«Η εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία στο πλαίσιο λειτουργίας των ΚοΙΝΣΕπ Ένταξης: μια διερευνητική μελέτη» – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Μπιζάνη Αθηνάς – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 28ο
4.2 Συμπεράσματα έρευνας
Η ανάλυση των απόψεων των μελών με και χωρίς αναπηρία των ΚοινΣΕπ Ένταξης, έδωσε τη δυνατότητα να γίνει μια εν τω βάθει κατανόηση της διαφοροποίησης των αντιλήψεων αναφορικά με την ίδρυση, τα οφέλη, τα εμπόδια, τα κίνητρα και την συμβολή αυτού του θεσμού στην εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία στην Ελλάδα. Σε αυτήν την ενότητα, θα απαντηθούν τα 5 ερευνητικά ερωτήματα της έρευνας σύμφωνα με τα ευρήματα που προέκυψαν μετά την συζήτηση των αποτελεσμάτων.
Όσον αφορά το πρώτο ερευνητικό ερώτημα που σχετίζεται με τη διαφοροποίηση των απόψεων των μελών με και χωρίς αναπηρία αναφορικά με τους λόγους ίδρυσης της ΚοινΣΕπ Ένταξης, αποδείχθηκε σαφής διαφοροποίηση. Μέσω των απαντήσεων των μελών με αναπηρία φάνηκε ότι επικεντρώνονται περισσότερο στην ανάγκη δημιουργίας ενός υποστηρικτικού εργασιακού περιβάλλοντος που να ανταποκρίνεται στις ικανότητες και τις ανάγκες τους. Ουσιαστικά, για εκείνους, η ΚοινΣΕπ Ένταξης αποτέλεσε μια ευκαιρία για ανεξαρτησία, αυτονομία, αποδοχή και αναγνώριση.
Αντιθέτως, από τις απαντήσεις των μελών με αναπηρία, φάνηκε ότι υποστηρίζουν την κοινωνική διάσταση και προέκταση που μπορεί να πάρει η ΚοινΣΕπ Ένταξης και εστίασαν στην συμβολή αυτών των Επιχειρήσεων στην ένταξη των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων και στην προώθηση ενός συμπεριληπτικού μοντέλου εργασίας. Η διαφοροποίηση αυτή μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι τα άτομα με αναπηρία είναι αυτά που βιώνουν άμεσα τα εμπόδια και τις προκλήσεις του εργασιακού –και όχι μόνο- αποκλεισμού, ενώ τα άτομα χωρίς αναπηρία, εφόσον παραμένουν ανεπηρέαστα από τέτοια εμπόδια, μπορούν να εστιάσουν περισσότερο σε πρακτικές «κοινωνικής αλλαγής».
Η σύγκριση των απόψεων που προκύπτει από το δεύτερο ερευνητικό ερώτημα
«Ποιες είναι οι απόψεις των μελών με και χωρίς αναπηρία όσον αφορά τα οφέλη ίδρυσης της ΚοινΣΕπ Ένταξης και πώς αυτές διαφοροποιούνται;» φανερώνει μια φυσική διαφοροποίηση των προτεραιοτήτων των δύο αυτών ομάδων. Πιο συγκεκριμένα, οι συνεντευξιαζόμενοι με αναπηρία ανέδειξαν την σημασία του
«ανήκειν», τη βελτίωση της καθημερινότητας και της ψυχολογικής τους υγείας αλλά και φυσικά την οικονομική ανεξαρτησία που αποκτούν μέσω αυτής. Υποστήριξαν, επίσης, ότι μέσω της ΚοινΣΕπ Ένταξης ενισχύθηκε η αυτοεκτίμηση τους και αισθάνθηκαν ισότιμοι επαγγελματίες.
