Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 24ο
5.3 Άρθρα οργανώσεων αναπήρων
Σύμφωνα με την ανάλυση στο βιβλίο «Σπουδές για την Αναπηρία και Παιδαγωγική της Ένταξης» των Καραγιάννη και Κουτσοκλένη (2023), τα ιδρύματα συνεχίζουν τη λειτουργία τους και συχνά διοργανώνουν εκδηλώσεις για τη συγκέντρωση πόρων. Η φιλανθρωπία έχει δεχτεί έντονη κριτική από την αρχή του αναπηρικού κινήματος. Ο Oliver (2009) υποστηρίζει ότι οι εθελοντικές οργανώσεις δεν εκπροσωπούν επαρκώς τις ανάγκες των αναπήρων και δεν είναι οργανωμένες με τον κατάλληλο τρόπο. Όταν δημιουργήθηκαν οι ομάδες των αναπήρων εξέφρασαν την αντίθεσή τους στις παραδοσιακές φιλανθρωπικές οργανώσεις για διάφορους λόγους. Η βασική κριτική ήταν ότι αυτές οι οργανώσεις διοικούνταν από μη ανάπηρους και δρούσαν με την αντίληψη ότι οι ανάπηροι δεν μπορούν να ελέγχουν τη ζωή τους και χρειάζονται φιλανθρωπική βοήθεια από καλόβουλους επαγγελματίες, εθελοντές ή πολιτικούς. Η κριτική αυτή σχετίζεται επίσης με την επικράτηση του ατομικού-ιατρικού μοντέλου αναπηρίας, το οποίο τοποθετεί τα προβλήματα των αναπήρων στο ίδιο το άτομο, σε αντίθεση με το κοινωνικό μοντέλο που τα θεωρεί ως αποτέλεσμα της κοινωνικής οργάνωσης (Oliver, 2009). Επιπλέον, οι φιλανθρωπικές οργανώσεις δέχονται κριτική για τα συμφέροντα που πραγματικά εξυπηρετούν, αν προωθούν τα συμφέροντα των ιδρυμάτων ή τη χρηματοδότηση των επαγγελματιών και της προσωπικής τους ανέλιξης.
Ο Oliver (2009, σσ. 248-250) παρουσίασε μια κατηγοριοποίηση των οργανώσεων για να αναδείξει το εύρος και τους στόχους τους και για να εξηγήσει την ιστορική τους εξέλιξη. Οι τύποι οργανώσεων περιλαμβάνουν:
- Χειραγωγικές οργανώσεις: Αυτές περιλαμβάνουν φιλανθρωπικές οργανώσεις και οργανώσεις για ανάπηρους που διοικούνται από μη ανάπηρους. Στις οργανώσεις αυτές προσφέρονται υπηρεσίες, οι οποίες συνήθως συνδυάζονται με κρατικές υπηρεσίες. Η δράση τους επικεντρώνεται κυρίως στη συγκέντρωση πόρων.
- Οικονομικές και κοινοβουλευτικές οργανώσεις: Αυτές είναι οργανώσεις που εστιάζουν σε συγκεκριμένη βλάβη και δραστηριοποιούνται με τη στήριξη του κοινοβουλίου για τη συλλογή δεδομένων μέσω ερευνών, που αφορούν ζητήματα φτώχειας, οικονομίας και εκπαίδευσης, μεταξύ άλλων. Περιλαμβάνουν επίσης νομικά σωματεία που προωθούν την καταπολέμηση της φτώχειας.
- Οργανώσεις αυτοεξυπηρέτησης: Αυτές οι οργανώσεις είναι των ίδιων των αναπήρων ή οργανώσεις για χρόνιες ασθένειες και είναι αφιερωμένες στην ικανοποίηση των αναγκών των μελών τους. Ορισμένες από αυτές μπορεί να έχουν πολιτικό χαρακτήρα ή να συνεργάζονται με τοπικές ή εθνικές υπηρεσίες.
- Λαϊκές, ακτιβιστικές οργανώσεις: Πρόκειται για οργανώσεις αναπήρων με έντονη πολιτική δράση. Εστιάζουν στη χειραφέτηση των αναπήρων και την αφύπνιση της κοινωνίας. Συχνά συνεργάζονται με άλλες ακτιβιστικές οργανώσεις για κοινωνικά ζητήματα.
