«Προσβασιμότητα των ατόμων με αναπηρία όρασης σε μουσεία, αρχαιολογικούς χώρους και πινακοθήκες»- ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Φανής Τσικούρα- ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΠΜΣ «Επιστήμες της αγωγής: Ειδική αγωγή, εκπαίδευση και αποκατάσταση» – Μέρος 6ο
1.1. 3 Κοινωνικές και Πολιτισμικές Αντιλήψεις για την Αναπηρία Όρασης
Η αναπηρία όρασης δεν αποτελεί απλώς μία ιατρική κατάσταση που επηρεάζει την αισθητηριακή αντίληψη, αλλά συνδέεται άμεσα με τις κοινωνικές και πολιτισμικές αντιλήψεις που καθορίζουν την ένταξη ή τον αποκλεισμό των ατόμων αυτών από την κοινωνική ζωή. Η κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας, όπως αυτή περιγράφεται στη σχετική βιβλιογραφία, υποστηρίζει ότι η αναπηρία δεν είναι μόνο βιολογική ή ιατρική, αλλά ενισχύεται από τα κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια στα οποία ζουν τα άτομα (Barnes&Mercer, 2010). Η απουσία προσβάσιμων υποδομών, η έλλειψη κατάλληλης εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης της κοινωνίας, καθώς και οι στερεοτυπικές αντιλήψεις, ενισχύουν τον κοινωνικό αποκλεισμό των ατόμων με οπτική αναπηρία (Shakespeare, 2013).
Ιστορικά, η αναπηρία όρασης αντιμετωπιζόταν με όρους οίκτου και φιλανθρωπίας, με τα άτομα που έφεραν αυτή την αναπηρία να θεωρούνται αδύναμα ή ανίκανα να συμμετάσχουν ενεργά στην κοινωνική και οικονομική ζωή (Gleeson, 1999). Οι πολιτισμικές αναπαραστάσεις της τύφλωσης στη λογοτεχνία και την τέχνη συχνά υπογράμμιζαν την ιδέα της «σκοτεινής ζωής», ενισχύοντας την κοινωνική αντίληψη ότι η απώλεια της όρασης ισοδυναμεί με αδυναμία ή εξάρτηση (Kleege, 2006).
Αντίστοιχα, οι αντιλήψεις αυτές διαπερνούν και τις δομές της κοινωνίας, όπως τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, τα πολιτιστικά κέντρα και τους χώρους εργασίας, όπου συχνά η προσβασιμότητα για τα άτομα με οπτική αναπηρία δεν αποτελεί προτεραιότητα. Οι χώροι αυτοί σχεδιάζονται κατά κύριο λόγο για άτομα χωρίς αισθητηριακές ή κινητικές αναπηρίες, δημιουργώντας έτσι ένα κοινωνικό περιβάλλον αποκλεισμού (Imrie&Hall, 2001).
Η θεωρία της κοινωνικής κατασκευής της αναπηρίας υποστηρίζει ότι οι περιορισμοί που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία όρασης δεν οφείλονται αποκλειστικά στη φυσική τους κατάσταση, αλλά κυρίως στις κοινωνικές αντιλήψεις και στις δομές που δεν επιτρέπουν την ισότιμη συμμετοχή τους (Oliver, 1990). Για παράδειγμα, η απουσία πληροφοριακών πινακίδων σε γραφή Braille, η έλλειψη ηχητικών σημάτων σε δημόσιους χώρους και η περιορισμένη προσβασιμότητα σε ψηφιακές πλατφόρμες είναι αποτέλεσμα κοινωνικών επιλογών και όχι βιολογικών περιορισμών (Goggin&Newell, 2005).
Παράλληλα, τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις για τα άτομα με οπτική αναπηρία ενισχύουν την περιθωριοποίησή τους. Σε πολλές περιπτώσεις, η κοινωνία θεωρεί ότι τα άτομα αυτά δεν είναι ικανά να εκπληρώσουν τους ίδιους ρόλους ή να αναλάβουν τις ίδιες ευθύνες με τα άτομα που βλέπουν (Finkelstein, 1980). Αυτή η προκατάληψη αποτυπώνεται και στην αγορά εργασίας, όπου τα ποσοστά απασχόλησης των ατόμων με οπτική αναπηρία παραμένουν εξαιρετικά χαμηλά, παρά τη νομοθετική κατοχύρωση των δικαιωμάτων τους (EuropeanBlindUnion, 2022).
Στον πολιτιστικό τομέα, τα μουσεία, οι πινακοθήκες και οι αρχαιολογικοί χώροι συχνά υιοθετούν οπτικοκεντρικές πρακτικές, αποκλείοντας τα άτομα με απώλεια όρασης από την κατανόηση των εκθεμάτων (Hayhoe, 2017). Οι περιορισμοί στην απτική αναπαράσταση εκθεμάτων, η απουσία ηχητικών περιγραφών και η μη προσβασιμότητα σε πληροφορίες με εναλλακτικούς τρόπους καθιστούν την πολιτιστική εμπειρία περιορισμένη για τα άτομα αυτά (Sanford, 2012).
Ωστόσο, η σύγχρονη αντίληψη για την αναπηρία όρασης εστιάζει ολοένα και περισσότερο στην έννοια της συμπερίληψης (inclusion), σύμφωνα με την οποία τα άτομα με αναπηρία πρέπει να έχουν ισότιμη πρόσβαση σε όλους τους κοινωνικούς και πολιτιστικούς χώρους (WHO, 2019). Αυτό απαιτεί την αποδόμηση των στερεοτύπων και τη δημιουργία κατάλληλων υποδομών που επιτρέπουν την πλήρη συμμετοχή τους.
Τα τελευταία χρόνια, διάφορες πρωτοβουλίες έχουν αναπτυχθεί με στόχο την ευαισθητοποίηση του κοινού και την αλλαγή των κοινωνικών αντιλήψεων. Εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολεία και πανεπιστήμια, δράσεις ευαισθητοποίησης σε πολιτιστικούς χώρους και η υιοθέτηση καθολικού σχεδιασμού στις δημόσιες υποδομές αποτελούν παραδείγματα καλών πρακτικών που συμβάλλουν στην άρση των κοινωνικών φραγμών (Sandell&Dodd, 2010).
Η αποδοχή της διαφορετικότητας και η προώθηση της πολιτισμικής συμπερίληψης δεν είναι απλώς ζητήματα ηθικής, αλλά απαραίτητες προϋποθέσεις για την κοινωνική συνοχή και την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σε αυτό το πλαίσιο, η προσβασιμότητα των ατόμων με οπτική αναπηρία σε όλους τους τομείς της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής αναγνωρίζεται πλέον ως θεμελιώδες δικαίωμα (UNESCO, 2015).