Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 22ο
- Ανάλυση ππεριεχομένου
5.1 Ακαδημαϊκά άρθρα
Το άρθρο «Προϋποθέσεις επιτυχούς ένταξης των παιδιών με σύνδρομο Down στη γενική και ενιαία εκπαίδευση: Πρακτικές οδηγίες» (Γκιαούρη, Αλευριάδου, Ραχανιώτη, 2022, σ. 138-161) τονίζει ότι τα παιδιά με σύνδρομο Down πρέπει να έχουν «ειδική υποστήριξη» για να ενταχθούν στην τάξη, χωρίς να αναγνωρίζει τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές αλλαγές που απαιτούνται για την πλήρη ένταξή τους, αυτό μπορεί να εκφράζει μια αίσθηση ότι το πρόβλημα βρίσκεται στο παιδί και όχι στο περιβάλλον του σχολείου ή της κοινωνίας. Αυτή η έμφαση στην «ανάγκη ειδικής υποστήριξης» αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό της αναπηρίας από το πρίσμα του ατομικού/ ιατρικού μοντέλου. Επίσης αναφέρεται στα «χαρακτηριστικά» του παιδιού με σύνδρομο Down με τρόπο που επικεντρώνεται στη «διαφορά» του από τους άλλους, ενισχύοντας την αίσθηση ότι το παιδί είναι «το πρόβλημα» που χρειάζεται ειδική μεταχείριση.
Αντί να αναγνωρίζεται ότι η κοινωνία και τα σχολικά περιβάλλοντα πρέπει να αλλάξουν για να είναι πιο προσβάσιμα και υποστηρικτικά, η προσοχή στο παιδί ως «ιδιαίτερο» μπορεί να ενισχύει την αίσθηση της βλάβης ως ατομική έλλειψη.
Άλλο ένα βασικό σημείο του άρθρου είναι η χρήση γλώσσας που υπονοεί αμφιβολίες για την ικανότητα των παιδιών με σύνδρομο Down να επιτύχουν στην γενική τάξη όπως οι φράσεις
«ενδεχομένως να δυσκολευτούν με την κατανόηση» ή «η πρόοδος τους μπορεί να είναι περιορισμένη», αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια αναπηρική αντίληψη του ατόμου ως “ανίκανου” και να αγνοεί τις πραγματικές κοινωνικές και εκπαιδευτικές αλλαγές που χρειάζονται για να υποστηρίξουν την πλήρη ένταξή του. Το άρθρο δεν αναγνωρίζει τις κοινωνικές και εκπαιδευτικές αλλαγές που χρειάζονται για να υποστηρίξουν την ένταξη των ανάπηρων παιδιών στη γενική εκπαίδευση (π.χ. εκπαιδευτικά προγράμματα, υποστήριξη στους δασκάλους, δημιουργία προσβάσιμων χώρων, κ.λπ.), αντ’ αυτού προτείνει μια ανισότιμη και περιορισμένη άποψη της ένταξης. Το κοινωνικό μοντέλο θεωρεί ότι η αναπηρία δεν είναι ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά μια κοινωνική κατάσταση που προκύπτει από την αλληλεπίδραση με ένα μη προσβάσιμο περιβάλλον.
Τέλος το άρθρο εστιάζει μόνο σε ειδικές πρακτικές και τεχνικές που εφαρμόζονται στα παιδιά με σύνδρομο Down, χωρίς να μιλά για τη γενικότερη αλλαγή που πρέπει να συμβεί στην κοινωνία και το εκπαιδευτικό σύστημα για να υποδεχτούν και να ενσωματώσουν όλα τα παιδιά, ενισχύοντας έτσι την ιδέα ότι η “αναπηρία” είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπιστεί και όχι κάτι που πρέπει να ενσωματωθεί και να αποδεχτεί η κοινωνία στο σύνολό της.
Το άρθρο «Δεξιότητες κοινωνικής επικοινωνίας και προτάσεις παρέμβασης για τα παιδιά με νοητική αναπηρία» (Γκιαούρη, Αλευριάδου, Ραχανιώτη, 2022, σ. 58-65) επικεντρώνεται στην ανάγκη για ειδικές παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση της κοινωνικής επικοινωνίας των παιδιών με νοητική βλάβη χωρίς να αναγνωρίζει ότι η κοινωνία και το περιβάλλον γύρω από το παιδί πρέπει να προσαρμοστούν για να είναι πιο προσβάσιμα και υποστηρικτικά. Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας θεωρεί ότι η βλάβη δεν είναι ατομική έλλειψη του παιδιού, αλλά η αποτυχία της κοινωνίας να δημιουργήσει ένα υποστηρικτικό περιβάλλον για όλα τα παιδιά. Επίσης αναπαράγονται στερεότυπα για την ικανότητα επικοινωνίας των παιδιών με νοητική βλάβη. Εκφράσεις όπως «δυσκολεύονται να εκφράσουν τις ανάγκες τους» ή «είναι περιορισμένα στην κοινωνική τους αλληλεπίδραση» δημιουργούν μια αίσθηση περιορισμού ή αδυναμίας να επικοινωνήσουν.
Το κοινωνικό μοντέλο αναγνωρίζει ότι το εμπόδιο μπορεί να έγκειται στην αδυναμία του περιβάλλοντος να προσαρμοστεί στις ανάγκες του ατόμου, αντί να επικεντρώνεται στην αδυναμία του ατόμου. Το άρθρο εστιάζει αποκλειστικά σε ατομικές στρατηγικές και τεχνικές π.χ. «ειδικές θεραπευτικές μεθόδους για την επικοινωνία», την ανάγκη για “διόρθωση” ή “βελτίωση” της συμπεριφοράς ενισχύοντας την ιατρική αντίληψη όπου η βλάβη είναι κάτι που πρέπει να θεραπευτεί ή να διορθωθεί. Παρατηρείται χρήση μισαναπηρικής ορολογίας όπως φράσεις «προβλήματα επικοινωνίας» ή «ανάγκη για θεραπεία». Τέτοιες εκφράσεις ενδέχεται να ενισχύουν τη διάκριση και να υπογραμμίζουν την βλάβη ως κάτι που απαιτεί “διόρθωση”.