Στον αντίποδα, τα μέλη χωρίς αναπηρία επικεντρώθηκαν, κυρίως, στα συλλογικά οφέλη που απορρέουν από τη λειτουργία της ΚοινΣΕπ Ένταξης, όπως λόγου χάρη η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας σε ζητήματα αναπηρίας. Βέβαια, αναφέρθηκαν και στα πλεονεκτήματα που αποκομίζουν τα μέλη με αναπηρία με την εμπλοκή τους σε μια ΚοινΣΕπ Ένταξης, όπως το γεγονός ότι είναι περισσότερο αλληλέγγυοι σε ζητήματα αναπηρίας, δείχνουν παραπάνω κατανόηση και υπομονή και έχουν καλλιεργήσει την ενσυναίσθηση τους. Διαφαίνεται λοιπόν, ότι για τα άτομα με αναπηρία η εργασιακή τους αποκατάσταση είναι άμεσα συνδεδεμένη με την προσωπική τους ευημερία, ενώ για τους υποστηρικτές αυτής αφορά κυρίως κοινωνικά οράματα (Gruber et al., 2014).
Το τρίτο ερευνητικό ερώτημα ήταν το εξής «Ποιες είναι οι απόψεις των μελών με και χωρίς αναπηρία αναφορικά με τα εμπόδια κατά την ίδρυση και τη λειτουργία της ΚοινΣΕπ Ένταξης και πώς αυτές διαφοροποιούνται;». Από τις απαντήσεις των μελών φάνηκε ότι υπάρχει διαφοροποίηση στις απόψεις των μελών με και χωρίς αναπηρία. Πιο συγκεκριμένα, τα μέλη με αναπηρία εστιάζουν περισσότερο στις προσωπικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν στην καθημερινή λειτουργία της ΚοινΣΕπ Ένταξης στην οποία εργάζονται όπως για παράδειγμα ότι αισθάνονται άγχος με την επαφή με πελάτες, τους ήταν δύσκολο να μάθουν την δουλειά αλλά και να τηρούν ένα πρόγραμμα. Εν αντιθέσει, τα μέλη χωρίς αναπηρία παρουσίασαν κατά κύριο λόγο τα οργανωτικά και θεσμικά προβλήματα που προκύπτουν από την ίδρυση και λειτουργία μιας ΚοινΣΕπ Ένταξης.
Το τέταρτο ερευνητικό ερώτημα «Ποιες είναι οι απόψεις των μελών με και χωρίς αναπηρία σχετικά με τους λόγους που οδηγούν στην εμπλοκή ατόμων σε μια ΚοινΣΕπ Ένταξης και πως αυτές διαφοροποιούνται;» απέδειξε πως τα άτομα με αναπηρία συμμετέχουν σε μια ΚοινΣΕπ Ένταξης για να ξεπεράσουν τα εμπόδια που τους θέτει η παραδοσιακή αγορά εργασίας. Αυτό διαφαίνεται καθώς οι ίδιοι επισήμαναν πως οι συμβατικές επιχειρήσεις συχνά αποφεύγουν να προσλάβουν άτομα με αναπηρία εξαιτίας του κοινωνικού στίγματος, των προκαταλήψεων που ισχύουν ακόμη και σήμερα αλλά και λόγω των υποδομών που δεν απευθύνονται στα άτομα με αναπηρία. Αντιθέτως, τα συνεντευξιαζόμενα μέλη χωρίς αναπηρία υποστήριξαν την ανάγκη δημιουργίας μιας συμπεριληπτικής κοινωνίας ως το βασικότερο κίνητρο εμπλοκής τους στην ΚοινΣΕπ Ένταξης. Η διαφοροποίηση των απόψεων των δύο ομάδων είναι σαφής καθώς για ακόμη μια φορά διαφαίνονται τα πρακτικά κίνητρα που οδηγούν τα άτομα με αναπηρία στην εμπλοκή σε μια ΚοινΣΕπ, όπως για παράδειγμα η εύρεση εργασίας, σε αντίθεση με τα άτομα χωρίς αναπηρία που εμπλέκονται για να φέρουν εις πέρας μια «κοινωνική αποστολή».
