«Η ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΙΟΝΟΤΙΚΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ στις ΔΟΜΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ» – Διπλωματική Εργασία της Βιλντάν Γιουσούφ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Π.Μ.Σ. Κοινωνική Εργασία στην Εκπαίδευση – Ένταξη Ετεροτήτων – Μέρος 12ο

Σεπ 24, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

«Η ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΙΟΝΟΤΙΚΩΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΩΝ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ στις ΔΟΜΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ» – Διπλωματική Εργασία της Βιλντάν Γιουσούφ – ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ, Π.Μ.Σ. Κοινωνική Εργασία στην Εκπαίδευση – Ένταξη Ετεροτήτων – Μέρος 12ο

4. ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΗΡΙΑ

Η οικογένεια δεν είναι µόνο ένα σύνολο ατόμων που μοιράζονται μια στέγη και συναισθηματικό χώρο, είναι ένα φυσικό και κοινωνικό σύστημα που έχει και αναπτύσσει κανόνες, διαθέτει και μοιράζει ρόλους στα μέλη του ,έχει μια οργανωμένη ιεραρχία, αναπτύσσει μορφές επικοινωνίας και διαμορφώνει τρόπους συνεννόησης και επίλυσης προβλημάτων. Αυτό το κοινωνικό σύστημα αποτελείται από τρία υποσυστήματα, το ζευγάρι και τις μονογονεϊκές οικογένειες, τους γονείς και τα παιδιά και τα αδέλφια (Αρμπουνιώτη, Κουτσοκλένη, Μαρνελάκης, 2007). Σε αυτό το σύστημα τα άτοµα συνδέονται το ένα µε το άλλο, µε ισχυρότατους, μακροχρόνιους και αμοιβαίους δεσμούς, που διαρκούν καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής της οικογένειας. Η οικογένεια είναι µέρος μιας ευρύτερης κοινωνικής ομάδας, της κοινότητας αλλά και της συνολικής κοινωνίας, μέσα στην οποία υπάρχει.
Η οικογένεια διατηρεί την συνέχεια της κοινωνίας και ρυθμίζει τις κοινωνικές και τις οικονομικές σχέσεις, μεταβιβάζοντας από γενιά σε γενιά τα συστήματα αξιών αλλά και τα υλικά αγαθά. Αποτελεί έναν νομικός θεσμός και βρίσκεται υπό την προστασία του κράτους. Τα μέλη που απαρτίζουν αυτή την κοινωνική ομάδα συνδέονται με ισχυρούς δεσμούς, αναπτύσσουν σχέσεις, αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και καταλήγουν να διαμορφώσουν την προσωπικότητα τους μέσα σε αυτήν. Ο ουσιαστικός ρόλος µιας οικογένειας είναι να παρέχει στα παιδιά ένα ασφαλές πεδίο ανάπτυξης και διαπαιδαγώγησης, για να διαμορφώσουν την προσωπικότητα τους, για να αναπτύξουν σχέσεις, να µμάθουν να µμοιράζονται και να συνυπάρχουν και να έρθουν σε επαφή µε την ευρύτερη κοινωνία. Κάθε οικογένεια είναι μοναδική, ξεχωριστή και διαφορετική από οποιαδήποτε άλλη όπου οι γονείς είναι τα κατεξοχήν άτομα που γνωρίζουν καλύτερα το παιδί τους και επιθυμούν το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα για αυτό.
Οποιαδήποτε μεταβολή σε αυτό το σύστημα επηρεάζει και τα υπόλοιπα υποσυστήματα αλλά και την ομάδα συνολικά.