Τέλος το άρθρο δεν εξετάζει πώς η κοινωνία, οι οικογένειες και οι σχολικές κοινότητες πρέπει να διαπαιδαγωγήσουν τα παιδιά για να είναι πιο αποδεκτικοί και να κατανοήσουν την ποικιλομορφία της επικοινωνίας, υποδηλώνει ότι η αλλαγή πρέπει να έρθει μόνο από το ανάπηρο άτομο αντί να αναγνωρίζεται η ανάγκη για κοινωνική ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση.
Στο άρθρο «What does the Greek model of parallel support have to say about co-teaching?» (Mavropalias, Anastasiou, 2016, σ.224-233) αναφέρεται η συνεργασία μεταξύ του γενικού δασκάλου και του ειδικού δασκάλου, και η φιλοσοφία πίσω από την παράλληλη στήριξη είναι η προώθηση της ένταξης των ανάπηρων ατόμων στη γενική εκπαίδευση.
Ωστόσο, το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας υποστηρίζει την ανάγκη για συνολική αλλαγή του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος, όχι μόνο για τους ανάπηρους μαθητές. Η αναφορά στο πρόγραμμα παράλληλης στήριξης ως έναν θεσμό που προορίζεται μόνο για τους ανάπηρους μαθητές μπορεί να ενισχύσει την ιδέα ότι οι μαθητές με βλάβη είναι εξωτερικοί ή ξεχωριστοί από την υπόλοιπη τάξη. Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο, η ένταξη δεν θα έπρεπε να περιορίζεται στην ενίσχυση των ανάπηρων μαθητών μόνο, αλλά να αφορά μια συνολική προσέγγιση για την ένταξη όλων των μαθητών, ανεξαρτήτως βλάβης, στη γενική τάξη. Αν και το άρθρο περιγράφει την ανάγκη για συνεργασία, η παραδοσιακή αντίληψη ότι οι ανάπηροι μαθητές χρειάζονται ειδική υποστήριξη και θεωρούνται ως «ειδική» περίπτωση και όχι ως μέρος του γενικού μαθητικού σώματος υπερισχύει.
Το άρθρο «Bullying Against Children with Special Needs in Greek Schools. What Action Do Teachers Take?» (Mavropalias, 2018, σ.79-86) πραγματεύεται το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού και την εμπλοκή των ανάπηρων μαθητών. Αναφέρει ότι «τα ανάπηρα παιδιά, ιδιαίτερα τα αυτιστικά παιδιά είναι πιο πιθανό να αποτελούν θύματα σχολικού εκφοβισμού, λόγω δυσκολιών στην κοινωνική αλληλεπίδραση και στην αποκωδικοποίηση κοινωνικών ερεθισμάτων. Επισημαίνεται ότι οι δάσκαλοι πρέπει να εκπαιδευτούν καλύτερα, μέσω βιωματικών σεμιναρίων, και ότι απαιτείται η ενίσχυση της συνεργασίας με γονείς και ειδικούς όπως ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς για την υποστήριξη των ανάπηρων μαθητών και την αντιμετώπιση του εκφοβισμού. Συγκεκριμένα το άρθρο αναφέρει ότι «τα παιδιά με αναπηρίες εμπλέκονται σε κάποιο βαθμό σε επιθετική συμπεριφορά. Επίσης, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι μαθητές με διανοητικές και συναισθηματικές αναπηρίες, καθώς και τα κορίτσια, είναι πιο πιθανό να αναλάβουν το ρόλο του θύματος του σχολικού εκφοβισμού, ενώ για τα παιδιά με σωματικές αναπηρίες ο ρόλος μεταξύ θύματος και θύτη είναι μοιρασμένος».
Υποστηρίζεται ότι «αυτό το εύρημα μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού αλλά και με διανοητική αναπηρία, έχουν δυσκολία στη διαμόρφωση και ολοκλήρωση κοινωνικών και διαπροσωπικών σχέσεων λόγω της αδυναμίας να αποκωδικοποιούν σωστά τα κοινωνικά ερεθίσματα. Επίσης αναφέρουν ότι όσο πιο σοβαρή είναι η αναπηρία, τόσο υψηλότερες είναι οι πιθανότητες εκφοβισμού. Τα παιδιά με αναπηρία είναι μια ομάδα υψηλού κινδύνου που εμπλέκεται στο φαινόμενο, καθώς έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που τα καθιστούν στόχο από τους συνομηλίκους τους. Ιδιαίτερα, οι μαθητές με αναπτυξιακές αναπηρίες συναντούν μεγαλύτερες δυσκολίες στη διαμόρφωση και την ολοκλήρωση κοινωνικών και διαπροσωπικών σχέσεων, κάτι που μπορεί να οφείλεται στην αδυναμία να αποκωδικοποιούν σωστά τα κοινωνικά ερεθίσματα και τη μη λεκτική χρήση της γλώσσας. Επιπλέον αναφέρονται στους Kourkoutas και συνεργάτες (2013) οι οποίοι υποστηρίζουν ότι τα παιδιά με «ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες», όπως τα αποκαλούν, συχνά στερούνται των απαραίτητων ψυχοκοινωνικών δυνάμεων για να εκφράσουν το πρόβλημά τους ή να υπερασπιστούν τον εαυτό τους και να επεξεργαστούν σωστά τα συναισθηματικά αποτελέσματα της θυματοποίησης. Έτσι, για τους μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες που διατρέχουν κίνδυνο θυματοποίησης, πρέπει να παρέχονται εξατομικευμένα προγράμματα συμπεριφοράς, όπως εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων και συμβουλευτική ψυχικής υγείας, για να τους επιτραπεί να ενταχθούν στην κανονική τάξη».
Το άρθρο κινείται μέσα σε ένα πλαίσιο που αναπαράγει μισαναπηρικές αντιλήψεις, χρησιμοποιεί μισαναπηρική ορολογία, ενισχύοντας έτσι αρνητικά στερεότυπα για τους ανάπηρους, καθώς επικεντρώνεται σε ατομικές «δυσκολίες» και «διαφορές», χωρίς να προτείνει ουσιαστική αλλαγή στις κοινωνικές δομές που ενδέχεται να ενισχύουν αυτές τις δυσκολίες.
