Διερευνώντας την επαγγελματική καθοδήγηση ατόμων με οπτική αναπηρία: Μια βιβλιογραφική ανασκόπηση – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μυκονιάτη Μαρίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 20ο
4.1 Επιλογή απασχόλησης και σχέση με προσόντα/δεξιότητες των ατόμων με οπτική αναπηρία
Τα ευρήματα της συστηματικής ανασκόπησης υποδεικνύουν ότι η ευθυγράμμιση ανάμεσα στα επαγγελματικά προσόντα και την τελική επιλογή απασχόλησης των ατόμων με οπτική αναπηρία δεν είναι δεδομένη, αλλά εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα υποστηρικτικών μηχανισμών, την κοινωνική αντίληψη περί αναπηρίας και το βαθμό θεσμικής ενσωμάτωσης της έννοιας της προσβασιμότητας. Σε περιβάλλοντα όπου υπάρχει ενεργή θεσμική στήριξη, όπως στην Ινδία (Bhaskar et al., 2022) και στη Γερμανία (Echarti et al., 2020), η επιλογή επαγγέλματος είναι σαφώς συνδεδεμένη με τις δεξιότητες και τα προσόντα των ατόμων. Στην Ινδία, η ύπαρξη στοχευμένων προγραμμάτων καθοδήγησης και επαγγελματικής εκπαίδευσης διαμόρφωσε ένα πλαίσιο στο οποίο οι επαγγελματικές επιλογές πρόκυπταν από συνειδητή αξιολόγηση δυνατοτήτων και ενδιαφερόντων, παρά από ανάγκη ή συμβιβασμό. Ομοίως, στη μελέτη των Echarti et al. (2020), μέσω πειραματικής προσέγγισης, φάνηκε ότι τα άτομα με οπτική αναπηρία που συμμετείχαν σε προγράμματα επανεκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης είχαν αυξημένες πιθανότητες να ενταχθούν σε εργασιακά περιβάλλοντα ανάλογα με τις νεοαποκτηθείσες δεξιότητες τους.
Η παραπάνω εικόνα εναρμονίζεται με πρόσφατα ευρήματα διεθνών ερευνών που δεν περιλαμβάνονται στη συστηματική ανασκόπηση. Για παράδειγμα, η μελέτη των Santuzzi & Waltz (2021) στις ΗΠΑ αναδεικνύει πως τα άτομα με αναπηρίες που εργάζονται σε χώρους όπου οι πρακτικές πρόσβασης αυτών των ατόμων είναι ενσωματωμένες στο εταιρικό DNA, είναι πιο πιθανό να καταλαμβάνουν θέσεις εναρμονισμένες με το επαγγελματικό τους προφίλ. Αντιθέτως, η έλλειψη θεσμικής υποστήριξης οδηγεί σε τοποθετήσεις ρουτίνας, που δεν αξιοποιούν τα προσόντα των εργαζομένων, επιβεβαιώνοντας έτσι τα αποτελέσματα της μελέτης Eckhaus (2022) περί συμβολικών και όχι ουσιαστικών πρακτικών ένταξης.
Αντίθετα, σε χώρες όπου οι υποστηρικτικές δομές είναι αποσπασματικές ή ανύπαρκτες, όπως στην Ελλάδα (Argyropoulos & Papadimitriou, 2019), στη Νότια Αφρική (Molekoa et al., 2023) και στη Νιγηρία (Eseadi & Ogbuabor, 2023), παρατηρείται μια χαρακτηριστική απόκλιση ανάμεσα στις δεξιότητες και την απασχόληση.
Οι συμμετέχοντες αυτών των ερευνών, αν και συχνά διέθεταν υψηλό ακαδημαϊκό επίπεδο ή εργασιακή εμπειρία, κατέληγαν σε θέσεις μη αντιπροσωπευτικές των ικανοτήτων τους. Αυτό επιβεβαιώνεται και από τη σύγχρονη συγκριτική μελέτη των Heymann et al. (2020) που ανέλυσαν δεδομένα από 193 χώρες, καταλήγοντας στο ότι το κενό ανάμεσα στα προσόντα και την απασχόληση είναι εντονότερο σε χώρες με χαμηλή θεσμική εφαρμογή της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία.