Από την πρώτη μέρα που αποφασίζουν τα ζευγάρια να αποκτήσουν παιδί και κυρίως από την ημέρα της σύλληψης οι γονείς αρχίζουν και κάνουν διάφορα σχέδια και όνειρα για το μέλλον του παιδιού τους. Αρχίζουν και εκφράζουν επιθυμίες για το πως θα ήθελαν να είναι, σε ποιον από τους δυο γονείς να μοιάζει, σε ποιο σχολείο θα πάει, ποιο επάγγελμα θα ήθελαν να διαλέξει, με ποιο άθλημα θα ασχοληθεί κα. Ουσιαστικά, προσπαθούν να προδιαγράψουν μια πορεία για αυτό χωρίς αυτό. Η γέννηση ενός υγιούς παιδιού αποτελεί για τους γονείς ένα σημαντικό σταθμό της ζωής τους. Τι γίνεται όμως όταν γεννιέται ένα «διαφορετικό» παιδί από αυτό που προσδοκούσαν, από αυτό που περίμεναν να είναι υγιείς, όμορφο, έξυπνο και ικανό να ανταποκριθεί στις προσδοκίες τους αλλά και στις προσδοκίες της κοινωνίας. Η γέννηση ενός διαφορετικού παιδιού από αυτό που περίμεναν δημιουργεί έντονα συναισθήματα. Πρόκειται για ένα βαθύ «σοκ» που επικρατεί, μια εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που προσδοκούσαν και ονειρεύονταν με αυτό που καλούνται όχι μόνο να το αντιμετωπίσουν αλλά και να το αποδεχτούν. Οι γονείς περνούν από διάφορα στάδια μέχρι να αποδεχτούν την διάγνωση της αναπηρίας του παιδιού τους. Αναγκάζονται να αποδεχτούν την διάγνωση βιώνοντας ένα οδυνηρό ξάφνιασμα. Σοκαρισμένοι και μπερδεμένοι αναρωτιούνται γιατί τους έχει συμβεί αυτό, τι πήγε καλά και τι όχι, αν έφταιξαν σε κάτι ή όχι και βιώνουν ένα πένθος και θρηνούν για το φυσιολογικό παιδί που δεν μπόρεσαν να φέρουν στον κόσμο. Η θλίψη, ο θυμός, η απόρριψη του παιδιού, ο φόβος, η αγωνία είναι τα κυρίαρχα συναισθήματα που βιώνουν και οι πρώτες τους αντιδράσεις είναι η άρνηση και η απόρριψη του προβλήματος από το ευρύτερο περιβάλλον (Αρμπουνιώτη, Κουτσοκλένη, Μαρνελάκης, 2007).
Η πρώτη ανακοίνωση για την διάγνωση του προβλήματος του παιδιού τους είναι η πιο δύσκολη περίοδος για τους γονείς, είναι μια ιδιαίτερα επώδυνη στιγμή που βιώνουν.
Όταν γίνει η διάγνωση για μια αναπηρία ενός νεογέννητου, οι αντιδράσεις των γονιών είναι πρωτόγνωρες και συχνά παίρνουν την μορφή αντίστασης. Χαρακτηριστική αντίδραση για πολλούς γονείς είναι η δυσπιστία για τη διάγνωση και η άρνηση της αποδοχής της. Οι γονείς ποτέ δεν δέχονται τη διάγνωση που θα τους δώσει ο γιατρός κι έτσι αρχίζουν να περιφέρονται από γιατρό σε γιατρό με απώτερη ελπίδα τη διάψευση της διάγνωσης (Κοτταρίδη Γ., 2005).