Η φράση «δυσκολία στη διαμόρφωση και ολοκλήρωση κοινωνικών και διαπροσωπικών σχέσεων» (σ.85) και η φράση «αδυναμία να αποκωδικοποιούν σωστά τα κοινωνικά ερεθίσματα» (σ.85) αναπαράγει την αντίληψη ότι τα ανάπηρα άτομα είναι «μη ικανά» να αναπτύξουν κοινωνικές σχέσεις, χωρίς να αναγνωρίζεται ότι οι κοινωνικές δυσκολίες μπορεί να οφείλονται σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που δεν υποστηρίζει ή δεν είναι προσαρμοσμένο στις ανάγκες τους. Αντί να εστιάζει σε μια αναγκαιότητα προσαρμογής του κοινωνικού περιβάλλοντος, αφήνει να εννοηθεί ότι το πρόβλημα βρίσκεται στην ίδια τη φύση των αναπήρων.
«Τα παιδιά με αναπηρίες είναι μια ομάδα υψηλού κινδύνου» (σ.80). Η φράση αυτή επαναλαμβάνει την αντίληψη ότι τα ανάπηρα άτομα αποτελούν μια ομάδα που είναι από τη φύση τους πιο «ευάλωτη» ή «επικίνδυνη», υπογραμμίζοντας τις πιθανές αρνητικές συνέπειες της βλάβης.
«Τα παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες συχνά στερούνται των απαραίτητων ψυχοκοινωνικών δυνάμεων» (σ.80). Ο όρος «στερούνται» υποδηλώνει ότι οι ανάπηροι είναι ελλιπείς ή «υποβαθμισμένοι» σε σχέση με τα υπόλοιπα παιδιά, κάτι που ενισχύει την αντίληψη ότι δεν διαθέτουν τις ικανότητες να ανταποκριθούν στις ψυχοκοινωνικές απαιτήσεις του σχολείου ή της κοινωνίας. Αυτή η ορολογία δεν αναγνωρίζει ότι ίσως η έλλειψη υποστήριξης και προσαρμογών να είναι η βασική αιτία των ψυχοκοινωνικών δυσκολιών, αντί για κάποια «εκ γενετής» αδυναμία των παιδιών.
«Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι μαθητές με διανοητικές και συναισθηματικές αναπηρίες είναι πιο πιθανό να αναλάβουν το ρόλο του θύματος» (σ.85). Η φράση αυτή υπονοεί ότι τα ανάπηρα παιδιά είναι σχεδόν προορισμένα να γίνουν θύματα, ενισχύοντας το στερεότυπο της παθητικότητας και ανικανότητας να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Αυτή η λογική δεν αναγνωρίζει την ικανότητα των αναπήρων να αντιμετωπίζουν κοινωνικές προκλήσεις, αλλά προβάλλει την βλάβη ως τη βασική αιτία της θυματοποίησής τους.
«Η σοβαρότητα της αναπηρίας συνδέεται με αυξημένες πιθανότητες εκφοβισμού». (σ.85). Αυτή η διατύπωση συνδέει τη σοβαρότητα της βλάβης με την αύξηση της πιθανότητας να γίνουν θύματα εκφοβισμού, χωρίς να αναγνωρίζει ότι το πρόβλημα του εκφοβισμού προκύπτει συχνά από τις προκαταλήψεις και τον κοινωνικό αποκλεισμό που υφίστανται οι ανάπηροι. Ενισχύει την άποψη ότι η βλάβη είναι η κύρια αιτία της κοινωνικής τους περιθωριοποίησης και ότι είναι κάτι που συνεπάγεται αποκλειστικά «αρνητικά» αποτελέσματα, όπως είναι η θυματοποίηση. Δεν αναφέρεται στη στάση και τη συμπεριφορά των άλλων μαθητών ή του κοινωνικού περιβάλλοντος.
Ο συγγραφέας προτείνει τα βιωματικά σεμινάρια για την εκπαίδευση των δασκάλων σε θέματα αναπηρίας. Η πρόταση αυτή αναδεικνύει δύο προβληματικές αντιλήψεις. Αρχικά είναι η έμφαση στην ατομική ευαισθητοποίηση και εκπαίδευση των δασκάλων αντί για την αναμόρφωση του σχολικού περιβάλλοντος. Πρέπει να υπάρξουν θεμελιώδεις αλλαγές στο σχολικό και κοινωνικό περιβάλλον, όχι μόνο στην εκπαίδευση των ατόμων που βρίσκονται σε αυτό το περιβάλλον.
Επιπλέον η αντίληψη πως τα βιωματικά σεμινάρια είναι το κατάλληλο μέσο εκπαίδευσης των δασκάλων και αργότερα των συμμαθητών των αναπήρων παιδιών είναι μισαναπηρική διότι υποτιμάται η σημασία της κοινωνικής προσβασιμότητας και της καταπολέμησης των προκαταλήψεων. Τα βιωματικά σεμινάρια μπορεί να μην επαρκούν για την καταπολέμηση βαθύτερων κοινωνικών και πολιτισμικών παραδοχών που αφορούν την αναπηρία.
Επίσης υπάρχει ο κίνδυνος οι βιωματικές δραστηριότητες να λειτουργήσουν ως «παρηγοριά» για το υπάρχον σύστημα, προσφέροντας στους δασκάλους εργαλεία για να “διαχειριστούν” την βλάβη μέσα στα πλαίσια του υφιστάμενου σχολικού συστήματος, χωρίς να θέτουν το ερώτημα της ανάγκης για θεμελιώδεις αλλαγές στη δομή και στις αξίες του εκπαιδευτικού συστήματος, ώστε να καταστεί πιο ενσωματωτικό και προσβάσιμο για όλους. Τέλος τα βιωματικά σεμινάρια όπως και οι δραστηριότητες προσομοίωσης δίνουν έμφαση στην βλάβη δημιουργώντας συνήθως συναισθήματα λύπης, οίκτου είτε ηρωισμού, φυσικοποιώντας την διαφορά την οποία οι μη ανάπηροι πρέπει να κατανοήσουν.
Στο άρθρο «A Social Constructionist Approach to Disability: Implications for Special Education» (Anastasiou, Kauffman, 2011, σ.367-384) οι συγγραφείς φαίνεται να βασίζονται σε μια ιατρική αντίληψη όταν αναφέρονται στους ανάπηρους μαθητές.