- Οργανώσεις-ομπρέλα (συντονιστικές οργανώσεις): Αυτές οι οργανώσεις περιλαμβάνουν τις
οργανώσεις τύπου 3 και 4 και επικεντρώνονται στο να απορρίψουν τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ των αναπηρικών ομάδων, οι οποίες βασίζονται στην κλινική κατάσταση ή την ηλικία. Στόχος τους είναι η πολιτική χειραφέτηση των αναπήρων, τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
Η τυπολογία του Oliver αποκαλύπτει δύο κεντρικά σημεία: πρώτον, διαχωρίζει τις οργανώσεις ανάλογα με το ποιος τις ίδρυσε (ανάπηροι ή μη ανάπηροι), ιστορικά αναδεικνύοντας την εξέλιξή τους από τη φιλανθρωπία στην αυτοδιαχείριση και, δεύτερον, καθορίζει τις δραστηριότητες των οργανώσεων με βάση τα μέλη που τις απαρτίζουν (Oliver, 2009).
Το άρθρο «Τα γενναία μας παιδιά μοίρασαν ραγισμένες καρδιές για τον Άγιο Βαλεντίνο» αναφέρεται στη δράση των παιδιών της ΕΛΕΠΑΠ, που για την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου δημιούργησαν και μοίρασαν “ραγισμένες καρδιές” για να εκφράσουν την αγάπη τους και να ευαισθητοποιήσουν το κοινό για τα άτομα με αναπηρία. Η ΕΛΕΠΑΠ υποστηρίζει πως η κίνησηβαυτή είναι ένα μήνυμα συμπερίληψης και ενσυναίσθησης, συνδυάζοντας την γιορτή με έναν σκοπό κοινωνικής αλληλεγγύης.
Ωστόσο, η χρήση εκφράσεων όπως “τα γενναία μας παιδιά” στο άρθρο της ΕΛΕΠΑΠ μπορεί να ενισχύει μισαναπηρικές αντιλήψεις, παρουσιάζοντας τα ανάπηρα άτομα ως αντικείμενα θαυμασμού ή λύπησης, αντί να αναγνωρίζονται ως ισότιμα μέλη της κοινωνίας. Το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας αντιλαμβάνεται την αναπηρία όχι ως ατομικό πρόβλημα, αλλά ως αποτέλεσμα των κοινωνικών και περιβαλλοντικών εμποδίων που περιορίζουν τη συμμετοχή στην κοινωνία. Αυτή η προσέγγιση μετατοπίζει την έμφαση από τα ατομικά χαρακτηριστικά στα προβλήματα που προκαλούνται από το περιβάλλον, εστιάζοντας στα οικονομικά, περιβαλλοντικά και πολιτιστικά εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία.
Η αναφορά στη “γενναιότητα” των παιδιών μπορεί να θεωρηθεί ως μορφή μισαναπηρισμού, καθώς παρουσιάζει την βλάβη ως κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί ή να αντιμετωπιστεί με ιδιαίτερη ανδρεία, αντί να αναγνωρίζεται ως μια φυσιολογική πτυχή της ανθρώπινης ποικιλομορφίας. Αυτή η προσέγγιση μπορεί να οδηγήσει σε διακρίσεις και αποκλεισμό, καθώς αντιμετωπίζει τους ανάπηρους ως κατώτερα ή διαφορετικά από τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας
Επιπλέον, η χρήση όρων όπως “ΑΜΕΑ, άτομα με ειδικές ή ιδιαίτερες ανάγκες” μπορεί να συγκαλύπτει τις δυσκολίες αποδοχής των αναπήρων ατόμων από το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον και να διαιωνίζει στερεότυπα και προκαταλήψεις.
Η κίνηση να μοιράσουν “ραγισμένες” καρδιές με το μήνυμα “Δεν με αγαπάς” μπορεί να ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους, αλλά υπό το πρίσμα του κοινωνικού μοντέλου αναπηρίας εγείρει κάποια ζητήματα. Η φράση “Δεν με αγαπάς” υπονοεί ότι τα ανάπηρα άτομα στερούνται αγάπης ή ότι η κοινωνία τα απορρίπτει συναισθηματικά. Αυτό ενισχύει το αφήγημα της τραγικοποίησης της βλάβης, παρουσιάζοντάς την ως κάτι που συνοδεύεται από μοναξιά και απόρριψη. Αυτό μπορεί να προκαλέσει λύπηση αντί για ουσιαστική ευαισθητοποίηση, αναπαράγοντας την εικόνα των «θυμάτων».
Επιπλέον, η φράση “Δεν με αγαπάς” μπορεί να ερμηνευθεί ως συναισθηματικός εκβιασμός προς τον αποδέκτη του μηνύματος, αναγκάζοντάς τον να αισθανθεί ενοχές αντί να αναλάβει δράση. Η ευαισθητοποίηση για τα δικαιώματα των αναπήρων δεν πρέπει να στηρίζεται σε συναισθηματικές αντιδράσεις, αλλά σε πολιτικές αλλαγές και κοινωνική ένταξη.
