Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 15ο
3.13 Λόγος και πολιτική
Είναι βέβαιο ότι ο λόγος αφορά την επικοινωνία. Αφορά όμως και τις σχέσεις εξουσίας, κυριαρχίας και ελέγχου, και συχνά συνδέεται με την ικανότητα ορισμένων ομάδων να επιβάλλουν διαμέσω του λόγου συγκεκριμένες αντιλήψεις (Oliver, 2009). Η γλώσσα είναι, όπως όλοι γνωρίζουμε, δυναμική και πάντα αλλάζει. Ο λόγος αφορά περισσότερα από την γλώσσα. Ο λόγος σχετίζεται με την αλληλεπίδραση μεταξύ γλώσσας και κοινωνικών σχέσεων, όπου ορισμένες ομάδες είναι σε θέση να επιτύχουν κυριαρχία για τα συμφέροντά τους στον τρόπο που ορίζεται και αντιμετωπίζεται ο κόσμος. Τέτοιες ομάδες περιλαμβάνουν όχι μόνο τις κυρίαρχες οικονομικές τάξεις, αλλά και τους άνδρες εντός του πατριαρχικού συστήματος, τους λευκούς ανθρώπους μέσα στον ρατσισμό των αποικιακών και μεταποικιακών κοινωνιών, καθώς και τους επαγγελματίες σε σχέση με τους χρήστες υπηρεσιών. Η γλώσσα είναι ένας κεντρικός παράγοντας του λόγου μέσω του οποίου αναπαράγεται και επικοινωνείται η εξουσία (Hugman, 1991).
O Hughes (2015) τονίζει την σημασία της γλώσσας στην πολιτική, καθώς η χρήση μισαναπηρικών όρων μπορεί να δικαιολογήσει πολιτικές που περιορίζουν τα δικαιώματα των ανάπηρων ατόμων. Αυτός ο λόγος επηρεάζει τις ατομικές ταυτότητες και τις σχέσεις με τον κόσμο γύρω τους, οδηγώντας σε εσωτερικευμένα συναισθήματα κατωτερότητας. Η πολιτική και η εξουσία συνδέονται στενά με τον λόγο για την αναπηρία, αναδεικνύοντας πώς οι γλωσσικές αναπαραστάσεις και οι πολιτικές προσεγγίσεις αλληλοσυνδέονται. Ο Hughes (2015) αναλύει πώς οι διακυβερνητικές και κοινωνικές δομές εξουσίας επηρεάζουν την αντίληψη της αναπηρίας. Η γλώσσα που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αναπηρία αντικατοπτρίζει και ενισχύει τις υπάρχουσες ιεραρχίες εξουσίας. Επισημαίνει ότι οι πολιτικές αποφάσεις συχνά διαμορφώνονται από μισαναπηρικές στάσεις, οι οποίες δικαιολογούν τον αποκλεισμό των ανάπηρων ατόμων. Οι πολιτικές που αγνοούν τις ανάγκες τους συμβάλλουν στην συνέχιση της περιθωριοποίησης.
Η γλώσσα που χρησιμοποιείται στον δημόσιο λόγο και σε πολιτικές συζητήσεις για την αναπηρία μπορεί να επηρεάσει τις στάσεις και τις συμπεριφορές του κοινού. Μια μισαναπηρική γλώσσα συχνά εξυπηρετεί την ενίσχυση της εξουσίας των «κανονικών» ατόμων εις βάρος των αναπήρων. Ο Mike Oliver (1990) αναφέρει:
«Σε πολιτικό επίπεδο, υποψιάζομαι ότι το να αποκαλούμε κάποιον «νοητικά καθυστερημένο» ή
«σχιζοφρενή» διευκολύνει την κοινωνία μας να τους κλείνει σε ιδρύματα, να τους ναρκώνει μέχρι να χάσουν την αίσθηση τους, ή ακόμη και να τους σκοτώνει. Δεν είναι τόσο εύκολο να κάνουμε αυτά τα πράγματα σε έναν επιζώντα του συστήματος ψυχικής υγείας ή σε ένα άτομο με μαθησιακές δυσκολίες. Φυσικά, δεν είμαι τόσο αφελής ώστε να υποστηρίξω ότι η αλλαγή των ετικετών από αρνητικές σε θετικές σημαίνει αναπόφευκτα ότι οι άνθρωποι θα αντιμετωπίζονται πιο ανθρώπινα· απλώς ότι αυξάνει την πιθανότητα. Ούτε προτείνω ότι η ονοματοδοσία των ανθρώπων είναι το μόνο που διακυβεύεται όταν συζητάμε για τους ρόλους και τη χρήση της γλώσσας.»
