρθρα που καλύπτουν τα θέματα του χορού και της αναπηρίας, εστιάζοντας στην επίδραση που μπορεί να έχει ο χορός στην ευημερία ατόμων με αναπηρία. Χρησιμοποίησε λέξεις-κλειδιά σε συνδυασμό με τους λογικούς τελεστές (AND, OR, NOT) για να εξασφαλίσει την ανάσυρση των επιθυμητών άρθρων κατά τη διαδικασία αναζήτησης της βιβλιογραφίας. Αυτή η μέθοδος είναι κρίσιμη για τη βελτιστοποίηση των αποτελεσμάτων της αναζήτησης και τη διασφάλιση ότι τα άρθρα που θα εντοπιστούν είναι όσο το δυνατόν πιο συναφή με το αντικείμενο της μελέτης (Dinet, Favart, & Passerault, 2004).
Κατά την αναζήτηση, εφαρμόστηκαν συγκεκριμένες λέξεις-κλειδιά για να εξασφαλιστεί η εντοπισμός μελετών σχετικών με το θέμα. Όσον αφορά την πλατφόρμα SCOPUS, χρησιμοποιήθηκε ένας αλγόριθμος που να είναι κατάλληλος του τρόπου αναζήτησης στη συγκεκριμένη βάση δεδομένων. Ο αλγόριθμος αναζήτησης αρχικά ήταν TITLE- ABS – KEY “danc*” AND “disability” AND “wellbeing”. Η αναζήτηση με τον τρόπο αυτό έδωσε 13 αποτελέσματα. Περιορίζοντας αυτή την αναζήτηση σε άρθρα, προέκυψαν 11 αποτελέσματα. Θέτοντας και το χρονικό όριο της τελευταίας πενταετίας, έμειναν 5 κατάλληλες έρευνες. Καθώς όμως η υποκειμενική ευημερία μπορεί να προκύπτει από το περιεχόμενο των άρθρων και να μην υπογραμμίζεται ξεκάθαρα στον τίτλο του άρθρου, έγινε αναζήτηση και με τους εξής όρους: TITLE- ABS – KEY “danc*” AND “disability”. Από αυτή την αναζήτηση προέκυψαν 813 άρθρα. Με τους ίδιους περιορισμούς, όπως παραπάνω, προέκυψαν 235 άρθρα. Για να συμπεριληφθούν όσο περισσότερες έρευνες γίνεται, χρησιμοποιήθηκαν και οι όροι TITLE- ABS- KEY “disabled” OR “with disabilities” OR “impaired”. Με τον τρόπο αυτό, προέκυψαν δύο έρευνες, διπλότυπες.
Όσον αφορά την πλατφόρμα Eric, η αναζήτηση πραγματοποιήθηκε ως εξής. Χρησιμοποιήθηκε ο όρος “dance” or “dancer” or “dancing” and “disability or disabled or impaired” και “wellbeing”. Από την αναζήτηση προέκυψαν 519 έρευνες, οι οποίες όταν περιορίστηκαν χρονικά στην τελευταία πενταετία έδωσαν 36 αποτελέσματα. Βάζοντας και το κριτήριο της δημοσίευσης σε επιστημονικό περιοδικό, τα άρθρα προς μελέτη ήταν τελικά 23.
Ο τελεστής and χρησιμοποιήθηκε για να συνδυαστούν λέξεις-κλειδιά και να εξασφαλιστεί ότι τα άρθρα που θα ανασυρθούν περιέχουν όλους τους επιθυμητούς όρους, όπως για παράδειγμα dance and disability. Ο τελεστής OR χρησιμοποιήθηκε για να διευρυνθεί η αναζήτηση, επιτρέποντας την εύρεση άρθρων που περιλαμβάνουν έναν ή περισσότερους από τους σχετικούς όρους. Για παράδειγμα, χρησιμοποιούμε αντί του όρου “disability”, τον όρο “disabled”: “disability” OR “disabled”. Αυτό επιτρέπει την ανάσυρση άρθρων που αναφέρονται σε διαφορετικές βλάβες, ή τις ονομάζουν με διαφορετικό όρο, διευρύνοντας έτσι τα κριτήρια αναζήτησης σε σχετικά θέματα. Τέλος, ο τελεστής NOT χρησιμοποιήθηκε για να αποκλειστούν συγκεκριμένοι όροι που δεν ήταν συναφείς με το αντικείμενο της μελέτης, όπως για παράδειγμα “dance” AND “disability” NOT “sport”. Αυτός ο συνδυασμός βοηθά στην αποφυγή άρθρων που εστιάζουν σε αθλητικές δραστηριότητες γενικότερα, καθώς αυτές δεν θεωρούνται σχετικές με την παρούσα έρευνα.
Αξιολόγησε, έπειτα, την ποιότητα των άρθρων βάσει κριτηρίων ποιότητας και εγκυρότητας, και εξαίρεσε άρθρα που δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις (π.χ. άρθρα που δεν είχαν επαρκή δείγματα ή σαφή μεθοδολογία). Επίσης, βρέθηκαν διπλότυπα άρθρα στις δύο πλατφόρμες, πράγμα που περιόρισε τον αριθμό. Στην τελική φάση, συνέλεξε τα ευρήματα από τα επιλεγμένα άρθρα για να συντάξει μια συνολική εικόνα του πώς ο χορός επηρεάζει την ευημερία των αναπήρων, συνθέτοντας τα δεδομένα ώστε να καταλήξει σε τεκμηριωμένα συμπεράσματα. Συνολικά από αυτές τις δύο βάσεις δεδομένων, μετά από προσεκτική ανάγνωση των άρθρων, προέκυψαν 18 έρευνες προς μελέτη.
Με αυτόν τον τρόπο, η χρήση του PRISMA διασφαλίζει ότι τα άρθρα που επιλέχθηκαν είναι επιστημονικά αξιόπιστα και σχετικά με το θέμα, ενώ η διαδικασία είναι διαφανής και επαναλήψιμη.