Συνοψίζοντας, η χρήση γλώσσας που παρουσιάζει τα άτομα με βλάβη ως “γενναία” ή “ηρωικά” ή άτομα που θέλουν μόνο αγάπη, μπορεί να ενισχύει μισαναπηρικές αντιλήψεις και να εμποδίζει την πλήρη συμπερίληψη τους στην κοινωνία. Είναι σημαντικό να προσεγγίζουμε την βλάβη μέσα από το πρίσμα του κοινωνικού μοντέλου, αναγνωρίζοντας τα εμπόδια που θέτει η κοινωνία και προωθώντας την ισότιμη συμμετοχή όλων των ατόμων.
Η ΕΛΕΠΑΠ Θεσσαλονίκης διοργάνωσε διαδικτυακή ημερίδα με θέμα την “Ολιστική Νευροψυχολογική Προσέγγιση στην Αποκατάσταση Εγκεφαλικών Βλαβών”. Στην εκδήλωση συζητήθηκαν οι σύγχρονες προσεγγίσεις στην αποκατάσταση, με στόχο την ολοκληρωμένη αποκατάσταση των ατόμων που έχουν υποστεί εγκεφαλικές βλάβες. Επίσης, αναφέρθηκαν οι μελλοντικοί στόχοι και οι προοπτικές της αποκατάστασης, με έμφαση στην ενσωμάτωση νευροψυχολογικών και θεραπευτικών μεθόδων.
Το άρθρο της ΕΛΕΠΑΠ χρησιμοποιεί έναν όρο που παραπέμπει σε ιατρικοποιημένη προσέγγιση, η οποία δεν ευθυγραμμίζεται με το κοινωνικό μοντέλο αναπηρίας. Αντί να επικεντρώνεται στο πώς να “διορθώσει” το άτομο, θα έπρεπε να δίνει έμφαση στο πώς να βελτιώσει το περιβάλλον, να εξαλείψει τα εμπόδια και να προωθήσει την συμμετοχή των αναπήρων ατόμων στην κοινωνία. Ο όρος “αποκατάσταση” φέρει την έννοια της επιστροφής σε μια προγενέστερη, “υγιή” κατάσταση, υπονοώντας ότι το άτομο ήταν καλύτερα πριν την εγκεφαλική βλάβη. Αυτό όμως αναπαράγει την ιδέα ότι η βλάβη είναι κάτι αρνητικό που πρέπει να εξαλειφθεί. Η “αποκατάσταση” εστιάζει αποκλειστικά στο άτομο, μεταθέτοντας την ευθύνη στο ίδιο να “βελτιωθεί” ή να “προσαρμοστεί”. Αυτό απομακρύνει τη συζήτηση από τα δικαιώματα και τις διεκδικήσεις των αναπήρων ατόμων.
Τέλος, η χρήση του όρου μπορεί να δημιουργήσει διακρίσεις μεταξύ εκείνων που “κατάφεραν” να αποκατασταθούν και εκείνων που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να ακολουθήσουν μια τέτοια προσέγγιση. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι οι πρώτοι είναι πιο “αποδεκτοί” από την κοινωνία, ενώ οι δεύτεροι μένουν στο περιθώριο.
Η πρωτοβουλία ARTεμείς της ΕΛΕΠΑΠ, περιλαμβάνει τη δημιουργία και πώληση χειροποίητων κοσμημάτων και διακοσμητικών για φιλανθρωπικούς σκοπούς.
Η φιλανθρωπία, ενισχύει την αντίληψη ότι οι ανάπηροι είναι παθητικοί αποδέκτες βοήθειας, αντί για ενεργά μέλη της κοινωνίας με δικαιώματα και ικανότητες. Η έμφαση στη φιλανθρωπία μπορεί να ενισχύσει την εικόνα των ατόμων ως αδύναμων ή ανίκανων, που χρειάζονται συνεχή υποστήριξη. Έτσι ενισχύεται η ανισότητα καθώς η εξάρτηση από φιλανθρωπικές δράσεις για την υποστήριξη των αναπήρων ατόμων υποδηλώνει ότι η κοινωνία δεν έχει την υποχρέωση να εξασφαλίσει την ισότητα και την προσβασιμότητα για όλους.