Αυτή η άποψη υποδηλώνει ότι η γλώσσα δεν μπορεί να κατανοηθεί απλώς ως ένα συμβολικό σύστημα ή κώδικας, αλλά ως ένας λόγος, ή πιο σωστά, μια σειρά λόγων. Τα πλεονεκτήματα αυτής της προσέγγισης είναι ότι οι λόγοι θεωρούνται εξαρτώμενοι προκύπτουν, αλλάζουν και εξαφανίζονται. Κατανοεί επίσης την σημασιοδότηση ή την ονοματοδοσία ως δράση παρά ως απλή αναπαράσταση. Τέλος, επιτρέπει την ύπαρξη της εξουσίας και των ανισοτήτων που υπάρχουν στην κοινωνία να αναπαράγονται με την χρήση της γλώσσας.
Η κοινωνική βοήθεια και οι κρατικές παροχές θεωρούνται, σύμφωνα με αυτή την οπτική, ευφημισμοί που υποδηλώνουν εξάρτηση και επιλογές ζωής των «ανενεργών» τάξεων. Αυτή η αντίληψη δικαιολογεί την υποψία ότι οι ανάπηροι εμπλέκονται σε απάτες σχετικά με τις επιδοτήσεις. Η αναφορά σε ένα μικρό ποσοστό (περίπου 1%) των αιτήσεων επιδομάτων αναπηρίας που θεωρούνται προβληματικές υποδηλώνει ότι η πραγματικότητα δεν έχει σημασία. Το γενικό αφήγημα που προκύπτει από ελάχιστα παραδείγματα είναι πιο ισχυρό από την πραγματική στατιστική ανάλυση. Επισημαίνει πώς η νεοφιλελεύθερη πολιτική δημιουργεί και προωθεί μύθους γύρω από την αναπηρία, στηρίζοντας την δυσαρέσκεια του κοινού και διαιωνίζοντας προκαταλήψεις. Η χρήση εσφαλμένων παραστάσεων για τους ανάπηρους ανθρώπους, ανεξαρτήτως των πραγματικών στοιχείων, συμβάλλει στην συνέχιση των διακρίσεων και της κοινωνικής περιθωριοποίησης (Oliver,1990).
Η πολιτική της δυσαρέσκειας, όπως την περιγράφει ο Bill Hughes (2015), αναφέρεται σε μια στρατηγική που χρησιμοποιείται από πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες για να δημιουργήσουν και να ενισχύσουν συναισθήματα απογοήτευσης και οργής στο κοινό, συχνά εναντίον ομάδων που θεωρούνται «άλλοι» ή περιθωριοποιημένες». Οι πολιτικές που τροφοδοτούν την δυσαρέσκεια προβάλλουν τους αναπήρους ως μέλη μιας «παρασιτικής» τάξης που ζει εις βάρος της σκληρής εργασίας των άλλων. Αυτό διευρύνει την κατηγορία των
«ψεύτικων ζητιάνων» σε πολλές κοινωνικές ομάδες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βιώνουν την ανεργία ή την φτώχεια. Η συστηματική αναπαραγωγή αυτών των μύθων διατηρεί την αντίληψη ότι οι ανάπηροι είναι «απατεώνες» και ότι οι αξιώσεις τους για κοινωνική βοήθεια είναι κατ’ ουσίαν ψευδείς. Αυτή η αντίληψη έχει σοβαρές συνέπειες, όπως η αύξηση των εγκλημάτων μίσους κατά των αναπήρων.
Η πολιτική της δυσαρέσκειας χρησιμοποιείται για να αποδώσει ευθύνες σε συγκεκριμένες ομάδες, όπως οι ανάπηροι, προκειμένου να αποσπαστούν οι κοινωνικές εντάσεις και οι ανησυχίες από πιο περίπλοκα ζητήματα. Αυτή η πολιτική βασίζεται στην δημιουργία μύθων και στερεοτύπων γύρω από ομάδες, π.χ. η αντίληψη ότι οι ανάπηροι εκμεταλλεύονται το κοινωνικό σύστημα, οδηγώντας σε διακρίσεις και υποψίες για απάτη. Οι πολιτικές της δυσαρέσκειας δικαιολογούν τις αποφάσεις του κράτους να περιορίσει τις κοινωνικές παροχές ή να επιβάλει αυστηρότερους ελέγχους, με το επιχείρημα ότι προστατεύουν την «ηθική πλειοψηφία» από τις
«παρασιτικές» ομάδες. Τα μέσα ενημέρωσης παίζουν σημαντικό ρόλο στην προώθηση αυτής της πολιτικής, συχνά αναπαράγοντας αφηγήσεις που ενισχύουν την δυσαρέσκεια και τους μύθους γύρω από τις ομάδες αυτές. Τέλος, η πολιτική της δυσαρέσκειας συνδέεται με την ανάγκη ορισμένων κοινωνικών ομάδων να βρουν «αποδιοπομπαίους τράγους» για να δικαιολογήσουν τις δικές τους οικονομικές ή κοινωνικές ανησυχίες. Ο Dan Goodley (2014) αναφέρει πως:
«Οι εμμονές με το ίδιο μας το σώμα που τροφοδοτούνται από τον επιστημονικό λόγο και τους κυρίαρχους πολιτισμούς, εκπαιδεύει τις σκέψεις μας στον ατομικό μας εαυτό, το μυαλό και το σώμα μας για να ελέγξει πώς ανταποκριθήκαμε σε ένα κανονιστικό μοντέλο ανθρωπότητας».