Ο Drotar (1975), υπερασπίζεται πως οι γονείς μετά την ανακοίνωση της διάγνωσης και της αναπηρίας από τους ιατρούς, περνάνε από πέντε βασικά στάδια αντίδρασης . Το πρώτο στάδΙΟ είναι το έντονο «σοκ», καθώς αντί για ένα υγιές και φυσιολογικό μωρό, καλούνται να αντιμετωπίσουν τον άγνωστο δρόμο της αναπηρίας και κυριαρχούνται από συναισθήματα όπως στενοχώρια και λύπη. Το δεύτερο στάδΙΟ είναι η άρνηση ως προς την αποδοχή της κατάστασης. Η άρνηση είναι ένας μηχανισμός άμυνας και δημιουργείται από το φόβο που έχει κάποιος να έρθει αντιμέτωπος με μία νέα και άγνωστη κατάσταση. Σε αυτό το στάδιο επικρατεί έντονα το συναίσθημα αμφισβήτησης και της δυσπιστίας και προσπαθούν να πιαστούν από μια ελπίδα. Στη φάση αυτή οι γονείς ξεκινούν μια διαδικασία αναζήτησης όπου απευθύνονται σε διάφορους ιατρούς για μια δεύτερη ή και τρίτη γνώμη ώστε να ανακαλύψουν τι πραγματικά συμβαίνει με το παιδί τους. Αναρωτιούνται συνέχεια «γιατί» να συμβαίνει αυτό και προσπαθούν να μάθουν τα αίτια και ψάχνουν μια απάντηση που θα τους βοηθήσει να αντιληφθούν την κατάσταση του παιδιού τους. Το τρίτο στάδΙΟ είναι αυτό των έντονων και συχνά ακραίων συναισθημάτων, όπως θυμός και νεύρα. Θυμώνουν με τους ιατρούς, με τους ειδικούς που ασχολούνται με το παιδί, με το σχολείο, με τους δασκάλους που αναλαμβάνουν το παιδί . Ακολουθεί το τέταρτο στάδΙΟ της προσαρμογής, με τους γονείς να αποδέχονται (όσο μπορούν) την κατάσταση και να αναζητούν τρόπους αντιμετώπισης, προς όφελος του παιδιού τους. Η αποδοχή της αναπηρίας αποτελεί ορόσημο και η προσαρμογή αποτελεί την προέκταση. Οι γονείς σε αυτό το σημείο ξεκινούν τη δράση, δηλαδή αρχίζουν να κάνουν συγκεκριμένες κινήσεις για να βοηθήσουν το παιδί. Στο τελευταίο στάδιο που είναι η αναδιοργάνωση, οι γονείς βρίσκονται πλέον έτοιμοι να βοηθήσουν και να οργανώσουν τις δράσεις προς όφελος του παιδιού σε συνεργασία με ειδικούς του χώρου. (Drotar, όπως αναφέρεται στο Καρατώλου Μ.Σ 2023).
Η ζωή όλων των μελών επηρεάζεται βαθύτατα και αλλάζει. Τα μέλη της οικογένειας πλημμυρίζουν από πολλά συναισθήματα και αντιμετωπίζουν πολλαπλά προβλήματα τα οποία μειώνουν τις δυνατότητες τους για ομαλή και ήρεμη διαβίωση. Τα πολλαπλά αυτά προβλήματα μπορεί να είναι προβλήματα στις σχέσεις του ζευγαριού, αλλά και των γονιών με τα άλλα παιδιά -αδέλφια (Ζερβάκη – Σμυρναίου Ε., 1994). Οι γονείς νιώθουν ενοχές για την κατάσταση του παιδιού τους και θεωρούν ότι εξαιτίας τους το παιδί τους βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση.