Η διοργάνωση φιλανθρωπικών μπαζάρ από οργανισμούς όπως η ΕΛΕΠΑΠ έχει ως στόχο τη συγκέντρωση πόρων για την υποστήριξη των υπηρεσιών τους. Ωστόσο, η χρήση εκφράσεων όπως «τα γενναία μας παιδιά» μπορεί να ενισχύσει στερεοτυπικές αντιλήψεις, παρουσιάζοντας τα άτομα με βλάβη ως αντικείμενα θαυμασμού ή λύπησης, αντί για ισότιμα μέλη της κοινωνίας.
Επιπλέον, η χρήση όρων όπως «άτομα με ειδικές ανάγκες» μπορεί να συγκαλύπτει τις δυσκολίες αποδοχής των ατόμων από το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον και να διαιωνίζει στερεότυπα και προκαταλήψεις.
Επίσης η φράση «Μπορείτε και εσείς να συμβάλετε στην προσπάθειά μας, να είμαστε δίπλα στα άτομα με αναπηρία, να τους δώσουμε την ευκαιρία να εργάζονται, να κοινωνικοποιούνται, να είναι χρήσιμοι, να έχουν μία πραγματική «ευκαιρία». Ευκαιρία στη ζωή.» είναι βαθιά προβληματική. Η διατύπωση «να τους δώσουμε την ευκαιρία» παρουσιάζει τους ανάπηρους ως παθητικούς αποδέκτες βοήθειας, υπονοεί ότι τα άτομα δεν είναι εγγενώς «χρήσιμα» αλλά πρέπει να τους δοθεί η δυνατότητα να «αποδείξουν» την αξία τους μέσω της εργασίας ή της κοινωνικοποίησης. Αυτό είναι βαθιά μισαναπηρικό, καθώς η αξία ενός ατόμου δεν θα έπρεπε να καθορίζεται από την παραγωγικότητά του.
Η διατύπωση «μία πραγματική ευκαιρία στη ζωή» αφήνει να εννοηθεί ότι τα ανάπηρα άτομα δεν έχουν ήδη ζωή με αξία, αλλά χρειάζονται την παρέμβαση άλλων για να αποκτήσουν μια
«πραγματική» ζωή. Αυτό αντικατοπτρίζει το ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας, το οποίο βλέπει τα άτομα με βλάβη ως ελλειμματικά και εξαρτημένα από τη βοήθεια τρίτων.
Αναλύοντας τους σκοπούς του Φάρου Τυφλών της Ελλάδος, διαπιστώνεται ότι η πλειονότητα ευθυγραμμίζεται με τα δικαιώματα των αναπήρων και στην άρση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών εμποδίων που αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα. Ωστόσο, η αναφορά στην «πλήρη αποκατάσταση» μπορεί να υποδηλώνει την προσέγγιση του ιατρικού μοντέλου, το οποίο αντιμετωπίζει την βλάβη ως πρόβλημα που πρέπει να διορθωθεί ή να θεραπευτεί.
Ο Michael Oliver (1990) και οι Barnes & Mercer (2010), ασκούν έντονη κριτική σε οργανώσεις που, ενώ δηλώνουν υπέρ των δικαιωμάτων των αναπήρων, στην πραγματικότητα προωθούν προσεγγίσεις που βασίζονται στο ατομικό/ιατρικό μοντέλο. Αυτές οι οργανώσεις συχνά δίνουν έμφαση στην “αποκατάσταση” και την “ανεξαρτησία”. Όταν οργανώσεις επικεντρώνονται στην αποκατάσταση, δίνουν την εντύπωση ότι το ζήτημα είναι η “διόρθωση” του ανάπηρου ατόμου, ώστε να προσαρμοστεί στην κοινωνία, αντί να αλλάξει η κοινωνία ώστε να είναι προσβάσιμη και συμπεριληπτική (Shakespeare, 2006).
Η συνέντευξη του Χριστάκη Νικολαΐδη, προέδρου της Κυπριακής Συνομοσπονδίας Οργανώσεων Αναπήρων (ΚΥΣΟΑ), αναδεικνύει τη δράση της συνομοσπονδίας στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των αναπήρων ατόμων στην Κύπρο. Η ΚΥΣΟΑ δρα ως θεσμικός συνομιλητής του κράτους, διεκδικώντας αλλαγές στις πολιτικές. Γίνεται λόγος για τη συμβολή της συνομοσπονδίας σε διεθνείς εκθέσεις που σχολιάζουν τις κυβερνητικές πολιτικές για την αναπηρία.
Ωστόσο, η ουσιαστική συμμετοχή των ίδιων των αναπήρων στην συζήτηση για τις πολιτικές της κυβέρνησης είναι αυτό που απουσιάζει από την λήψη αποφάσεων.
