«Φύλο, Εργασία και Αναπηρία: μία συστηματική ανασκόπηση» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Σιώνα Κωνσταντίας – Στεφανίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 7ο
1.5 Τα εμπόδια πρόσβασης στην εργασία για τα άτομα με αναπηρία
Προκειμένου να γίνει καλύτερα αντιληπτή η φύση της παρούσας μελέτης, είναι σημαντικό να διερευνηθεί και η φύση των εμποδίων που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία σε σχέση με την πρόσβασή τους στην εργασία.
Ειδικότερα, οι Levitt et al. (2023) κατηγοριοποιούν τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία στις εξής ομάδες: συμπεριφορικά (κοινωνικά) εμπόδια επικοινωνιακά, εκπαιδευτικά, περιβαλλοντικά (π.χ. έλλειψη προσβασιμότητας), εμπόδια πολιτικής, ψυχολογικά, τεχνολογικά, εμπόδια μετακίνησης, έλλειψη διευκολύνσεων και προσαρμογής, φόβος της αποκάλυψης, υπερβολικός φόρτος εργασίας. Στην έρευνα που διεξήχθη, περίπου το 25% ανέφερε ως βασικότερα εμπόδια τα συμπεριφορικά, ενώ η δεύτερη πολυπληθέστερη κατηγορία απαντήσεων αφορούσε στην έλλειψη προσαρμογών στο εργασιακό περιβάλλον.
Σε μία διαφορετική κατηγοριοποίηση προβαίνει ο Feldman (2004), όπου γίνεται αναφορά σε αντικειμενικούς παράγοντες, όπως αυτοί που αφορούν σε σωματικούς περιορισμούς, στη δυνατότητα μετακίνησης και μετακόμισης για την εργασία, ή στον μέγιστο χρόνο που μπορούν τα άτομα να αφιερώσουν στην εργασία (π.χ. εξαιτίας της κοπώσεως που μπορεί να νιώθουν λόγω της πάθησής τους) αλλά και σε υποκειμενικούς παράγοντες, οι οποίοι συναντώνται και στους Lindsay et al. (2014) και Östlund & Johansson (2018). Οι παράγοντες αυτοί αφορούν κατά βάση ιδέες φτιαγμένες από την κοινωνία σε σχέση με την επίδραση της αναπηρίας σε αυτήν, πράγμα που οδηγεί τελικά στην περιθωριοποίηση και τον αποκλεισμό από τον κοινωνικό περίγυρο του ατόμου.
Μία τέτοια μορφή υποκειμενικού παράγοντα θα μπορούσε να είναι οι διακρίσεις εις βάρος των ατόμων και μάλιστα ανάλογα το είδος της αναπηρίας τους. Ειδικότερα, στις Rutkowski & Riehle (2009) και στους Graham et al. (2017) γίνεται αναφορά για διάκριση ανάλογα με το είδος της αναπηρίας (συγκεκριμένα εγκεφαλική παράλυση, τραυματισμό στη σπονδυλική στήλη και πολλαπλή σκλήρυνση) λόγω των ιδιαιτεροτήτων των συμπτωμάτων τους.
Μία άλλη κατηγορία εμποδίων θα μπορούσε να αποτελέσει η έννοια της «ικανότητας», ή όπως θα το ονομάζαμε περιφραστικά στην ελληνική «οι διακρίσεις υπέρ των αρτιμελών». Αυτές μπορούν να εμφανιστούν με διάφορες μορφές στην καθημερινότητα ενός ατόμου με αναπηρία, από την μορφή επικοινωνίας, στον σχεδιασμό των κτιρίων, στις συσκευές ή ακόμα και στον διαχωρισμό των ατόμων που δεν ανήκουν στην «νόρμα» σε ειδικά ιδρύματα. Εν τέλει, οι διακρίσεις αυτές αποτελούν για τους ερευνητές την επιτομή της εξιδανικευμένης εικόνας του σώματος, η οποία συνδέεται και με την ικανότητα για
«παραγωγικότητα». Οι διακρίσεις αυτές γίνονται ακόμη πιο δυσμενείς όταν συναντούν την
«πολλαπλή διάκριση», όπως στην περίπτωση κάποιου είδους ρατσισμού (Pieper & Mohammadi, 2014).
Ασφαλώς προκειμένου να υπάρξει πρόσβαση στην ίδια την θέση της εργασίας, είναι αναγκαίο πρώτα να είναι προσβάσιμη η αγγελία που την αφορά. Στις McKinney και Swartz (2019) επισημαίνεται πως τα άτομα με αναπηρία αντιμετωπίζουν δυσκολίες και στην πρόσβαση στις αγγελίες για εργασία. Τονίζουν επομένως την σημασία που έχει η εύκολη πρόσβαση στην αγγελία, απ’ όλα τα άτομα, η προσβασιμότητα στον χώρο όπου διεξάγεται η συνέντευξη, η επιλογή ορθών κριτηρίων όσον αφορά την καταλληλότητα του ατόμου για την θέση εργασίας η ορθή επιλογή ιατρικών και ψυχομετρικών τεστ και η διασφάλιση ότι τα κριτήρια αυτά δεν πραγματοποιούν διακρίσεις κατά των ατόμων με αναπηρία.