Νιώθουν αμφιθυμικά συναισθήματα προς το ανάπηρο παιδί τους. Από τη μια αγαπάνε το παιδί τους και θεωρούν ότι είναι ένα κομμάτι του εαυτού τους και πρέπει να το προστατέψουν και να το μεγαλώσουν όσο γίνεται σε καλύτερες συνθήκες, από την άλλη ντρέπονται να το παρουσιάσουν στην κοινωνία. Οι γονείς που έχουν αμφιθυμικά συναισθήματα μπορεί να γίνουν υπερπροστατευτικοί ή υπερβολικά αυστηροί. Μερικοί γονείς ασχολούνται πάρα πολύ με το παιδί τους καταβάλλοντας υπερβολικές προσπάθειες για την εκπαίδευση του αλλά και για τις θεραπείες του προκειμένου να το υπερεκπαιδεύσουν και να το εντάξουν σε ομάδες φυσιολογικών παιδιών. Άλλοι γονείς απογοητεύονται και αποσύρονται με αποτέλεσμα να οδηγούνται σε παραίτηση από τη φροντίδα του παιδιού τους που σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να φτάσει σε ακραίες καταστάσεις όπως, αμέλεια ή ακόμα και κακοποίηση. Οι δυο αυτές τάσεις όταν είναι ακραίες αποτελούν μια ένδειξη της δυσκολίας των γονιών να αποδεχτούν το παιδί, την πραγματικότητα και να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες (Alexander R., 1972)
Η ανατροφή ενός παιδιού με αναπηρία χρειάζεται σκληρή και συνεχή δουλειά, πολύ προσπάθεια από την πλευρά των γονιών για να ζήσουν τα παιδιά τους μια φυσιολογική ζωή απολαμβάνοντας παροχές σε όλους τους τομείς υγείας, εκπαίδευσης, αθλητισμού – ψυχαγωγίας. Κατά την διάρκεια αυτής της προσπάθειας οι ρόλοι των γονέων επανακαθορίζονται, ώστε η οικογένεια να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις ανάγκες του παιδιού τους. Η δυναμική του ζευγαριού τροποποιείται για την κάλυψη των βασικών αναγκών του ανάπηρου μέλους της οικογένειας τους. Η μητέρα είναι αυτή με την οποία το παιδί βιώνει από την αρχή μια ισχυρή σχέση και έτσι η ίδια αναγκάζεται να αναπροσαρμόσει το ρόλο της σε μεγαλύτερο βαθμό, η οποία αναλαμβάνει την καθημερινή του φροντίδα αλλά και την διαπαιδαγώγηση του. Οι μητέρες είναι αυτές που έχουν έντονο άγχος και στρες και αγωνίζονται για την οργάνωση της ζωής των παιδιών τους.
Ένα άλλο θέμα που απασχολεί τους γονείς καθώς μεγαλώνουν παιδιά με αναπηρία είναι το άγχος και το στρες που βιώνουν λόγω των καθημερινών αυξημένων αναγκών φροντίδας των παιδιών τους. Οι καθημερινές ειδικές θεραπείες που πρέπει να ακολουθήσουν για την βελτίωση της λειτουργικότητας αλλά και για εκμάθηση δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης, όπως επίσης και η μη αποτελεσματικότητα των θεραπειών είναι οι παράγοντες που αυξάνουν το επίπεδο του στρες των γονεών.
Όταν όλο το βάρος φροντίδας πέφτει στους ώμους της μητέρας έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση διαφόρων προβλημάτων στις οικογενειακές σχέσεις αλλά και την παρουσίαση ψυχοσυναισθηματικών δυσκολιών στην ίδια. Τα πιο συχνά συμπτώματα που εμφανίζουν οι μητέρες είναι η σωματοποίηση του άγχους, οι αγχώδεις διαταραχές γενικά και η κατάθλιψη, ενώ οι πατεράδες αντιδρούν με τον αλκοολισμό και την κατάθλιψη (Uskun & Gundogar, 2010) ή και αποσύρονται στην εργασία προκειμένου να χειριστούν τη δική τους θλίψη και μελαγχολία.
Ο Alexander R. Θεωρεί πως η γέννηση ενός παιδιού με νοητική καθυστέρηση δε λειτουργεί ως αιτία αλλά ίσως, ως αφορμή εκδήλωσης προβλημάτων σε μια οικογένεια (Alexander L.R., 1974). Όταν η μητέρα αναλαμβάνει μόνη της την ευθύνη και δεν έχει την στήριξη από τον σύζυγο της, τότε απομονώνεται, απογοητεύεται και αισθάνεται ότι ο σύζυγος της έχει εγκαταλείψει εκείνη και το ανάπηρο παιδί της. Πολλές απαιτήσεις από τη μητέρα αλλά και οι ευθύνες που αναλαμβάνει μπορεί να φέρει συναισθηματικές διακυμάνσεις στην ίδια και να διαταράξει της σχέσεις του ζευγαριού.