Για παράδειγμα, αν και η κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας προτείνει ότι οι κοινωνικές δομές και οι πολιτικές είναι υπεύθυνες για την περιθωριοποίηση αυτών των ατόμων, το άρθρο αναφέρει στιγμές όπου η βλάβη εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ένα “πρόβλημα” που απαιτεί παρέμβαση. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να επηρεάσει την πλήρη ενσωμάτωση της κοινωνικής αντίληψης, που υποστηρίζει ότι η αναπηρία δεν είναι το πρόβλημα του ατόμου αλλά το πρόβλημα των περιορισμένων και αναχρονιστικών κοινωνικών πρακτικών. Γίνεται αναφορά στην ανάγκη για «θεραπεία» ή «διόρθωση» της βλάβης, αυτός ο λόγος για την βλάβη είναι μισαναπηρικός. Για παράδειγμα, το άρθρο αναφέρεται σε κάποιες περιπτώσεις που οι
«αναγκαίες προσαρμογές» συνδέονται με τη «βελτίωση» των μαθητών, υπονοώντας ότι η βλάβη είναι κάτι που πρέπει να εξαλειφθεί ή να «διορθωθεί», αντί να γίνει αποδεκτή ως μια φυσική ποικιλία της ανθρώπινης εμπειρίας.
Επίσης η υπερβολική έμφαση στις «διαφορετικές ανάγκες» αναπαράγει την έννοια της
«διαφορετικότητας» με έναν τρόπο που δεν συνάδει πλήρως με την ιδέα του κοινωνικού μοντέλου, το οποίο προτάσσει τη συμπερίληψη όλων των μαθητών, ανεξαρτήτως βλάβης, χωρίς να τους τοποθετεί σε ξεχωριστές κατηγορίες. Παρατηρείται ανεπαρκής ανάλυση των κοινωνικών παραμέτρων. Αν και αναφέρεται η ανάγκη για κοινωνική αλλαγή, η ανάλυση των κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών παραμέτρων που επηρεάζουν τη θέση των ανάπηρψν ατόμων στην κοινωνία και στο εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει επιφανειακή. Αν το άρθρο υποστηρίζει πλήρως το κοινωνικό μοντέλο, θα μπορούσε να εστιάσει περισσότερο στις συγκεκριμένες κοινωνικές και δομικές αλλαγές που απαιτούνται για να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που συνδέονται με την αναπηρία, όπως οι προκαταλήψεις, οι ανισότητες και οι κοινωνικές διακρίσεις.
Τέλος διακρίνονται αντιφάσεις στην πρόταση για «συμπεριληπτική» εκπαίδευση». Ενώ το άρθρο υποστηρίζει την ανάγκη για συμπεριληπτική εκπαίδευση, σε κάποια σημεία φαίνεται να προτείνει προσαρμογές που απομακρύνονται από την πλήρη ενσωμάτωση των αναπήρων. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να θεωρηθεί «ευγενικός αποκλεισμός» όπου οι μαθητές παραμένουν στην εκπαίδευση, αλλά σε «ειδικά» προγράμματα ή «χωριστά» περιβάλλοντα, γεγονός που σίγπυρα ενισχύει την ιδέα της «διαφορετικότητας».
Στο άρθρο «The Impact of Vision Loss on Personality Traits» (Papadopoulos, Koustriava,2013, σ.1-7) η απώλεια όρασης παρουσιάζεται συχνά ως ένα «έλλειμμα» που έχει άμεσο αντίκτυπο στην προσωπικότητα του ατόμου. Αν και οι συγγραφείς εξετάζουν τις ψυχολογικές επιπτώσεις της όρασης, δεν γίνεται αρκετή ανάλυση για το πώς η κοινωνία και οι αντιλήψεις της για την αναπηρία επηρεάζουν τις αντιδράσεις και τα συναισθήματα των αναπήρων.
Ενώ η αναγνώριση των ψυχολογικών επιπτώσεων είναι χρήσιμη, η οπτική αυτή μπορεί να ενισχύσει τη θεώρηση της αναπηρίας ως «κενό» ή «ανεπάρκεια», αντί να επικεντρωθεί στην έννοια του κοινωνικού μοντέλου, που προτείνει ότι το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στην απώλεια όρασης, αλλά στις κοινωνικές δομές που την καθιστούν εμπόδιο. Στο άρθρο γίνεται συχνή αναφορά στην «προσαρμογή» των ατόμων με απώλεια όρασης και στη δυνατότητα ανάπτυξης «αντισταθμιστικών μηχανισμών». Αυτή η έμφαση στη «διόρθωση» και στην αναγνώριση της απώλειας όρασης ως κάτι που απαιτεί «προσαρμογή» ή «βελτίωση», παραπέμπει σε μισαναπηρικό λόγο, καθώς αφήνει να εννοηθεί ότι η βλάβη είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπιστεί ή να διορθωθεί, αντί να αναγνωρίζεται ως φυσική ποικιλία της ανθρώπινης εμπειρίας. Για παράδειγμα, η αναφορά στις ψυχολογικές αντιδράσεις ως «προβλήματα» που απαιτούν «θεραπεία» ή «αντιμετώπιση» είναι συμβατή με την ιατρική προσέγγιση της αναπηρίας, η οποία μπορεί να παραβλέπει την ανάγκη για κοινωνική και περιβαλλοντική αλλαγή που υποστηρίζει το κοινωνικό μοντέλο.
Ένα από τα κύρια σημεία της κριτικής αφορά την απουσία αναφοράς στις κοινωνικές και πολιτισμικές δυνάμεις που διαμορφώνουν την εμπειρία των ατόμων με απώλεια όρασης. Η έμφαση στην προσωπικότητα και τη συμπεριφορά των ατόμων χωρίς να εξετάζεται σε βάθος πώς οι κοινωνικές αντιλήψεις και οι προκαταλήψεις επηρεάζουν τη ζωή των ατόμων αυτών, παραβλέπει τη σημασία της κοινωνικής αποδοχής και ενσωμάτωσης. Η αναπηρία, όπως το κοινωνικό μοντέλο υποστηρίζει, είναι ένα κοινωνικό ζήτημα που συνδέεται με την κατασκευή των κοινωνικών σχέσεων, των ευκαιριών και της πρόσβασης σε πόρους.