Στη μελέτη των Papakonstantinou & Papadopoulos (2020) αναδεικνύεται επίσης η σημασία της στάσης των εργοδοτών ως κρίσιμος διαμεσολαβητικός παράγοντας. Οι εργοδότες που γνωρίζουν τις δυνατότητες των ατόμων με οπτική αναπηρία είναι πιο πρόθυμοι να τους εντάξουν σε ρόλους ευθυγραμμισμένους με τα προσόντα τους. Αυτό το εύρημα συμφωνεί με τα αποτελέσματα της πρόσφατης ποιοτικής μελέτης των Schloemer- Jarvis et al (2021), οι οποίοι διαπίστωσαν ότι ο εργοδοτικός αναλφαβητισμός αναφορικά με τις αναπηρίες λειτουργεί ως κρυφός εμπόδιο στην προσπάθεια ένταξη, παρότι δεν αναφέρεται ρητά. Επιπλέον, η διεθνής βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι η ηλικία πρώτης επαφής με την έννοια του επαγγέλματος αποτελεί σημαντικό προγνωστικό δείκτη μελλοντικής σύνδεσης προσόντων και απασχόλησης. Η μελέτη των Jahanzaib et al. (2024), η οποία δείχνει πως η επαγγελματική αυτογνωσία μπορεί να καλλιεργηθεί από την παιδική ηλικία, είναι απόλυτα συμβατή με θεωρητικά μοντέλα επαγγελματικής ανάπτυξης, όπως του Savickas (2013), που υποστηρίζουν τη σταδιακή οικοδόμηση επαγγελματικής ταυτότητας ως προϊόν δια βίου διαδικασίας.
Ένα ενδιαφέρον σημείο απόκλισης εντοπίζεται στη μελέτη των Cha et al. (2024), η οποία επικεντρώνεται στον τομέα της τεχνολογίας. Εκεί, οι συμμετέχοντες με οπτική αναπηρία περιγράφουν επαγγελματική πορεία συνδεδεμένη με τις τεχνικές τους δεξιότητες, αλλά τονίζουν τις δυσκολίες εξέλιξης σε διοικητικούς ρόλους. Αυτή η διπλή πραγματικότητα δείχνει ότι ακόμη και όταν υπάρχει σύνδεση προσόντων με απασχόληση, η ισότητα δεν είναι πλήρης. Παρόμοια θέματα έχουν εντοπιστεί στη μελέτη των Lindsay et al. (2019), οι οποίοι επισημαίνουν ότι σε εργασιακά περιβάλλοντα υψηλής εξειδίκευσης, η τεχνική αποδοχή δεν συνοδεύεται απαραίτητα από ηγετικές ευκαιρίες για άτομα με αναπηρία. Παράλληλα, η βρετανική εμπειρία όπως καταγράφεται από τους Limbachia & Mistry (2024) υπογραμμίζει την πρόθεση των ατόμων με οπτική αναπηρία να επιλέξουν επαγγελματική πορεία σύμφωνα με τις δεξιότητές τους. Παρά την ύπαρξη εμποδίων, η σταδιακή αναγνώριση των δυνατοτήτων τους μέσω της καθοδήγησης οδηγεί σε αυξανόμενη επαγγελματική αυτενέργεια.
Τα ευρήματα αυτά ευθυγραμμίζονται με τις διαπιστώσεις των Schloemer-Jarvis et al. (2021), που αποδίδουν ιδιαίτερη σημασία στην προσωπική αυτενέργεια και αυτοδιάθεση ως δείκτες επαγγελματικής επιτυχίας. Πρέπει αν επισημανθεί ότι η επιλογή επαγγέλματος με βάση τις δεξιότητες και τα προσόντα των ατόμων με οπτική αναπηρία παραμένει ένα ζήτημα εξαρτώμενο από τη λειτουργία ενός υποστηρικτικού οικοσυστήματος. Σε γενικές γραμμές, η αναγκαιότητα για θεσμικές πολιτικές ενίσχυσης της επαγγελματικής επιλογής και όχι απλώς της απασχόλησης, αποτελεί βασικό συμπέρασμα που προκύπτει μέσα από τη διασταύρωση των πορισμάτων της ανασκόπησης με τις πλέον πρόσφατες έρευνες για το συγκεκριμένο θέμα