Λόγος και αναπηρία – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΥΓΕΝΙΑΣ – ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Π.Μ.Σ. «ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΣΠΟΥΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑ – Μέρος 7ο
3.5 Μισαναπηρισμός
Ο Miller (2004) ορίζει τον μισαναπηρισμό ως τις διαχωριστικές, καταπιεστικές ή κακοποιητικές συμπεριφορές που προκύπτουν από την πεποίθηση ότι τα ανάπηρα άτομα είναι κατώτερα. Ο μισαναπηρισμός είναι άμεσα συνδεδεμένος με την εξιδανίκευση της κανονικότητας που όπως αναφέρθηκε παραπάνω τοποθετεί τους ανάπηρους ανθρώπους σε μια κατηγορία διαφορετική από αυτή των μη αναπήρων μόνο από το γεγονός ότι είναι ανάπηροι. Στον μισαναπηρισμό συγκαταλέγεται και η μισαναπηρική ρητορική. Αρχικά, η ρητορική μίσους είναι η χρήση υποτιμητικού λεξιλογίου και προσωπικών προκαταλήψεων, οι οποίες αποσκοπούν στην απανθρωποποίηση του στόχου και στην πρόκληση αρνητικής διάκρισης (Burch, 2020). Τα βασικά χαρακτηριστικά της ρητορικής μίσους είναι τρία. Πρώτον απευθύνεται σε ένα άτομο βάσει κάποιου χαρακτηριστικού της ταυτότητας του, δεύτερον αποσκοπεί στο να στιγματίσει την ταυτότητα της κοινωνικής ομάδας στην οποία ανήκει το άτομο και τρίτον κάνει την κοινωνική ομάδα να θεωρείται ανεπιθύμητη και ανάξια.
Η γλωσσική ρητορική μίσους (linguistic hate speech) αφορά τη χρήση της γλώσσας για την υποκίνηση, τη διάδοση ή την ενίσχυση του μίσους και των διακρίσεων. Ορισμένοι ερευνητές και οργανισμοί έχουν δώσει ορισμούς που εστιάζουν στη γλωσσική διάσταση της ρητορικής μίσους. Η Susan Benesch (2018) εισήγαγε τον όρο επικίνδυνη ομιλία (dangerous speech), αναφερόμενη σε μορφές γλώσσας που μπορούν να οδηγήσουν σε διακρίσεις ή ακόμα και βία. Επίσης ο Van Dijk (2008) επικεντρώνεται στη γλωσσική διάσταση της ρητορικής μίσους, αναλύοντας πώς χρησιμοποιούνται τα μέσα ενημέρωσης και η καθημερινή ομιλία για να ενισχύσουν διακρίσεις. Η ρητορικής μίσους επικεντρώνεται στις βλάβες που προκύπτουν ιδιαίτερα από την εξευτελιστική, παρενοχλητική ή στιγματιστική ομιλία. Συνδέεται επίσης με ευρύτερες κυβερνητικές πολιτικές για την μη διάκριση, την ισότητα και την ασφάλεια της κοινότητας. Στο άρθρο τους οι Sherry et al., (2019) αναφέρουν ότι η ρητορική μίσους οδηγεί πολλά ανάπηρα άτομα να αποσυρθούν από την δημόσια συζήτηση και ως εκ τούτου στερεί από τους ανάπηρους την διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους.
Η έννοια του Άλλου είναι χρήσιμη για την κατανόηση της προκατάληψης και του μίσους. Οι συναισθηματικές διαστάσεις του Άλλου συχνά περιλαμβάνουν περιφρόνηση, αηδία και απέχθεια. Ο φόβος είναι επίσης ένα σημαντικό στοιχείο του Άλλου (και το μίσος περισσότερο γενικά) – φόβος ενός φανταστικού ατόμου που απειλεί την υγεία, τον πλούτο ή την ασφάλεια της φανταστικής κοινότητας. Οι διαφορές μεταξύ των «φυσιολογικών» και του Άλλου βρίσκονται στο γεγονός πως οι «φυσιολογικοί» πλαισιώνονται ως ομοιογενείς, αφού η ομοιογένεια προσφέρει ασφάλεια ενώ οι Άλλοι θεωρούνται διαφορετικοί, ασυμβίβαστοι και απειλητικοί. Στην ρητορική μίσους, ο Άλλος είναι πάντα ο εχθρός και αυτή η προκατάληψη πολιτογραφείται και οι διακρίσεις κανονικοποιούνται, εξορθολογίζονται και υπερασπίζονται από το σύνολο των «κανονικών». Ο Burch (2020) επίσης καταδεικνύει την ζωτική ανάγκη για στενή συνεργασία των αναπήρων ατόμων με τις οργανώσεις που ερευνούν την ρητορική μίσους.
Αναφέρεται σε μία ενεργή προκατάληψη κατά της αναπηρίας, η οποία εκδηλώνεται τόσο σε μικροεπίπεδο μέσω διαπροσωπικών αλληλεπιδράσεων όσο και σε μακροεπίπεδο μέσω ευρείων και συστηματικών διακρίσεων και προκαταλήψεων, που υπάρχουν σε πολλαπλά στρώματα της κοινωνίας, όπως η απασχόληση, η εκπαίδευση, οι μεταφορές, η ποινική δικαιοσύνη, η κοινοτική συμμετοχή, κ.ά. Η ρητορική μίσους έχει ιδιαίτερη σχέση με την ιατρική. Όροι όπως
«σπαστικός», «καθυστερημένος», «σακάτης», «τρελός» που ήταν κάποτε ιατρικές διαγνώσεις ξεφεύγουν από την ιατρική γλώσσα και μεταμορφώνονται συχνά σε ρητορική μίσους προς τα ανάπηρα άτομα.. Επιπλέον, πολλοί από αυτούς τους όρους γίνονται γενικοί όροι για κατάχρηση, εξακολουθούν να διατηρούν μια περίπλοκη ιστορική και συνεχή σχέση με την αναπηρία ως μορφή αποστροφής (Sherry & Neller, 2016).
Λόγω της ταυτότητας των αναπήρων ατόμων και του στιγματισμού τους καθώς και η λογική ότι οι ανάπηροι άνθρωποι θεωρούνται κατώτεροι, η ρητορική μίσους στην περίπτωση αυτή ονομάζεται «μισαναπηρική ρητορική». Ο μισαναπηρισμός, όμως, δεν είναι μονοδιάστατος· εκφράζεται μέσα από διαφορετικούς τύπους λόγου που συμβάλλουν στη διατήρησή του. Για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή τη διαδικασία, είναι σημαντικό να εξετάσουμε τα είδη του μισαναπηρικού λόγου.