Επίσης η προσέγγιση του άρθρου σχετικά με τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, περιορίζει την αντίληψη των αναπήρων ατόμων σε μια στενή ψυχολογική ανάλυση. Αν και η μελέτη των ψυχολογικών χαρακτηριστικών είναι σημαντική, η προσέγγιση αυτή δεν λαμβάνει πλήρως υπόψη το κοινωνικό περιβάλλον και τις πραγματικές εμπειρίες αυτών των ατόμων στον καθημερινό τους βίο. Τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας δεν διαμορφώνονται μόνο από την βλάβη, αλλά και από τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, τις ευκαιρίες και τις εμπειρίες αποδοχής ή απόρριψης που βιώνουν οι ανάπηροι. Τέλος στο άρθρο δεν αναφέρεται επαρκώς πώς οι κοινωνικές στρατηγικές και εκπαιδευτικές πρακτικές μπορούν να ενισχύσουν την ενσωμάτωση των ατόμων με απώλεια όρασης στην κοινωνία και την εκπαίδευση, αλλά και πώς η κοινωνία μπορεί να αποδεχτεί την βλάβη χωρίς να βλέπει την απώλεια όρασης ως κάτι που πρέπει να «διορθωθεί». Η έλλειψη αυτής της διάστασης μπορεί να αναπαράγει την τάση να βλέπουμε την αναπηρία ως ατομικό ζήτημα, αντί να επικεντρωνόμαστε στις κοινωνικές αλλαγές που απαιτούνται για την αποδοχή της.
Το άρθρο «Ευαισθητοποίηση Παιδιών Προσχολικής Ηλικίας σε Ζητήματα Αναπηρίας» (Σούλης, Χαρούμενου, σ.543-552) εστιάζει στην αναγκαιότητα της ευαισθητοποίησης των παιδιών προσχολικής ηλικίας σχετικά με τα ζητήματα αναπηρίας, μέσω βιωματικών δραστηριοτήτων και εκπαιδευτικών προσεγγίσεων. Οι συγγραφείς τονίζουν ότι η πρώιμη ηλικία είναι κρίσιμη για την ανάπτυξη στάσεων και αντιλήψεων που θα διαμορφώσουν τη μελλοντική κοινωνική συμπεριφορά των παιδιών απέναντι στα ανάπηρα άτομα. Οι προτεινόμενες δραστηριότητες περιλαμβάνουν τη χρήση βιωματικών παιχνιδιών που προσομοιώνουν εμπειρίες ατόμων με διάφορες βλάβες, όπως τύφλωση ή κινητική βλάβη, καθώς και την παρουσίαση ιστοριών και παραδειγμάτων διάσημων ανάπηρων ατόμων. Οι συγγραφείς τονίζουν πως η λύση βρίσκεται στην δημιουργία ενός περιβάλλοντος μάθησης που θα προάγει την ενσυναίσθηση, την αποδοχή και την κατανόηση για τις «διαφορετικές» ανάγκες των ανάπηρων ατόμων, με την εκπαιδευτική κοινότητα να έχει καθοριστικό ρόλο σε αυτήν τη διαδικασία. Η έρευνα χωρίστηκε σε δύο μέρη. Αρχικά υπήρξε παρουσίαση υλικού, εικόνων και έγινε χρήση ανοικτών ερωτήσεων και στη συνέχεια πραγματοποιήθηκαν βιωματικές- προσωμοιωτικές δραστηριότητες.
Η ορολογία που χρησιμοποείται στο άρθρο συναντάται στο ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας. Φράσεις όπως: άτομα δίχως αναπηρία, αποδοχή της διαφορετικότητας των αναπήρων, παιδιά που παρουσιάζουν αναπηρία, η συνεκπαίδευση διαφορετικών παιδιών στην τάξη, παιδιά τυπικής ανάπτυξης, παιδιά με ειδικές ανάγκες, τυπικώς αναπτυσσόμενοι συνομήλικοι, αναπηρικό καρότσι, άτομα με κινητικά προβλήματα και προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι ανάπηροι, ενισχύουν τα στερεότυπα γύρω από την αναπηρία πως είναι κάτι «ξένο» ή «ξεχωριστό». Αντί να παρουσιάζεται η βλάβη ως μέρος της φυσικής και κοινωνικής ποικιλομορφίας, μπορεί να ενισχύεται η αντίληψη ότι πρόκειται για κάτι «ιδιαίτερο» και «διαφορετικό» από την καθημερινή ζωή, με αποτέλεσμα να αναπαράγεται η απομόνωση και ο κοινωνικός διαχωρισμός.
Οι βιωματικές δραστηριότητες που προτείνονται στο άρθρο έχουν ως στόχο, σύμφωνα με τους συγγραφείς και την ερευνητική προσπάθεια, τα παιδιά να «μπουν» στην θέση του άλλου, να προσεγγίσουν θετικότερα την κατάσταση της αναπηρίας, να αντιληφθούν τα συναισθήματα των άλλων και να κατανοήσουν ότι η διαφορετικότητα δεν σημαίνει κατ’ανάγκη κατωτερότητα. Οι δραστηριότητες που προτείνονται αφορούν είτε χρήση «καροτσιού» (σ.546) όπως αναφέρεται για την κατανόηση της κινητικής βλάβης, χρήση μαντηλιού ή μπαστουνιού για την τύφλωση, αναφορά σε διάσημους ανάπηρους και βιβλία με πρωταγωνιστές ανάπηρους με στόχο να τονιστούν τα ταλέντα και οι ικανότητες τους. Προτείνονται κάποια βιβλία όπως το βιβλίο: «Μια αδελφούλα με ειδικές ανάγκες» της Κλοντ Χελφτ, εκδόσεις Άγκυρα (2003) για να εξοικειωθούν με την εικόνα της αναπηρίας. Παραθέτω την παρουσίαση από το οπισθόφυλλο του βιβλίου:
«Σήμερα το πρωί στο μαιευτήριο γεννήθηκε ένα μωρό, η μικρή Νέλλη. Η χαρά της Μαρίνας και του Παύλου, των γονιών της, είναι απερίγραπτη… Ένας γιατρός παίρνει τη Νέλλη και την πηγαίνει για εξέταση. Όταν γυρνάει, είναι σκεπτικός κι αρχίζει να μιλάει αργά:
– Κάτι δεν πάει καλά. .. Έγινε ένα ατύχημα γενετικό. Η Νέλλη έχει ένα μειονέκτημα: την τρισωμία 21. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, τη χαρά διαδέχεται ένας φόβος ανυπολόγιστος».
Στο άκουσμα της γέννησης της μικρής Νέλλης οι γονείς είναι χαρούμενοι. Ωστόσο, τη χαρά διαδέχεται ο φόβος, όταν η Νέλλη διαγνώσκεται με σύνδρομο Down. Η χρήση της λέξης
«μειονέκτημα» για να περιγραφεί η τρισωμία 21 και η αλλαγή του συναισθήματος και του χαρούμενου κλίματος λόγω της βλάβης φανερώνουν την μισαναπηρική στάση και δημιουργούν συναισθήματα οίκτου και λύπης για την «άτυχη» Νέλλη και τους γονείς της.