Από το πέμπτο και τελευταίο ερευνητικό ερώτημα «Συμβάλει η ΚοινΣΕπ ένταξης στην εργασιακή αποκατάσταση και ένταξη των ατόμων με αναπηρία σύμφωνα με τις απόψεις των ερωτηθέντων;», προέκυψε ότι οι απόψεις των ερωτηθέντων μελών με και χωρίς αναπηρία συγκλίνουν. Οι συμμετέχοντες, λοιπόν, συμφώνησαν στο γεγονός ότι οι ΚοινΣΕπ Ένταξης συμβάλλουν με ουσιαστικό τρόπο στην εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία. Πιο ειδικά, τα μέλη με αναπηρία θεωρούν ότι η συμμετοχή τους σε έναν τέτοιο θεσμό συνέβαλε στην εργασιακή τους ενσωμάτωση, νιώθοντας για πρώτη φορά ασφάλεια, αυτοπεποίθηση, αναγνώριση και συμπερίληψη σε κάτι που υπό άλλες συνθήκες πολύ πιθανόν να μην είχαν την ευκαιρία να συμμετάσχουν. Τα μέλη χωρίς αναπηρία υπογράμμισαν την πολύτιμο χαρακτήρα των ΚοινΣΕπ Ένταξης ως θεσμό, υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αυτού του είδους οι επιχειρήσεις, διότι εκλείπει η κρατική υποστήριξη.
Όπως προκύπτει από τις απόψεις των μελών της ΚοινΣΕπ Ένταξης με και χωρίς αναπηρία, τα αποτελέσματα καταδεικνύουν σαφέστατες διαφοροποιήσεις ανάμεσα σε αυτές τις δύο ομάδες. Από τις διαφοροποιήσεις αυτές, αντανακλώνται τόσο οι διαφορετικές εμπειρίες όσο και οι διαφορετικές προτεραιότητες των δύο ομάδων. Ωστόσο, υπάρχει ομόφωνη συμφωνία ως προς τη συμβολή των ΚοινΣΕπ Ένταξης στην εργασιακή αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία.
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι τα μέλη χωρίς αναπηρία επικεντρώνονται αρκετά στις απαντήσεις τους στον συμπεριληπτικό χαρακτήρα των ΚοινΣΕπ Ένταξης ενώ τα μέλη με αναπηρία στα πρακτικά οφέλη που αυτές προσφέρουν. Στο σημείο αυτό γεννάται το ερώτημα αν τα άτομα με αναπηρία ενδιαφέρονται τελικά για την συμπερίληψη τους μέσω των ΚοινΣΕπ Ένταξης ή όχι ή αν εστιάζουν περισσότερο στις υπόλοιπες λειτουργίες αυτών.
Αυτή η διαφοροποίηση θα μπορούσε να ερμηνευτεί, αρχικά, με τη θεωρία της Ιεράρχησης Αναγκών του Maslow (όπως αναφέρεται στο Mansbach-Kleinfeld et al., 2017) . Σύμφωνα με αυτήν την θεωρία, οι ανθρώπινες ανάγκες διαρθρώνονται ιεραρχικά, ξεκινώντας από τις βασικές φυσιολογικές ανάγκες και έπειτα προχωρώντας προς τις ανάγκες ασφάλειας, κοινωνικής αποδοχής, εκτίμησης και αυτοπραγμάτωσης. Εν προκειμένω, τα μέλη χωρίς αναπηρία πιθανόν να έχουν καλύψει τις βασικές ανάγκες, όπως για παράδειγμα στέγαση, διατροφή, εργασία και για τον λόγο αυτό εστιάζουν περισσότερο στη συλλογική διάσταση της κοινωνικής ένταξης, δηλαδή στη δημιουργία μιας κοινωνίας που συμπεριλαμβάνει όλους ανεξαρτήτως ιδιαιτεροτήτων. Αντίθετα, ένα άτομο με αναπηρία το οποίο δεν έχει διασφαλίσει τις βασικές του ανάγκες, η ανάγκη για κοινωνική ένταξη μπορεί να θεωρείται δευτερεύουσα.