Η προσαρμογή της οικογένειας στην αναπηρία εξαρτάται από διάφορους παράγοντες όπως οικονομικούς, θρησκευτικούς καθώς και από παράμετρούς που αφορούν την συνοχή της οικογένειας αλλά και τα δίκτυα κοινωνικής υποστήριξης που έχουν.
Οι γονείς πολλές φορές μοιράζονται την φροντίδα του ανάπηρου παιδιού με τα άλλα μέλη της οικογένειας, με αδέρφια, παππούδες γιαγιάδες οι οποίοι προσφέρουν σημαντικό υποστηρικτικό ρόλο στην οικογένεια και στη ζωή των ανάπηρων εγγονών τους και πολύ συχνά προσφέρουν μεγάλη συναισθηματική αλλά και πρακτική βοήθεια.
Όσοι οικογένειες δεν έχουν αυτή την στήριξη της εκτεταμένη οικογένεια αισθάνονται αδύναμοι και μόνοι με αποτέλεσμα να κλείνονται στον εαυτό τους και να απομονώνονται από το κοινωνικό τους περίγυρο. «Ο στιγματισμός της αναπηρίας από την κοινωνία και τα πρότυπα συμπεριφοράς που προκύπτουν από αυτόν, εμποδίζουν τις οικογένειες να έχουν ένα φυσιολογικό τρόπο ζωής. Ίσως αυτό να είναι το σοβαρότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι γονείς και τα παιδιά αυτά. Η οικογένεια απομονώνεται και η κοινωνία δυσκολεύει ακόμα και τους γονείς στην ορθή αντιμετώπιση της αναπηρίας του παιδιού. Οι γονείς ντρέπονται για το παιδί που έχει κάποια ιδιαιτερότητα και το κρύβουν» (Κοτταρίδη Γ., 2005).
Η κοινωνία των φυσιολογικών ανθρώπων αντιμετωπίζει τα άτομα με αναπηρία με αμηχανία. Η αμηχανία αυτή συνοδεύεται από φόβο, που πρόκειται για ένα μηχανισμό άμυνας ως προς το διαφορετικό. Ο φόβος προέρχεται από την άγνοια των φυσιολογικών ανθρώπων στο πώς να προσεγγίσουν ένα άτομο με αναπηρία με αποτέλεσμα πολλές φορές, ακόμη και χωρίς να το θέλουν, γίνονται φορείς στερεοτύπων και προκαταλήψεων μέσω ενός επίμονου κοιτάγματος ή αδιάκριτων ερωτήσεων.
Τα προβλήματα που αντιμετωπίζει μια οικογένεια καθώς μεγαλώνει ένα παιδί με αναπηρία δεν είναι μόνο ψυχολογικά, συναισθηματικά, κοινωνικά αλλά είναι και οικονομικά γιατί τα έξοδα για να μεγαλώσει ένα παιδί με κάποια αναπηρία (νοητική στέρηση – κινητική αναπηρία) είναι πολύ περισσότερα από όσα απαιτούνται για ένα άλλο παιδί (Ζερβάκη Σμυρναίου E., 1994).
Συνοψίζοντας, η προσπάθεια που καταβάλλει ένας γονιός που μεγαλώνει παιδί με κάποια μορφή αναπηρίας είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή του μέσου γονέα, το οποίο οφείλεται εκτός των άλλων και στην ελλιπή μέριμνα και πρόνοια που παρέχει το κράτος, το εκπαιδευτικό σύστημα αλλά και το σύστημα υγείας.

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο