Διερευνώντας την επαγγελματική καθοδήγηση ατόμων με οπτική αναπηρία: Μια βιβλιογραφική ανασκόπηση – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μυκονιάτη Μαρίας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 4ο
1.1.2 Ορισμοί και εννοιολογική προσέγγιση του όρου οπτικής αναπηρίας
Η όραση αποτελεί μια από τις σημαντικότερες αισθήσεις για τον άνθρωπο. Σύμφωνα μάλιστα με κάποιους θεωρητικούς χαρακτηρίζεται ως η πρωταρχική ανθρώπινη αίσθηση. Η μεγάλη σημασία της απορρέει από τον βασικό ρόλο που τα όργανα των ματιών και τα οπτικά συστήματα διαδραματίζουν στην καθημερινή ζωή. Η όραση αποτελεί την κυρίαρχη αισθητηριακή οδό μέσω της οποίας οι άνθρωποι συγκεντρώνουν τις απαραίτητες πληροφορίες για το περιβάλλον τους και μέσα από την επεξεργασία που αυτές υφίστανται στον εγκέφαλο διασφαλίζουν την καθημερινή τους λειτουργικότητα. Συγκεκριμένα, η όραση διασφαλίζει την ικανότητα των ανθρώπων για κίνηση και προσανατολισμό στο χώρο και την απόκτηση εικόνας για τις καταστάσεις του περιβάλλοντος. Ο ρόλος της κρίνεται επίσης πολύ βασικός για την αλληλεπίδραση και επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων μέσω της μετάδοσης σημάτων και της ανταλλαγής συμβόλων. Πολλά μάλιστα επαγγέλματα απαιτούν την όραση των ατόμων για την εκπλήρωση διαφόρων εργασιών όπως ακόμη και η πλειοψηφία των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής, από τις πιο απλές που σχετίζονται με την αυτοεξυπηρέτηση και την επιβίωση των ατόμων μέχρι και τις πιο σύνθετες, όπως είναι η ανάγνωση και η οδήγηση (Barati et al., 2013).
Η οπτική αναπηρία σαν έννοια περικλείει το σύνολο των προβλημάτων όρασης που αντιμετωπίζουν τα άτομα σε βαθμό που δυσχεραίνουν την καθημερινή τους λειτουργικότητα. Δεν μπορεί να δοθεί ένας σαφής ορισμός για την έννοια αυτή. Οι ευρέως αποδεκτοί ορισμοί προέρχονται είτε από το ιατρικό είτε από το πεδίο της εκπαίδευσης. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι ορισμοί που εστιάζουν σε εκτιμήσεις της οπτικής οξύτητας και του οπτικού πεδίου για τον προσδιορισμό της αναπηρίας. Στην πλειοψηφία τους τα άτομα με οπτική αναπηρία διαθέτουν κάποιο βαθμό όρασης, ο οποίος όμως παρουσιάζει μεγάλο εύρος. Υπάρχουν δηλαδή περιπτώσεις ήπιας οπτικής αναπηρίας αλλά και περιπτώσεις μέτριας και μεγαλύτερης σοβαρότητας που αναφέρονται ως χαμηλή ή μειωμένη όραση. Η χαμηλή όραση συνδυαστικά με τις περιπτώσεις ολικής τύφλωσης αποτελούν το περιεχόμενο του όρου οπτική αναπηρία (World Health Organization, 2017).
Ως τυφλά ορίζονται τα άτομα, τα οποία χρησιμοποιούν τις υπόλοιπες αισθήσεις, κυρίως αυτές της αφής και της ακοής για την αντιστάθμιση των οπτικών ελλειμμάτων, ενώ ως άτομα που βλέπουν μερικώς παρουσιάζονται εκείνα που προσπαθούν να προσαρμόσουν τις δυνατότητες της όρασης που έχουν απομείνει για την διασφάλιση της λειτουργικότητάς τους (Χρηστάκης, 2006).