Παράλληλα, το ότι δόθηκε περισσότερη έμφαση στα πρακτικά οφέλη των ΚοινΣΕπ Ένταξης έναντι της συμπερίληψης μπορεί να οφείλεται σε εσωτερικευμένες αντιλήψεις και εμπειρίες διακρίσεων. Πολλά άτομα με αναπηρία μπορεί να έχουν εσωτερικεύσει την ιδέα ότι δεν θα γίνουν ποτέ πλήρως αποδεκτά από την κοινωνία, άρα δεν θεωρούν ότι η κοινωνική συμπερίληψη είναι ρεαλιστικός στόχος. Αυτή η παραδοχή επιβεβαιώνεται από την Θεωρία του Στίγματος του Goffman (όπως αναφέρεται στο Barnartt, 2016) όπως αναφέρεται στο ο οποίος υποστήριξε ότι το κοινωνικό στίγμα είναι μια μορφή κοινωνικής ταυτότητας που αποδίδεται σε άτομα ή ομάδες τα οποία αποκλίνουν από τις «κανονιστικές» προσδοκίες της κοινωνίας.
Σύμφωνα και με μετέπειτα έρευνες (Corrigan et al., 2009· Link & Phelan, 2001), τα άτομα που ανήκουν σε στιγματισμένες ομάδες συχνά εσωτερικεύουν τις κοινωνικές προκαταλήψεις και ενσωματώνουν αρνητικές αντιλήψεις για τον εαυτό τους. Αυτό σημαίνει ότι κάποια άτομα με αναπηρία μπορεί να έχουν αποδεχτεί (έστω και ασυνείδητα) την ιδέα ότι η κοινωνική τους συμπερίληψη είναι ανέφικτη ή δευτερεύουσα ανάγκη. Λόγω αυτού, λοιπόν, επικεντρώνονται σε πιο «απτές» και άμεσα επιτεύξιμες επιδιώξεις, όπως η οικονομική ανεξαρτησία, αποφεύγοντας να επενδύσουν σε ένα ιδανικό που θεωρούν ουτοπικό. Από την άλλη, τα μέλη χωρίς αναπηρία, μη βιώνοντας τον ίδιο στιγματισμό, δεν έχουν εσωτερικεύσει τέτοιου είδους αρνητικές αντιλήψεις. Αντιθέτως, μπορούν να θεωρούν τη συμπερίληψη εφικτή και να την αναδεικνύουν ως πρωταρχικό στόχο των ΚοινΣΕπ.
Επομένως, η απάντηση δεν είναι ότι τα άτομα με αναπηρία δεν ενδιαφέρονται για τη συμπερίληψη, αλλά ότι την αντιλαμβάνονται μέσα από το πρίσμα της πρακτικής τους καθημερινότητας. Για αυτούς, συμπερίληψη σημαίνει πρώτα και κύρια πρόσβαση στην εργασία, οικονομική αυτονομία και αποδοχή στο επαγγελματικό περιβάλλον, ενώ για τα άτομα χωρίς αναπηρία συμπερίληψη σημαίνει κυρίως μια γενικότερη κοινωνική αλλαγή.
Διαφαίνεται, λοιπόν, ότι η διαφορά στις προτεραιότητες μεταξύ των δύο ομάδων αντανακλά βαθύτερες κοινωνικές δομές και ανισότητες. Η οικονομική ανεξαρτησία για τα άτομα με αναπηρία είναι η βάση πάνω στην οποία μπορούν να οικοδομηθούν περαιτέρω μορφές κοινωνικής συμμετοχής. Στον αντίποδα, τα μέλη χωρίς αναπηρία, που δεν βιώνουν τον ίδιο αποκλεισμό, εστιάζουν στη μακροπρόθεσμη αλλαγή.
Τέλος, όπως προκύπτει και από τη Θεωρητική Θεμελίωση, οι Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις Ένταξης στοχεύουν στη δημιουργία ενός εργασιακού περιβάλλοντος που όχι μόνο παρέχει απασχόληση σε άτομα με αναπηρία, αλλά προωθεί την πραγματική κοινωνική τους ένταξη και επαγγελματική ανέλιξη. Στόχος τους θα έπρεπε να είναι η εξισορρόπηση μεταξύ της οικονομικής βιωσιμότητας και της κοινωνικής αποστολής, διασφαλίζοντας ότι τα άτομα με αναπηρία δεν απασχολούνται μόνο για να συμπληρώνουν ένα «κοινωνικό έργο», αλλά εντάσσονται ισότιμα στην αγορά εργασίας με προοπτικές εξέλιξης. Επιπλέον, οι ΚοινΣΕπ Ένταξης θα έπρεπε να λειτουργούν ως φορείς αλλαγής, καταπολεμώντας τις προκαταλήψεις και διαμορφώνοντας μια αγορά εργασίας που αναγνωρίζει και αξιοποιεί τις ικανότητες όλων των εργαζομένων, ανεξαρτήτως αναπηρίας.