Υπάρχει ταύτιση αναπηρίας και βλάβης στις φράσεις «άτομα με αναπηρίες» που επαναλαμβάνεται συνεχώς στο κείμενο. Ο Michael Oliver (1990), υποστηρίζει ότι η διάκριση μεταξύ “βλάβης” (impairment) και “αναπηρίας” (disability) είναι θεμελιώδης, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο. Η μη ταύτισή τους είναι κρίσιμη διότι η αναπηρία είναι κοινωνική κατασκευή, όχι ατομικό πρόβλημα. Το κοινωνικό μοντέλο ορίζει τη βλάβη ως μια βιολογική κατάσταση (π.χ. τύφλωση, παραπληγία, κώφωση), ενώ την αναπηρία ως το σύνολο των κοινωνικών φραγμών που αποκλείουν τα άτομα με βλάβες από την πλήρη συμμετοχή στην κοινωνία. Αν δεν διαχωρίσουμε αυτούς τους δύο όρους, αναπαράγουμε το ατομικό/ιατρικό μοντέλο, που βλέπει την αναπηρία ως “πρόβλημα” του ατόμου και όχι της κοινωνίας (Shakespeare, 2006). Τέλος, η ταύτιση ενισχύει την αφήγηση ότι η αναπηρία είναι “έλλειψη”.
Όταν η βλάβη και η αναπηρία θεωρούνται το ίδιο πράγμα, η αναπηρία αντιμετωπίζεται ως κάτι έμφυτα αρνητικό, μια κατάσταση που χρειάζεται “διόρθωση”. Αυτό οδηγεί σε πολιτικές που δίνουν έμφαση στην “αποκατάσταση” και τις “θεραπείες” αντί στην άρση των κοινωνικών εμποδίων (Barnes, 2012).
Το δελτίο τύπου της ΚΥΣΟΑ αναφέρεται στις ανισότητες που βιώνουν οι γυναίκες με βλάβες στην Κύπρο, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η εργασία, η εκπαίδευση και η υγεία. Υιοθετεί μια δικαιωματική προσέγγιση, αναδεικνύοντας τις κοινωνικές διακρίσεις και τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν. Αναφέρεται και στα ιδρύματα όπου οι καταγγελίες αφορούν κυρίως βιασμούς, σεξουαλική βία και κακοποίηση από ενοίκους ή ακόμα και από μέλη του προσωπικού.
Σημειώνονται, μάλιστα, και περιστατικά όπου οι αρμόδιες υπηρεσίες, λόγω εμφάνισης προβλημάτων, μεταφέρουν νεαρές γυναίκες σε άλλα ιδρύματα για τα οποία υπάρχουν ήδη σοβαρές καταγγελίες και σε εξέλιξη ποινικές υποθέσεις για παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους, συμπεριλαμβανομένων βιασμών και κακοποιήσεων.
Ωστόσο, πουθενά δεν γίνεται σαφές αν η ΚΥΣΟΑ διεκδικεί τελικά την αποϊδρυματοποίηση. Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας υποστηρίζει ότι η ιδρυματοποίηση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς καταπίεσης των αναπήρων, καθώς βασίζεται στη λογική ότι τα ανάπηρα άτομα δεν μπορούν να ζήσουν ανεξάρτητα και πρέπει να τοποθετούνται σε ιδρύματα για τη “φροντίδα” τους. Τα ιδρύματα διαχωρίζουν τους ανάπηρους από το κοινωνικό σύνολο, ενισχύοντας την περιθωριοποίησή τους (Barnes & Mercer, 2010). Στα ιδρύματα, οι ανάπηροι στερούνται αυτονομίας και οι αποφάσεις λαμβάνονται από ειδικούς, κοινωνικούς λειτουργούς ή νοσηλευτές. Ο έλεγχος της ζωής τους μεταφέρεται από τους ίδιους στο προσωπικό του ιδρύματος (Oliver, 1990). Η ιδρυματοποίηση βασίζεται στην αντίληψη ότι η αναπηρία είναι ένα ατομικό πρόβλημα που απαιτεί φροντίδα και απομόνωση αντί για κοινωνικές λύσεις (Shakespeare, 2013). Αντί να αφαιρούνται τα κοινωνικά εμπόδια, τα ανάπηρα άτομα απλώς “κλείνονται” κάπου όπου η κοινωνία δεν χρειάζεται να τα αντιμετωπίσει. Τέλος η έλλειψη ελέγχου των ιδρυμάτων έχει οδηγήσει σε καταγγελίες για κακομεταχείριση, παραμέληση, ακόμα και κακοποίηση (Priestley, 1999). Αντίθετα, προωθεί την αποϊδρυματοποίηση, δηλαδή τη μετάβαση από τα ιδρύματα σε μορφές ανεξάρτητης διαβίωσης μέσα στην κοινότητα με σκοπό την πλήρη ένταξη των αναπήρων στην κοινωνία.
