«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 8ο
1.6 Η θεωρία του φεμινισμού και της αναπηρίας
Στο σημείο αυτό της μελέτης κρίνεται σκόπιμο να γίνει μία σύντομη αναφορά στον ακαδημαϊκό και επιστημονικό κλάδο που ασχολείται με τις σπουδές σχετικά με την θεωρία του φεμινισμού και της αναπηρίας. Από τα τέλη του 1980, εντοπίζεται στην βιβλιογραφία μία νέα τάση, η οποία αφορά στην σύνδεση ή μάλλον στον εμπλουτισμό των φεμινιστικών σπουδών σε σχέση με τις σπουδές που αφορούν ζητήματα αναπηρίας. Καθώς ο αγγλικός όρος “feminist disability studies” δεν έχει ακριβή μετάφραση στην ελληνική, επιλέγεται εδώ μία παράφραση του ορισμού ως «θεωρία του φεμινισμού και της αναπηρίας».
Μέσω της Wendell (1989), μπορεί να γίνει μία εισαγωγή στο ζήτημα, καθώς επισημαίνει την ανάγκη για την ύπαρξη μίας τέτοιας θεωρίας. Την ανάγκη αυτήν την στηρίζει τόσο στο μεγάλο ποσοστό των γυναικών με αναπηρία, όσο και στην καταπίεση των ατόμων με αναπηρία εξαιτίας της γενικότερης καταπίεσης του «υγιούς» σώματος. Η θεωρία αυτή χρειάζεται να είναι τόσο κοινωνική όσο και πολιτική, καθώς η αναπηρία είναι αποτέλεσμα και των δύο αυτών παραγόντων. Επισημαίνει ακόμη τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες στις ανδροκρατούμενες κοινωνίες αλλά και την καταπίεση που βιώνουν ως ανάπηρες (“disabled”) σε μία κοινωνία όπου κυριαρχούν οι υγιείς (“able-bodied”). Διακρίνει επιπλέον την ομαδοποίηση των ατόμων με αναπηρία ως «το άλλο» (“other”) από την κοινωνία, αφού προκειμένου να κατανοήσει η κοινωνία κάτι με το οποίο δεν ταυτίζεται, το συμβολίζει ως κάτι άλλο.
Η Wendell βρίσκει ακόμη πως η περιθωριοποίηση των ατόμων με αναπηρία επιτυγχάνεται και από τα ίδια τα άτομα, και συγκεκριμένα μέσω της εσωτερίκευσης της καταπίεσης, του στερεοτύπου της «αποτυχίας» και της αρνητικής αυτό-εικόνας σε σχέση με το σώμα. Γι’ αυτό και εντοπίζει πως είναι σημαντικό να μελετηθεί η αλληλεπίδραση κοινωνικών φαινομένων του σεξισμού, του ρατσισμού και της ταξικής καταπίεσης. Εάν ήταν εφικτή η ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρία, όπως και της γνώσης τους, θα μπορούσε να απελευθερωθεί η σχέση όλων των ατόμων με το σώμα τους.
Θεμελιώδης θεωρείται η συμβολή της Garland-Thomson στον τομέα των σπουδών τόσο σε σχέση με το φύλο όσο και με την αναπηρία. Επιχειρεί την εισαγωγή της θεωρίας του φεμινισμού και της αναπηρίας, μέσω της ανάλυσης τεσσάρων τομέων που την διαμορφώνουν: η αναπαράσταση, το σώμα, η ταυτότητα και ο ακτιβισμός (Garland- Thomson, 2002). Μέσα από την ενσωμάτωση των δύο εννοιών, του φεμινισμού και της αναπηρίας, υποδηλώνεται η ένταξη των ζητημάτων που έχουν παραλειφθεί με την πάροδο των χρόνων, ενώ παράλληλα, επιχειρείται η μεταμόρφωση της προϋπάρχουσας γνώσης. Με την παράθεση παραδειγμάτων και εικόνων της εποχής, που αντιπροσωπεύουν την συσχέτιση των εικόνων του γυναικείου φύλου με την αναπηρία, καλεί τον επιστημονικό κόσμο να συμμετάσχει σε έναν «ακαδημαϊκό ακτιβισμό», τονίζοντας την σημασία που θα έχει το έργο που θα προκύψει. Έτσι, θεωρεί πως θα οδηγήσει σε ενσωμάτωση του κοινωνικο-πολιτικού κόσμου, που θα ωφελήσει εν γένει την κοινωνία.
Η έννοια των σπουδών πάνω στη θεωρία αυτή αναπτύσσεται και αργότερα στην Garland-Thomson (2005). Συγκεκριμένα, αποτελεί ακαδημαϊκό και πολιτισμικό έργο, με οξυμένη πολιτική και κριτική σκοπιά. Μέσω της αναδιαμόρφωσης των κυρίαρχων οπτικών και της ίδιας της έννοιας της αναπηρίας, είναι εφικτή η καλύτερη και πληρέστερη θεώρηση της αναπηρίας ως κοινωνικό φαινόμενο, σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας (βλ. κεφάλαιο 1.2 της παρούσας μελέτης). Άλλωστε, η καλύτερη κατανόηση της λειτουργίας της αναπηρίας ισοδυναμεί με πλήρη κατανόηση του να είναι κανείς άνθρωπος (Garland-Thomson, 2002).
Η σύντομη αυτή αναφορά στην θεωρία και τις σπουδές που αφορούν την φεμινιστική θεώρηση της αναπηρίας κρίθηκε απαραίτητη καθώς έχει αναμφισβήτητα επηρεάσει την πρόσφατη βιβλιογραφία. Μπορεί να θεωρηθεί ως το έναυσμα αλλά και η κινητήρια δύναμη, η οποία έχει υποκινήσει τις μελέτες και τις έρευνες οι οποίες θα μελετηθούν στην συνέχεια.