Ο Zola (1993) αναφέρει ότι αυτό που χρειάζεται δεν είναι μια μεγάλη αλλαγή στην γλώσσα, όσο η επίγνωση της δύναμης των λέξεων που ρυθμίζουν στάσεις και ιδεολογίες. Ένα βήμα για την επίγνωση αυτή είναι να αναγνωριστεί το πόσο βαθιά είναι η δύναμη της ονοματοδοσίας. Η δύναμη της ονοματοδοσίας αναγνωρίστηκε όχι μόνο ως προσωπικό ζήτημα αλλά και ως πολιτικό, καθώς η γλώσσα ήταν ένας από τους μηχανισμούς με τους οποίους κυρίαρχες ομάδες κράτησαν άλλες ομάδες στην θέση τους. Η γλώσσα όπως αναφέρθηκε θεωρείται μια μορφή άσκησης της εξουσίας πάνω στο άτομο και συγκεκρειμένα για τα ανάπηρα άτομα η διάγνωση επηρεάζει πολλές εκφάνσεις της ζωής τους όπως το που πρέπει να δουλεύουν, να ζουν, να μορφώνονται και τι θεραπεία αρμόζει στην περίπτωση τους. Τα ανάπηρα άτομα δεν θέλουν να
«παραμορφώνεται» η γλώσσα για να «εξυπηρετεί» την βλάβη τους (Foreman, 2005).
Υπάρχουν τουλάχιστον δύο συνέπειες της ονοματοδοσίας, στην ατομική ταυτότητα και στην κοινωνική. Όταν η βλάβη αντιμετωπίζεται ως το κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας ενός ατόμου, αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια αίσθηση περιορισμού για το άτομο. Αν η κοινωνία εστιάζει αποκλειστικά στην βλάβη και την βλέπει ως το καθοριστικό χαρακτηριστικό του ατόμου, τότε αυτό μπορεί να οδηγήσει σε έναν κοινωνικό αποκλεισμό ή αμφισβήτηση των ικανοτήτων του ατόμου. Όταν συμβαίνει αυτό, η κοινωνία μπορεί να αρνηθεί την εγκυρότητα σε οτιδήποτε λέει ή υποστηρίζει το ανάπηρο άτομο, καθώς θεωρεί ότι η βλάβη καθορίζει πλήρως την ικανότητά του να συμμετέχει και να συμβάλλει ισότιμα σε κοινωνικές και επαγγελματικές δραστηριότητες. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στην αμφισβήτηση της φωνής του ατόμου, την υποτίμηση της αξίας του και τη συστηματική του περιθωριοποίηση. Η κοινωνία, βλέποντας την βλάβη ως τον κύριο προσδιοριστικό παράγοντα του ατόμου, μπορεί να αγνοήσει ή να υποτιμήσει τη δυνατότητά του να συμμετέχει ή να συμβάλλει σε συζητήσεις, ακόμα και σε τομείς όπου η γνώμη του είναι έγκυρη και σημαντική. Με άλλα λόγια, η εστίαση στην βλάβη ως κεντρικό στοιχείο μπορεί να περιορίσει τις ευκαιρίες και την συμμετοχή του ατόμου στην κοινωνία (Foreman, 2025).
Όλα τα παραπάνω αναδεικνύουν πώς ο λόγος διαμορφώνει και διατηρεί συγκεκριμένες αντιλήψεις για την αναπηρία, επηρεάζοντας τόσο τις κοινωνικές δομές όσο και τις ευκαιρίες συμμετοχής των αναπήρων. Με βάση αυτό το θεωρητικό πλαίσιο, η παρούσα έρευνα επιχειρεί να εξετάσει πώς εκφράζεται και αναπαράγεται ο μισαναπηρικός λόγος μέσα από συγκεκριμένα κείμενα, αξιοποιώντας τη μεθοδολογία που παρουσιάζεται στη συνέχεια.