Το ελληνικό ΔΙΚΤΥΟ Παρόχων Υπηρεσιών για ΑμεΑ δημιουργήθηκε για να εκπροσωπήσει πανελλαδικά όλους τους φορείς που μεριμνούν και παρέχουν υπηρεσίες για τη σωματική και ψυχική υγεία και τη δια βίου εκπαίδευση παιδιών, εφήβων και ενηλίκων με αναπηρίες.
Η χρήση του όρου “άτομα με αναπηρία (ΑμεΑ)” ταυτίζει την αναπηρία με την βλάβη, παραπέμποντας στο ατομικό/ιατρικό μοντέλο αναπηρίας.
Στους σκοπούς του Δικτύου αναφέρεται: «Η προαγωγή των ίσων ευκαιριών και δικαιωμάτων, της πρόληψης, της αποκατάστασης, της εκπαίδευσης, της κοινωνικής ένταξης και της προώθησης στην αγορά εργασίας των ατόμων με αναπηρία». Η έννοια της “αποκατάστασης” μπορεί να ερμηνευτεί ως προσπάθεια επαναφοράς του ατόμου σε μια “κανονική” κατάσταση, κάτι που συνδέεται με το ατομικό μοντέλο της αναπηρίας, όπου η βλάβη θεωρείται πρόβλημα του ατόμου που πρέπει να διορθωθεί.
Το Δίκτυο δηλώνει ότι θα λειτουργεί ως «συνομιλητής σε κάθε διαβούλευση με τις κρατικές υπηρεσίες, τις οργανώσεις ΑμεΑ και κάθε άλλου τομέα κοινωνικούς φορείς». Ωστόσο,η ουσιαστική συμμετοχή των ίδιων των αναπήρων στη συζήτηση για τις πολιτικές της κυβέρνησης που τους αφορούν είναι ζωτικής σημασίας για λόγους που σχετίζονται με τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την κοινωνική δικαιοσύνη και την αποτελεσματικότητα των πολιτικών. Η συμμετοχή τους είναι προϋπόθεση για μια δημοκρατική κοινωνία όπου οι ίδιοι έχουν λόγο στη λήψη αποφάσεων και δεν αντιμετωπίζονται ως “παθητικοί αποδέκτες” φροντίδας. Χωρίς τη φωνή τους, οι πολιτικές για την αναπηρία σχεδιάζονται από μη ανάπηρους, με βάση προκαταλήψεις και στερεότυπα. Οι ανάπηροι γνωρίζουν τις ανάγκες τους καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο. Οι αποφάσεις για την αναπηρία δεν μπορούν να βασίζονται μόνο σε ειδικούς, ιατρούς ή κυβερνητικούς αξιωματούχους. Οι ανάπηροι έχουν βιωματική εμπειρία της καταπίεσης και των φραγμών που αντιμετωπίζουν, κάτι που κανείς μη ανάπηρος δεν μπορεί να αντιληφθεί πλήρως (Shakespeare, 2013). Παραδοσιακά, οι κυβερνήσεις εφαρμόζουν πολιτικές βασισμένες στη φιλανθρωπία και την «ειδική μέριμνα», χωρίς να αναγνωρίζουν την ανάγκη για ισότιμη μεταχείριση. Η συμμετοχή των αναπήρων μετατοπίζει τη συζήτηση από την «πρόνοια» και την «αποκατάσταση» στη διεκδίκηση δικαιωμάτων και την κοινωνική ένταξη.
Η συμμετοχή των ίδιων των αναπήρων στη χάραξη πολιτικών δεν είναι πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα. Χωρίς τη φωνή τους, οι πολιτικές συνεχίζουν να σχεδιάζονται με βάση το ατομικό/ιατρικό μοντέλο, αντί να προωθούν την ισότητα και τα δικαιώματα.
Το άρθρο της Μηδενικής Ανοχής για την Παγκόσμια Ημέρα Λευκού Μπαστουνιού παρουσιάζει σημαντικά στοιχεία που ευθυγραμμίζονται με το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας.
Τάρθρο χρησιμοποιεί επανειλημμένα τον όρο «βλάβη στην όραση». Αυτό είναι σημαντικό γιατί συνάδει με τη διάκριση που κάνει το κοινωνικό μοντέλο μεταξύ “βλάβης” (impairment) και “αναπηρίας” (disability). Αντί να αποδίδει την αναπηρία στο ίδιο το άτομο, το άρθρο φαίνεται να αναγνωρίζει ότι η κοινωνία είναι αυτή που δημιουργεί τα εμπόδια.