Στην πραγματικότητα, όμως, τα ευρήματα της έρευνας δείχνουν ότι οι ΚοινΣΕπ Ένταξης στην Ελλάδα έχουν έναν πιο περιορισμένο ρόλο, καθώς επικεντρώνονται κυρίως στην παροχή ενός ασφαλούς εργασιακού περιβάλλοντος για τα άτομα με αναπηρία, χωρίς να διασφαλίζουν πάντα μακροπρόθεσμες προοπτικές εξέλιξης. Παράλληλα, σημαντικά εμπόδια, όπως η έλλειψη κρατικής στήριξης και τα οργανωτικά προβλήματα, περιορίζουν τη δυνατότητα των ΚοινΣΕπ Ένταξης να αναπτυχθούν και να προσφέρουν μακροπρόθεσμες λύσεις στην απασχόληση των ατόμων με αναπηρία. Παρόλο που οι ΚοινΣΕπ Ένταξης έχουν καταφέρει να δημιουργήσουν ευκαιρίες απασχόλησης, εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις. Η έλλειψη θεσμικής και κρατικής υποστήριξης, τα οικονομικά εμπόδια και οι διοικητικές δυσκολίες περιορίζουν τη βιωσιμότητά τους, ενώ συχνά λειτουργούν σε ένα πλαίσιο απομόνωσης από την υπόλοιπη οικονομία.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι οι ΚοινΣΕπ Ένταξης δεν έχουν θετικό αντίκτυπο ή ότι δεν μπορούν να εξελιχθούν. Αντιθέτως, αποτελούν ένα σημαντικό εργαλείο για την ενίσχυση της οικονομικής αυτονομίας των ατόμων με αναπηρία, τη δημιουργία χώρων εργασίας που σέβονται τη διαφορετικότητα και τη διάδοση ενός νέου μοντέλου επιχειρηματικότητας που βασίζεται στην κοινωνική αλληλεγγύη. Για να επιτύχουν τον ιδανικό τους ρόλο, χρειάζεται να ενισχυθούν μέσα από στοχευμένες πολιτικές στήριξης, καλύτερη διασύνδεση με την ευρύτερη αγορά και ανάπτυξη στρατηγικών που θα διασφαλίζουν τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξή τους. Με την κατάλληλη, λοιπόν, υποστήριξη, οι ΚοινΣΕπ Ένταξης μπορούν να μετατραπούν σε καταλύτες κοινωνικής και οικονομικής αλλαγής, προωθώντας ένα πιο συμπεριληπτικό εργασιακό περιβάλλον όχι μόνο εντός των ίδιων των συνεταιριστικών επιχειρήσεων, αλλά και στην αγορά εργασίας συνολικά.
Συνοψίζοντας, η παρούσα έρευνα αναδεικνύει τη σημασία τόσο της Κοινωνικής Οικονομίας όσο και της Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας. Οι Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις Ένταξης μπορούν και λειτουργούν ως εργαλεία κοινωνικής συμπερίληψης αλλά και εργασιακής ένταξης και αποκατάστασης ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, προάγοντας ταυτόχρονα έναν εναλλακτικό τρόπο σκέψης σχετικά με την εργασία και την κοινωνική ευθύνη. Τέλος, κρίνεται σημαντικό να αναφερθεί ότι υπάρχει η ανάγκη για ευαισθητοποίηση των εργοδοτών σχετικά με την εργασιακή απορρόφηση των ατόμων με αναπηρία αλλά και η δημιουργία ευνοϊκών νομοθετικών πλαισίων που θα στηρίζουν και θα προάγουν την ανάπτυξη των ΚοινΣΕπ Ένταξης.