Στη συνέχεια, παρουσιάζονται εικόνες στους μαθητές και ερωτήσεις. Στην πρώτη εικόνα απεικονίζονται ανάπηροι άνθρωποι σε αμαξίδιο το οποίο καθοδηγείται από μη ανάπηρους. Η ερώτηση που τέθηκε στους μαθητές ήταν η εξής: «Γιατί αυτοί οι άνθρωποι είναι σε καρότσι; Τι δυσκολίες πιστεύεις πώς αντιμετωπίζουν;». Η χρήση των λέξεων «καρότσι» και «δυσκολίες» είναι μισαναπηρικές. Επίσης αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η εικόνα που χρησιμοποιείται παρουσιάζει την αντίληψη πως οι ανάπηροι χρειάζονται πάντα κάποιον να καθοδηγεί το αναπηρικό τους αμαξίδιο, χωρίς να αναφέρεται πως αυτοεξυπηρετούνται μόνοι. Εξού και το συμπέρασμα των νηπίων πως οι ανάπηροι χρειάζονται βοήθεια για να πάνε μία βόλτα.
Στην εικόνα 2, φαίνεται ένας σκύλος και ένα μπαστούνι όπου τα κρατάει ένας άνθρωπος. Οι ερωτήσεις που συνοδεύουν την εικόνα είναι οι εξής: «Γιατί αυτός ο άνθρωπος έχει μπαστούνι και σκύλο; Τι προβλήματα αντιμετωπίζει; Τι θα έκανες για να το βοηθήσεις;». Οι περισσότεροι μαθητές απάντησαν πως όταν βλέπουμε κάποιον τυφλό στο δρόμο πρέπει να τον ρωτάμε εάν χρειάζεται βοήθεια. Αναπαράγεται το στερεότυπο πως όλοι οι ανάπηροι χρειάζονται βοήθεια ακόμη και αν δεν το ζητήσουν οι ίδιοι.
Τέλος, στην εικόνα 3, φαίνεται ένα κοριτσάκι σε αναπηρικό αμαξίδιο. Οι ερευνητές θέτουν στα νήπια την εξής ερώτηση: «Πιστεύεις ότι αυτό το κορίτσι αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα;». Κι εδώ διαφαίνεται ο μισαναπηρικός λόγος χαρακτηρίζοντας το αναπηρικό αμαξίδιο ως πρόβλημα.
Το συμπέρασμα της ερευνητικής προσπάθειας αναφέρει ότι «ο σχεδιασμός και η εφαρμογή κατάλληλων βιωματικών, διαθεματικών δραστηριοτήτων σχετικών με την αναπηρία επιτυγχάνει την ευαισθητοποίηση των παιδιών προσχολικής ηλικίας απέναντι σε αυτή την κατάσταση. Ταυτόχρονα, συμβάλλει στην υιοθέτηση θετικών στάσεων, τη μείωση των φόβων και των προκαταλήψεων και προετοιμάζει τα νήπια ως μελλοντικούς ενήλικες πολίτες να αποδέχονται τα άτομα με αναπηρία ως ισότιμους συμπολίτες». Ωστόσο, επιτυγχάνεται το αντίθετο αποτέλεσμα, δεν αναφέρεται η κοινωνική διάσταση της αναπηρίας, ότι δηλαδή η αναπηρία δεν είναι μια ατομική κατάσταση ή ελάττωμα του ατόμου, αλλά η συνέπεια κοινωνικών και περιβαλλοντικών εμποδίων. Η αναφορά στην «ευαισθητοποίηση» πρέπει να επικεντρώνεται στην καταπολέμηση των κοινωνικών στερεοτύπων και προκαταλήψεων. Στο άρθρο η ευαισθητοποίηση έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία συναισθημάτων οίκτου, λύπης και η προσέγγιση των βιωματικών δραστηριοτήτων καταλήγει να αντιμετωπίζει την βλάβη ως κάτι «ξεχωριστό» και «διαφορετικό» που πρέπει να κατανοηθεί από τους μη ανάπηρους.
Η έρευνα με τίτλο: «Τα προβλήματα προφορικού και γραπτού λόγου μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» (Πισσαδάκη, Μορφίδη, Δημητροπούλου, σ.21-35) εξετάζει, όπως αναφέρεται, τις δεξιότητες προφορικού και γραπτού λόγου μαθητών με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (ΕΕΑ), αναλύοντας τις επιδόσεις τους και τη συσχέτισή τους με τα χαρακτηριστικά των εκπαιδευτικών. Το δείγμα αποτελείται από 65 ειδικούς παιδαγωγούς και εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, οι οποίοι αξιολόγησαν 170 μαθητές ηλικίας 6 έως 12 ετών.
Αρχικά το άρθρο χρησιμοποιεί ορολογία του ιατρικού μοντέλου όπως «μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες», «μαθητές με νοητική αναπηρία», «παιδιά με ειδική γλωσσική διαταραχή».
Παρατηρείται ότι η προσέγγιση αφορά κυρίως τα «ελλείμματα» και τις δυσκολίες των ανάπηρων μαθητών, κάτι που αντανακλά στοιχεία του ιατρικού μοντέλου αναπηρίας. Το ιατρικό μοντέλο θεωρεί την αναπηρία ως προσωπικό πρόβλημα που οφείλεται σε σωματικές ή νοητικές δυσλειτουργίες και εστιάζει στην αποκατάσταση ή θεραπεία του ατόμου. Επικεντρώνεται στις αδυναμίες των αναπήρων με αποτέλεσμα να ενισχύονται προκαταλήψεις και στερεότυπα που αντιμετωπίζουν τους ανάπηρους ως κατώτερους ή προβληματικούς.