Ένα από τα πιο ισχυρά σημεία του άρθρου είναι η απόρριψη των βιωματικών δράσεων όπου μη ανάπηροι “δοκιμάζουν” πώς είναι να είναι κάποιος τυφλός. Το άρθρο επισημαίνει ότι τέτοιες δράσεις ανήκουν ξεκάθαρα στο ατομικό/ιατρικό μοντέλο, καλούν τους συμμετέχοντες να εστιάσουν στη βλάβη και όχι στα κοινωνικά εμπόδια, οδηγούν σε παρανοήσεις και ενισχύουν στερεότυπα.
Το άρθρο αναφέρεται στο λευκό μπαστούνι ως “εργαλείο κινητικότητας” και όχι ως σύμβολο αναπηρίας, κάτι που αποφεύγει την παγίδα του ατομικού μοντέλου που θεωρεί τα τεχνικά βοηθήματα ως τρόπους “διόρθωσης” της βλάβης.
Η σύνδεση του λευκού μπαστουνιού με “την ανεξαρτησία” (και όχι με την “αποκατάσταση”) ενισχύει μια αφήγηση αυτονομίας που είναι πιο κοντά στο κοινωνικό μοντέλο (Priestley, 1999).
Παρόλα αυτά, η χρήση της λέξης “ανεξαρτησία” αντί για “αυτονομία” μπορεί να αφήσει περιθώρια για μια ατομικιστική ανάγνωση της εμπειρίας της αναπηρίας (Morris, 1991).
Το άρθρο καταλήγει με μια ισχυρή λίστα δικαιωμάτων των τυφλών ατόμων, όπως:
- η ισότιμη πρόσβαση στην εργασία και στην εκπαίδευση,
- η συμμετοχή στον πολιτισμό,
- η ανεμπόδιστη πρόσβαση στις ψηφιακές υπηρεσίες,
- το δικαίωμα στη σεξουαλικότητα, τη μητρότητα και την πατρότητα.
Αυτό δείχνει μια ολιστική προσέγγιση που αναγνωρίζει ότι η αναπηρία δεν περιορίζεται στη μετακίνηση αλλά αφορά όλα τα πεδία της ζωής, κάτι που είναι θεμελιώδες στο κοινωνικό μοντέλο (Barnes & Mercer, 2010).
Τέλος, ιδιαίτερα σημαντική είναι η φράση:
«τα δικαιώματα των ανθρώπων με πρόβλημα όρασης ΔΕΝ περιορίζονται στο αίτημα για ελεύθερη μετακίνηση σε αφιλόξενες πόλεις που σχεδιάστηκαν για τους ‘κανονικούς’ ανθρώπους»
Αυτή η διατύπωση επιτίθεται άμεσα στην ιδέα ότι η αναπηρία είναι απλώς μια ατομική ανάγκη για προσαρμογή στο υπάρχον σύστημα, υποστηρίζοντας αντ’ αυτού την ανάγκη ριζικών αλλαγών στο κοινωνικό περιβάλλον.
Το άρθρο της ΕΣΑμεΑ «Η ΕΣΑμεΑ παρεμβαίνει, προτείνει, διεκδικεί…» αναφέρεται στις πρωτοβουλίες και τις διεκδικήσεις της Ομοσπονδίας για τα άτομα με αναπηρία, εστιάζοντας σε κοινωνικές, οικονομικές και υγειονομικές ανάγκες. Η ρητορική που χρησιμοποιείται φαίνεται να προάγει την κοινωνική προσέγγιση για την αναπηρία, ζητώντας υποστήριξη για την ένταξη και την ίση μεταχείριση. Παρόλα αυτά, η ορολογία και η εστίαση σε μέτρα προστασίας υποδεικνύει στοιχεία του ατομικού μοντέλου, που επικεντρώνεται στις ατομικές ανάγκες των ατόμων με αναπηρία αντί της κοινωνικής αλλαγής και της αναγνώρισης των δομικών ανισοτήτων.
Συμπέρασμα
Η ποιοτική ανάλυση των άρθρων των οργανώσεων αναπήρων και των φορέων που ασχολούνται με την αναπηρία ανέδειξε τη διττή φύση της ορολογίας και των αντιλήψεων που αναπαράγονται για την αναπηρία. Ενώ αρκετές οργανώσεις υιοθετούν δικαιωματική ρητορική, αναγνωρίζοντας την αναπηρία ως κοινωνικό ζήτημα και προτάσσοντας την ανάγκη για εξάλειψη των εμποδίων που αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα, ταυτόχρονα η χρήση όρων και εκφράσεων που εμπίπτουν στο ιατρικό και φιλανθρωπικό μοντέλο αναπαράγει στερεότυπα και μισαναπηρικές αντιλήψεις.