Οι δυνατότητες εύρεσης πιθανής εργασίας δυσχεραίνονται και από τις προσδοκίες του ίδιου του ατόμου, οι οποίες συχνά είναι χαμηλές. Είναι αναγκαία έτσι η επαρκής πληροφόρηση σχετικά με τον εργασιακό χώρο, αλλά και η διεύρυνση των προσφερόμενων υπηρεσιών προκειμένου να είναι εφικτό αυτές να οδηγούν σε διαφορετικές επαγγελματικές προοπτικές (Stafford et al., 2017). Αυτές είναι σημαντικό ακόμη να συνδυάζονται και με υποστήριξη κατά την μετάβαση από την προστατευόμενη εργασία στην τυπική, η οποία συχνά αποτελεί εμπόδιο (Hemphill & Kulik 2016).
Η δυσλειτουργία της κοινωνικής πολιτικής είναι κάτι που αναφέρεται τόσο στους Östlund & Johansson (2018) όσο και στους Norstedt & Germundsson (2022). Συγκεκριμένα, ανακύπτει το ζήτημα της αντικρουόμενης λειτουργίας των κρατικών πολιτικών. Αυτό διαφαίνεται επί παραδείγματι στον τομέα της επιχειρηματικότητας των ατόμων με αναπηρία, αφού σύμφωνα με την υφιστάμενη νομοθεσία δεν είναι εφικτή η πρόσβασή τους στην κρατική υποστήριξη, όντας μέλη διαφορετικών κοινωνικών ομάδων.
Ένα ακόμη είδος εμποδίου είναι αυτό που συναντάται στην βιβλιογραφία συχνά συσχετισμένο με το φύλο. Ειδικότερα, φανερώνεται πως οι γυναίκες με αναπηρία αντιμετωπίζουν επιπρόσθετα εμπόδια, τα οποία σχετίζονται με τη γυναικεία τους φύση και τη «διπλή μειονότητα» στην οποία ανήκουν. Έτσι, στους Noonan et al. (2004) , παρατηρούνται εξωτερικά εμπόδια όπως οι περιορισμένες δυνατότητες, εξαιτίας του απώτερου σκοπού της δημιουργίας οικογένειας και της έλλειψης υποστήριξης. Στις γυναίκες που συμμετείχαν στην έρευνα, τα εμπόδια αυτά επηρέαζαν και την αίσθηση της αποδοτικότητάς τους, ενώ στον αντίποδα περιγράφεται ως ιδιαίτερα υποστηρικτικός παράγοντας η δράση του κινήματος για τα άτομα με αναπηρία, η οποία κινητοποίησε την προσωπική αλλά και επαγγελματική τους ανάπτυξη.
Οι συνθήκες είναι ακόμη δυσμενέστερες σε ένα περιβάλλον όπως είναι αυτό των αναπτυσσόμενων χωρών. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η Ταϊλάνδη, όπου το γυναικείο φύλο σε συνδυασμό με την αναπηρία είναι αιτία «διπλής καταπίεσης». Μάλιστα, τα άτομα με αναπηρία συχνά αναφέρονται ως άτομα «χωρίς φύλο» ή «το άλλο». Το ότι οι γυναίκες στηρίζονται στην οικογένειά τους και στην φαρμακευτική αγωγή θεωρείται δεδομένο, ενώ παράλληλα στις αγροτικές περιοχές η πρόσβαση στην πληροφόρηση αναφορικά με τον εργασιακό χώρο και τις διαθέσιμες θέσεις εργασίας είναι ιδιαίτερα περιορισμένη. Ακόμη κι εάν είναι εφικτή η εύρεση μίας θέσης, η διατήρησή της είναι δύσκολη, ειδικά για τις γυναίκες με κάποια μορφή κινητικής αναπηρίας. Άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την διατήρηση της θέσης είναι η ηλικία, οι στάσεις των εργοδοτών και η υπερπροστατευτική διάθεση της οικογένειας (Bualar 2013).
Γίνεται επομένως φανερό πως τα άτομα με αναπηρία τίθενται μπροστά σε διάφορες και πολυάριθμες προκλήσεις σε ό,τι αφορά τον εργασιακό τομέα. Από εμπόδια αντικειμενικά, όπως είναι πιθανές εύκολα πραγματοποιήσιμες διευκολύνσεις και προσαρμογές στον χώρο εργασίας τους, ως ζητήματα πολυσύνθετα όπως είναι οι στάσεις του κοινωνικού περίγυρού τους και η περιθωριοποίησή τους, το κυνήγι της εργασίας δεν είναι σε καμία περίπτωση εύκολο. Η κατάσταση ωστόσο φαίνεται να είναι ακόμη δυσκολότερη για τις γυναίκες που ανήκουν στην κοινωνική ομάδα των ατόμων με αναπηρία. Χρειάζεται, λοιπόν, περαιτέρω διερεύνηση του εύρους του ζητήματος αυτού, όπως και συγκεκριμενοποίηση των παραμέτρων που συμβάλλουν στην επιπρόσθετη περιθωριοποίηση των γυναικών που ανήκουν σε αυτήν την «διπλά μειονοτική» κοινωνική ομάδα.