Επίσης, ο τρόπος που παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά των ανάπηρων μαθητών επικεντρώνεται στην έλλειψη ή την ανεπάρκεια τους. Για παράδειγμα, με τις φράσεις «τα παιδιά με αυτιστικό φάσμα (ΔΑΦ) δεν δείχνουν το αναμενόμενο ενδιαφέρον για τους άλλους ανθρώπους» ή «δεν έχουν την ικανότητα να μοιραστούν συναισθήματα και ενδιαφέροντα», παρουσιάζουν αργό ρυθμό ομιλίας» ή «παρουσιάζουν σοβαρές ελλείψεις σε φωνολογικό και μορφολογικό επίπεδο», «δεν αναπτύσσουν ικανότητες προσοχής», αναδύονται χαρακτηριστικά που θεωρούνται αρνητικά, χωρίς να εξετάζεται πώς η κοινωνία και το εκπαιδευτικό σύστημα μπορεί να έχει περιορίσει τους μαθητές, λόγω της έλλειψης υποστηρικτικών υποδομών ή προσαρμογών. Αντίθετα, η έμφαση παραμένει στην ανάλυση των «χαρακτηριστικών» των μαθητών και των «προβλημάτων» τους, χωρίς να αναγνωρίζεται η ανάγκη για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που να προσαρμόζεται στις ανάγκες όλων των μαθητών. Το άρθρο εστιάζει στις ατομικές δυσκολίες των μαθητών, χωρίς να αναγνωρίζει ότι πολλά από τα «προβλήματα» αυτά προκύπτουν από τις κοινωνικές αντιλήψεις, τα εμπόδια στην προσβασιμότητα και τις εκπαιδευτικές μεθόδους που δεν προσαρμόζονται στις ανάγκες των μαθητών αυτών. Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας, η αναπηρία δεν είναι η αδυναμία του ατόμου, αλλά οι κοινωνικές και εκπαιδευτικές συνθήκες που δεν υποστηρίζουν την ισότιμη συμμετοχή του.
Το άρθρο «Το κοινωνικό μοντέλο της δυσικανότητας (αναπηρίας): Η διχοτόμηση ανάμεσα στη βλάβη και τη δυσικανότητα» παρουσιάζει μια κριτική του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας, επισημαίνοντας την ανάγκη αναγνώρισης τόσο των κοινωνικών όσο και των βιολογικών παραγόντων που επηρεάζουν την εμπειρία των ανάπηρων ατόμων.
Ωστόσο, η κριτική αυτή αναπαράγει μισαναπηρικές αντιλήψεις. Για παράδειγμα, η έμφαση στην «ψυχική πραγματικότητα της βλάβης» μπορεί να οδηγήσει στην αντίληψη ότι η αναπηρία είναι πρωτίστως ένα ατομικό πρόβλημα, ενισχύοντας στερεότυπα που αποδίδουν την ευθύνη στο άτομο αντί στην κοινωνία. Επιπλέον, η χρήση του όρου «δυσικανότητα» αντί για «αναπηρία» μπορεί να υποδηλώνει μια έλλειψη ικανότητας εκ μέρους του ατόμου, ενισχύοντας αρνητικές αντιλήψεις και προκαταλήψεις. Αυτή η γλωσσική επιλογή μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται και αντιμετωπίζει τα ανάπηρα άτομα, οδηγώντας σε διακρίσεις και περιθωριοποίηση.
Σε αρκετά σημεία του άρθρου παρατηρείται η παραδοσιακή ιατρική αντίληψη της αναπηρίας. Για παράδειγμα, το άρθρο αναφέρει ότι η «βλάβη» είναι κάτι που πρέπει να μετρηθεί ή να αναγνωριστεί ως αναπόφευκτο, και ότι η κοινωνία οφείλει να προσαρμοστεί ώστε να μειώσει τις επιπτώσεις αυτής της βλάβης. Ενώ αυτό εκ πρώτης όψεως ακούγεται σωστό σε πολλές περιπτώσεις, η επαναφορά σε ιατρικούς όρους μπορεί να επηρεάσει την αποδοχή του κοινωνικού μοντέλου, το οποίο υπογραμμίζει ότι η αναπηρία είναι το αποτέλεσμα της κοινωνικής περιθωριοποίησης. Εάν οι επαγγελματίες συνεχίζουν να θεωρούν την αναπηρία ως «ασθένεια» που πρέπει να «θεραπευτεί», αυτό αντιτίθεται στην ανάγκη για ριζικές κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές.
Επιπλέον, στο άρθρο υπάρχει μια τάση να εστιάζει στην ανάγκη για «προσαρμογή» των αναπήρων στις κοινωνικές απαιτήσεις. Αυτή η υπερβολική έμφαση στην ατομική προσαρμογή ενδέχεται να αναπαράγει την αντίληψη ότι η κοινωνία δεν χρειάζεται να αλλάξει όσο πρέπει για να καταστήσει το περιβάλλον πιο προσβάσιμο και αποδεκτό. Αν και το άρθρο αναγνωρίζει τις κοινωνικές επιπτώσεις της αναπηρίας, παραλείπει να αναφερθεί επαρκώς στην επιρροή που έχει η κοινωνική κατασκευή της αναπηρίας στα σχολικά και εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Ο τρόπος με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές αντιλαμβάνονται την αναπηρία, καθώς και οι κοινωνικές σχέσεις μεταξύ ατόμων με και χωρίς βλάβη, επηρεάζουν σημαντικά την εμπειρία του ανάπηρου μαθητή. Η αναγνώριση της αναπηρίας ως κοινωνικού φαινομένου που διαμορφώνεται από τις σχέσεις και τις αντιλήψεις μέσα στην τάξη θα μπορούσε να ενισχύσει την προσέγγιση του κοινωνικού μοντέλου και να προτείνει πιο εναλλακτικές στρατηγικές ενσωμάτωσης και υποστήριξης.
Το άρθρο «Naming and Maintaining: Two Basic Requirements for Viable and Vibrant Special Education» των James M. Kauffman και Δημήτρη Αναστασίου, εξετάζει δύο βασικές προϋποθέσεις για μια βιώσιμη και δυναμική ειδική εκπαίδευση: την ονομασία (naming) και τη διατήρηση (maintaining). Η “ονομασία” αναφέρεται στην ακριβή αναγνώριση και κατηγοριοποίηση των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών, ενώ η “διατήρηση” αφορά τη συνέχιση και υποστήριξη εξειδικευμένων υπηρεσιών για ανάπηρους μαθητές.
