«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 18ο
4.2 Συμπεράσματα της έρευνας
Μέσα από την παρούσα μελέτη επιχειρήθηκαν να διερευνηθούν οι τάσεις σε σχέση με τις γυναίκες με αναπηρία και την αγορά εργασίας. Αφενός αναζητήθηκαν αποτελέσματα που να αποδεικνύουν πως η πρόσβαση στον εργασιακό χώρο είναι δυσχερέστερη για τις γυναίκες με αναπηρία σε σχέση με τους άνδρες με αναπηρία, αφετέρου αναζητήθηκαν δεδομένα από τις συνθήκες εργασίας που επικρατούν και την σχέση τους με την εργασιακή ικανοποίηση των γυναικών με αναπηρία συγκριτικά με τους άνδρες με αναπηρία.
Από το πρώτο ερευνητικό ερώτημα προέκυψε πως πράγματι οι γυναίκες με αναπηρία αντιμετωπίζουν περισσότερες δυσκολίες στην εύρεση και διατήρηση εργασίας. Τα ευρήματα αυτά είναι εμφανέστερα στις ΗΠΑ, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στην Ισπανία, όπως και σε αναπτυσσόμενες χώρες, όπου η ανισότητα στην πρόσβαση στην εργασία είναι ακόμη μεγαλύτερη. Αυτό είναι πιθανό να οφείλεται σε κοινωνικούς παράγοντες (προκαταλήψεις, έννοια του «διπλού μειονεκτήματος»), στην παρουσία ή την απουσία της κοινωνικής πολιτικής, σε πολιτισμικούς παράγοντες (υπερπροστατευτικότητα οικογένειας, κοινωνικοί ρόλοι), αλλά και ατομικούς παράγοντες που αφορούν στις προσδοκίες του ίδιου του ατόμου από την αναζήτηση εργασίας. Το ζήτημα αυτό παρουσιάζεται εν γένει διαχρονικό και καθολικό, με εξαίρεση παραδείγματα από χώρες της Ευρώπης (Νορβηγία, Γαλλία), όπου φαίνεται πως οι κοινωνικές πολιτικές δρουν προστατευτικά σε σχέση με το χάσμα της πρόσβασης στην εργασία.
Αναφορικά με το δεύτερο ερευνητικό ερώτημα, τα ευρήματα δεν συγκλίνουν με τον ίδιο τρόπο όπως στο πρώτο ερευνητικό ερώτημα. Σε ορισμένες χώρες η εργασιακή ικανοποίηση δεν φαίνεται να επηρεάζεται από το φύλο, ενώ σε άλλες υπάρχουν αναφορές για χαμηλότερη εργασιακή ικανοποίηση. Παράλληλα, είναι φανερό πως υπάρχει τάση για ύπαρξη μισθολογικού χάσματος ανάμεσα στα φύλα των ατόμων με αναπηρία, όπως και χαμηλότερα επίπεδα εργασιακής ευημερίας για τις γυναίκες. Αυτό γίνεται φανερό και μέσα από ποιοτικές έρευνες που διερευνούν τις εμπειρίες των γυναικών ακόμα και σε υψηλόβαθμες θέσεις εργασίας, όπως και έρευνες που κωδικοποιούν τις αιτίες που οδηγούν τις γυναίκες με αναπηρία σε καταγγελίες σε σχέση με τον χώρο εργασίας τους, γεγονός που βοηθά στην αποδελτίωση των συνθηκών εργασίας τους.
Μπορεί να εξαχθεί επομένως το συμπέρασμα πως το ζήτημα της εργασιακής ικανοποίησης χρήζει περαιτέρω διερεύνησης. Αυτό καθώς είναι αναγκαία η διερεύνηση της επιρροής των κοινωνικών πολιτικών της εκάστοτε χώρας και του εκάστοτε εργασιακού χώρου στην εργασιακή ικανοποίηση των ατόμων με αναπηρία. Ακόμη, είναι πιθανό τα επίπεδα της εργασιακής ικανοποίησης να επηρεάζονται από τις χαμηλές προσδοκίες των γυναικών με αναπηρία, ωθώντας τες να παραμένουν σε εργασιακά περιβάλλοντα που δεν παρέχουν τις κατάλληλες συνθήκες εργασίας. Άλλωστε, μέσα από την βιβλιογραφία έγινε φανερό πως οι συνθήκες εργασίας για τις γυναίκες με αναπηρία είναι συχνά δυσχερέστερες σε σχέση με τους άνδρες με αναπηρία.
Είναι σημαντικό επιπλέον να τονιστεί πώς τα παραπάνω ευρήματα αντιτίθενται με την σημασία που έχει η εργασία τόσο για τον τυπικό πληθυσμό, όσο και για τα άτομα με αναπηρία. Δεν πρόκειται μονάχα για βιοποριστικό μέσο, που συχνά μπορεί να θέσει ή να άρει το όριο της φτώχειας, αλλά και για μέσο κοινωνικοποίησης, διαμόρφωσης της κοινωνικής και πολιτικής ταυτότητας, για τρόπο συμφιλίωσης και συμπόρευσης με την αναπηρία.
Τέλος, τα ευρήματα αυτά είναι φανερό πως αποτελούν συνέχεια και απόληξη ενός γενικότερου κοινωνικού φαινομένου. Μέσα από τα στατιστικά δεδομένα που παρουσιάστηκαν σε όλο το εύρος της εργασίας, αποδεικνύεται πως η ανισότητα στην πρόσβαση στην εργασία, αλλά και σε ισότιμες αμοιβές για την ίδια θέση εργασίας είναι καθημερινότητα για τις γυναίκες, ανεξαρτήτως της ύπαρξης ή όχι της αναπηρίας. Τα δεδομένα που αντλούνται από συντριπτικό αριθμό των χωρών παγκοσμίως αποδεικνύουν πως οι γυναίκες του τυπικού πληθυσμού καλούνται να υπερβούν ένα χάσμα προκειμένου να έχουν πρόσβαση στην ίδια πραγματικότητα που έχουν οι άνδρες.
Κατά συνέπεια, όταν οι γυναίκες ανήκουν σε «διπλά μειονοτική» ομάδα, το χάσμα τείνει να είναι ακόμη μεγαλύτερο. Μάλιστα, ο κυριότερος παράγοντας που το επηρεάζει φαίνεται να είναι ο κοινωνικός, είτε αυτό αφορά τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που μπορεί να υπάρχουν, είτε την έμμεση διάκριση που μπορεί να υφίσταται εξαιτίας της νομοθεσίας ενός κράτους. Ωστόσο, είναι σημαντικό να τονιστεί πως στις χώρες με ισχυρές κοινωνικές πολιτικές το χάσμα φαίνεται να είναι αναστρέψιμο, υποδεικνύοντας την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων αυτών. Κάτι τέτοιο ισχύει ιδιαίτερα στις περιπτώσεις των αναπτυσσόμενων χωρών, όπως και των χωρών με έντονα παραδοσιακές αντιλήψεις, όπου τα εμπόδια στην εργασία φαίνεται να είναι πολυπαραγοντικά και δυσχερέστερα.