Η χρήση εκφράσεων όπως «τα γενναία μας παιδιά» και η αναφορά στην «αποκατάσταση» της αναπηρίας υποδηλώνουν μια οπτική που παρουσιάζει την αναπηρία ως ατομική τραγωδία ή κατάσταση που πρέπει να ξεπεραστεί (Shakespeare, 2006). Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας, όπως διαμορφώθηκε από τον Michael Oliver (1990), τονίζει ότι η αναπηρία δεν είναι έμφυτο πρόβλημα του ατόμου, αλλά προκύπτει από τα κοινωνικά και φυσικά εμπόδια που περιορίζουν τη συμμετοχή του στην κοινωνία. Όταν η αναπηρία αντιμετωπίζεται ως προσωπικό δράμα, ενισχύεται η αντίληψη ότι τα ανάπηρα άτομα χρειάζονται οίκτο και ειδική μεταχείριση, αντί για δομικές αλλαγές που θα διασφαλίσουν την ισότιμη συμμετοχή τους.
Επιπλέον, η φιλανθρωπική προσέγγιση που παρατηρείται σε ορισμένες δράσεις οργανώσεων, όπως η συγκέντρωση πόρων μέσω μπαζάρ και η προώθηση της αντίληψης ότι τα ανάπηρα άτομα χρειάζονται «μια ευκαιρία στη ζωή», αναπαράγει την ιδέα ότι η κοινωνική τους ένταξη εξαρτάται από την καλή θέληση των μη ανάπηρων (Barnes & Mercer, 2010). Αυτή η προσέγγιση διατηρεί τις ανισότητες αντί να τις αμφισβητεί, καθώς μεταθέτει την ευθύνη της κοινωνικής ένταξης των αναπήρων σε φιλανθρωπικές πρακτικές, αντί για θεσμικές παρεμβάσεις που κατοχυρώνουν τα δικαιώματά τους (Priestley, 1999).
Ένα ακόμα ζήτημα είναι η ταύτιση της βλάβης με την αναπηρία, όπως φαίνεται από τη χρήση όρων όπως «άτομα με ειδικές ανάγκες» ή «ΑμεΑ». Σύμφωνα με τον Oliver (1990), η σαφής διάκριση μεταξύ βλάβης (impairment) και αναπηρίας (disability) είναι κρίσιμη, καθώς η αναπηρία αποτελεί κοινωνική κατασκευή που πηγάζει από τα εμπόδια που τίθενται από το ευρύτερο περιβάλλον και όχι από το ίδιο το σώμα του ατόμου. Η μη διάκριση αυτών των όρων οδηγεί στην αντίληψη ότι η αναπηρία είναι πρόβλημα του ίδιου του ατόμου και όχι της κοινωνίας, γεγονός που ενισχύει πολιτικές που επικεντρώνονται στην «αποκατάσταση» ή τη θεραπεία, αντί στην προώθηση της κοινωνικής ένταξης (Shakespeare, 2013).
Τέλος, παρά τη σταδιακή μετάβαση προς μια δικαιωματική προσέγγιση, η απουσία ουσιαστικής συμμετοχής των ίδιων των αναπήρων στη διαμόρφωση των πολιτικών που τους αφορούν αποτελεί σημαντική πρόκληση. Η λήψη αποφάσεων χωρίς τη φωνή των άμεσα εμπλεκομένων οδηγεί σε πολιτικές που σχεδιάζονται από μη ανάπηρους, με βάση προκαταλήψεις και στερεότυπα (Shakespeare, 2013). Η πλήρης ένταξη των αναπήρων απαιτεί όχι μόνο αλλαγές στη γλώσσα, αλλά και τη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος όπου τα ίδια τα ανάπηρα άτομα έχουν τον πρωταρχικό λόγο στις διεκδικήσεις τους.
Συνοψίζοντας, η γλώσσα που χρησιμοποιείται στις δημόσιες τοποθετήσεις οργανώσεων αναπήρων συχνά αναπαράγει αντιλήψεις που αντιβαίνουν στο κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας. Η μετάβαση προς μια πραγματικά συμπεριληπτική προσέγγιση απαιτεί την απομάκρυνση από το ατομικό και φιλανθρωπικό μοντέλο και την προώθηση μιας ρητορικής που αναγνωρίζει ότι η αναπηρία είναι αποτέλεσμα κοινωνικών φραγμών και όχι ατομικής αδυναμίας.