Η προσέγγιση της “ονομασίας”, δίνει έμφαση στην ακριβή διάγνωση και κατηγοριοποίηση τις βλάβης. Αυτή η έμφαση μπορεί να οδηγήσει σε αντιλήψεις που αντιμετωπίζουν την βλάβη ως ατομικό πρόβλημα που χρειάζεται ιατρική ή εκπαιδευτική παρέμβαση, παραβλέποντας τους κοινωνικούς παράγοντες. Η έμφαση στη διάγνωση και κατηγοριοποίηση μπορεί να οδηγήσει σε στιγματισμό των ανάπηρων μαθητών, ενισχύοντας στερεότυπα και προκαταλήψεις. Η χρήση συγκεκριμένων ετικετών μπορεί να περιορίσει τις προσδοκίες για τις δυνατότητες των μαθητών και να επηρεάσει αρνητικά την αυτοεκτίμησή τους.
Ο όρος “maintaining” (διατήρηση) αναφέρεται στη συνέχιση και υποστήριξη εξειδικευμένων υπηρεσιών «ειδικής» εκπαίδευσης για ανάπηρους μαθητές. Αυτό περιλαμβάνει την παροχή υπηρεσιών όπως λογοθεραπεία, εργοθεραπεία, συμβουλευτική, ψυχολογικές υπηρεσίες και άλλες υποστηρικτικές υπηρεσίες. Επίσης, η έμφαση στην παροχή εξειδικευμένων υπηρεσιών μπορεί να επικεντρωθεί στην «διόρθωση» της βλάβης, παραβλέποντας τους κοινωνικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην αναπηρία, ενισχύοντας το ιατρικό μοντέλο αναπηρίας και ενδέχεται να περιορίσει τις ευκαιρίες των ανάπηρων μαθητών να συμμετέχουν σε κοινές εκπαιδευτικές δραστηριότητες, ενισχύοντας την περιθωριοποίησή τους.
Τέλος, η έλλειψη συμμετοχής των ίδιων των ανάπηρων ατόμων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με την εκπαίδευσή τους, οδηγεί σε προσεγγίσεις που δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές τους ανάγκες και επιθυμίες, ενισχύοντας μισαναπηρικές αντιλήψεις.
Συμπέρασμα
Από την ποιοτική ανάλυση των 10 ακαδημαϊκών άρθρων προκύπτει ότι η κυρίαρχη ορολογία και οι αντιλήψεις για τη βλάβη εξακολουθούν να είναι βαθιά ριζωμένες στο ιατρικό μοντέλο αναπηρίας. Η χρήση όρων όπως «μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες», «προβλήματα επικοινωνίας», «θεραπεία» και «διόρθωση» υπονοεί ότι η αναπηρία είναι μια ατομική παθολογία που πρέπει να αντιμετωπιστεί, αντί να θεωρείται αποτέλεσμα κοινωνικών και περιβαλλοντικών εμποδίων (Oliver, 1990). Πολλά άρθρα δίνουν έμφαση στην ανάγκη για ειδικές παρεμβάσεις, κατηγοριοποίηση και διαχωρισμό των ανάπηρων μαθητών, ενισχύοντας την ιδέα ότι αυτοί οι μαθητές αποτελούν μια ξεχωριστή ομάδα που απαιτεί ειδική μεταχείριση αντί για την καθολική προσβασιμότητα (Shakespeare, 2013).
Επιπλέον, η παρουσία μισαναπηρικού λόγου είναι εμφανής σε εκφράσεις που αποδίδουν τις εκπαιδευτικές ή κοινωνικές δυσκολίες αποκλειστικά στην «ανικανότητα» των ατόμων με αναπηρία, παραβλέποντας τον ρόλο των κοινωνικών δομών στην αναπαραγωγή αυτών των δυσκολιών (Barnes & Mercer, 2010). Για παράδειγμα, η αναφορά σε ανάπηρα παιδιά ως «ευάλωτη ομάδα υψηλού κινδύνου» ενισχύει την εικόνα της αδυναμίας και της ανάγκης για προστασία, αντί για την ενίσχυση της αυτονομίας και της ισότιμης συμμετοχής (Goodley, 2016).
Η διατήρηση (maintaining) ξεχωριστών υπηρεσιών και ειδικών παρεμβάσεων, αν και προορίζεται να στηρίξει τους ανάπηρους μαθητές, συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός διαχωρισμού, ενισχύοντας την ιδέα ότι η αναπηρία είναι κάτι που πρέπει να διαχειριστούμε ξεχωριστά από το γενικό εκπαιδευτικό σύστημα. Το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας, όπως διατυπώθηκε από τον Oliver (2009), τονίζει ότι η αναπηρία δεν βρίσκεται στο άτομο αλλά στις δομές της κοινωνίας που δημιουργούν εμπόδια στη συμμετοχή. Έτσι, η έμφαση στην
«προσαρμογή» των ατόμων με αναπηρία στις υπάρχουσες κοινωνικές απαιτήσεις, χωρίς την παράλληλη μεταρρύθμιση αυτών των απαιτήσεων, διαιωνίζει μια ικανιστική θεώρηση της αναπηρίας.
Ένα άλλο σημαντικό εύρημα είναι η έλλειψη αναφοράς στη φωνή των ίδιων των αναπήρων ατόμων μέσα στα άρθρα. Οι θεωρητικοί του κοινωνικού μοντέλου (Thomas, 1999; Tremain, 2005) υποστηρίζουν ότι η εμπειρία της αναπηρίας δεν μπορεί να κατανοηθεί πλήρως αν δεν συμπεριληφθεί η οπτική και η αυτονομία των ίδιων των ατόμων που τη βιώνουν. Ωστόσο, πολλά από τα άρθρα αναλύουν την αναπηρία αποκλειστικά από την οπτική των ειδικών ή των εκπαιδευτικών, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις προτάσεις και τις εμπειρίες των ανάπηρων ατόμων.
Συνολικά, η ορολογία και οι αντιλήψεις που κυριαρχούν στα άρθρα αναπαράγουν το στερεότυπο ότι η βλάβη είναι ατομική έλλειψη και όχι αποτέλεσμα κοινωνικών δομών. Η απουσία προτάσεων για θεμελιώδεις εκπαιδευτικές και κοινωνικές αλλαγές καθιστά την προσέγγιση περιορισμένη ως προς την προώθηση της ένταξης και της αποδοχής της αναπηρίας ως μέρος της ανθρώπινης ποικιλομορφίας (Danermark & Gellerstedt, 2004). Οι προσεγγίσεις που βασίζονται αποκλειστικά στη «διόρθωση» των ατόμων με αναπηρία αγνοούν τη δυνατότητα μιας συνολικής αλλαγής που θα καταστήσει την κοινωνία πιο προσβάσιμη και δίκαιη για όλους (Priestley, 2003).