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η οπτική αναπηρία μπορεί να κατηγοριοποιηθεί στις ακόλουθες μορφές, με βάση τα επίπεδα εκδήλωσής της (World Health Organization, 2017):
- Χαμηλή όραση μέτριων επιπέδων: αυτή αναφέρεται σε άτομα στα οποία εντοπίζονται βαθμοί οπτικής οξύτητας ανάμεσα σε 3/10 και 1/10
- Χαμηλή όραση σοβαρών επιπέδων: η μέτρηση της οπτικής οξύτητας σε αυτή την κατηγορία υποδεικνύει πολύ χαμηλά επίπεδα, της τάξης 1/10 έως 1/20 βαθμούς
- Σοβαρή απώλεια όρασης: αυτή η μορφή συνεπάγεται οπτική οξύτητα με βαθμό 1/20 και 1/30
- Σχεδόν πλήρης απώλεια όρασης: για να θεωρηθεί ένα άτομο ότι υφίσταται απώλεια όρασης σε τέτοιο επίπεδο χρειάζεται η μέτρηση της κεντρικής οξύτητας να οδηγεί σε αποτέλεσμα βαθμών 20/500 έως 20/1000
- Ολική απώλεια όρασης: τα άτομα με τέτοια μορφή αναπηρίας δεν σημειώνουν καμία αντίληψη του φωτός.
Στις μορφές της οπτικής αναπηρίας συγκαταλέγονται επίσης, προβλήματα στη λειτουργία των οφθαλμών, όπως είναι η μυωπία, η υπερμετρωπία, ο αστιγματισμός, η αχρωματοψία, ο στραβισμός. Οι ιδιότητες, λοιπόν, της όρασης, οι οποίες υφίστανται κάποια δυσλειτουργία είναι η οξύτητα, η αναγνώριση χρωμάτων και σχημάτων, η αντίδραση των οφθαλμών στο φως και τις κινήσεις. Λόγω της μεγάλης σημασίας που κατέχει η όραση στην λειτουργικότητα των ατόμων, είναι σαφές ότι τα άτομα με κάποια αναπηρία τέτοιας μορφής έρχονται αντιμέτωπα με σημαντικές δυσκολίες, οι οποίες αφορούν ακόμη και καθημερινές δραστηριότητες. Ένα μεγάλο ποσοστό των ανθρώπων σε παγκόσμιο επίπεδο, που ανέρχεται στα 285 εκατομμύρια άτομα, αντιμετωπίζει οπτική αναπηρία, με τους περισσότερους να έχουν μέτριες προς σοβαρές μορφές (World Health Organization, 2017).
Μπορούν, επίσης, να εντοπιστούν κάποια μοτίβα σχετικά με την εκδήλωση της οπτικής αναπηρίας. Έχει διαπιστωθεί ότι τα υψηλότερα ποσοστά της σημειώνονται σε ομάδες ανθρώπων μεγάλης ηλικίας, λόγω της έκπτωσης που συσχετίζεται με την γήρανση. Σχετικά με το φύλο, υψηλότερες πιθανότητες για εκδήλωση κάποιας μορφής οπτικής αναπηρίας εντοπίζονται στις γυναίκες συγκριτικά με τους άνδρες. Μάλιστα τα υψηλότερα ποσοστά οπτικής αναπηρίας σχετίζονται με άτομα τα οποία διαμένουν σε χώρες με μεσαίο και χαμηλό κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο (Ackland et al., 2017).
Αιτιολογικοί παράγοντες που σχετίζονται με την εμφάνιση οπτικής αναπηρίας μπορούν να εντοπιστούν και στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Αυτοί σχετίζονται με ασθένειες και διάφορους ιούς που μπορεί να προσβάλλουν τα παιδιά προκαλώντας παθήσεις του οπτικού συστήματος, ενώ δεν μπορούν να αποκλειστούν και περιπτώσεις τραυματισμών που εντοπίζονται μάλιστα με μεγάλη συχνότητα στην ηλικία αυτή (Solebo & Rahi, 2014).