Εισαγωγή
Η εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων με αναπηρία στον εργασιακό χώρο αποτελεί ένα θεμελιώδους σημασίας θέμα ισότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης μέσω της οποίας επιτυγχάνεται η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής. Αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς πυλώνες της ανθρώπινης ζωής διότι καταφέρνει να συνδυάσει την ατομική ανάπτυξη με τη συλλογική εξέλιξη. Βέβαια, η ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρία στον εργασιακό χώρο δεν πρέπει να σχετίζεται μόνο με την ικανοποίηση των αναγκών διαβίωσης, αλλά πρόκειται για ένα μέσο κοινωνικής συμπερίληψης και προσφοράς στην κοινωνία.
Εν συντομία, η επαγγελματική συμπερίληψη των ατόμων με αναπηρία δύναται να προωθήσει την κοινωνική ένταξη, περιορίζοντας έτσι τα επίπεδα κοινωνικού αποκλεισμού και περιθωριοποίησης ενώ παράλληλα καταπολεμά τις ανισότητες, παρέχοντας ίσες ευκαιρίες. Επιπλέον, προωθεί την αυτόνομη και την ανεξάρτητη διαβίωση, συμβάλει στη βιώσιμη ανάπτυξη και προωθεί την κοινωνική συνοχή. Φυσικά, δεν θα μπορούσε να παραληφθεί ο αντίκτυπος που έχει η εργασία στην ψυχολογία των ατόμων με αναπηρία. Αυτοί αισθάνονται παραγωγικοί και αποκτούν ένα αίσθημα ευθύνης αλλά και το αίσθημα του «ανήκειν».
Στην Ελλάδα, η ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην εργασία παραμένει μια σημαντική πρόκληση λόγω των εμποδίων που απορρέουν από την κοινωνική προκατάληψη, την ελλιπή προσβασιμότητα και την ανεπαρκή ενίσχυση από το θεσμικό και εργασιακό περιβάλλον. Για τους λόγους αυτούς, τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται πρωτοβουλίες προκειμένου να υποστηριχθούν τα άτομα με αναπηρίες στην εύρεση εργασίας. Γίνονται προσπάθειες, λοιπόν, ευρωπαϊκά αλλά και εθνικά ώστε να μειωθεί ο κοινωνικός αποκλεισμός και να ενισχυθεί η κοινωνική ένταξη των ατόμων με αναπηρία (Atkinsοn & Da Vοudi, 2000).
Σε αυτό το σημείο έρχεται η Κοινωνική Αλληλέγγυα Οικονομία μέσω των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων Ένταξης να συμβάλουν στην αποκατάσταση του προβλήματος. Αυτές αναδεικνύονται ως ένας πρωτοποριακός μηχανισμός μέσω των οποίων προωθείται η εργασιακή συμμετοχή των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρία. Επιπρόσθετα, παρέχουν ίσες ευκαιρίες απασχόλησης σε ένα προσαρμοσμένο και υποστηρικτικό εργασιακό περιβάλλον, δημιουργώντας παράλληλα θετικό κοινωνικό αντίκτυπο.
Κύρια επιδίωξη αυτών αποτελεί η κοινωνική, οικονομική και εργασιακή ένταξη ατόμων που ανήκουν σε ευάλωτες ή ειδικές κοινωνικές ομάδες (Anastasiοu et al., 2019). Εν προκειμένω, θα γίνει λόγος για τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουν και τα άτομα με αναπηρία και η συμπερίληψη τους στα πλαίσια λειτουργίας των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων Ένταξης.
Όπως γίνεται αντιληπτό, η απορρόφηση των ατόμων με αναπηρία στην αγορά εργασίας δεν αφορά μόνο δικαίωμα αλλά και την προϋπόθεση για μια κοινωνία δίκαιη, συμπεριληπτική και βιώσιμη. Στα πλαίσια του έργου των Κοινωνικών και Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων Ένταξης, οι οποίες υιοθετούν τις αρχές της ισότητας και της αλληλεγγύης, δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες ώστε να αναπτυχθεί ένα καινοτόμο και συμπεριληπτικό μοντέλο εργασιακής ένταξης και αποκατάστασης που δίνει βαρύτητα στην ενίσχυση των δυνατοτήτων όλων των πολιτών χωρίς διακρίσεις και περιορισμούς.
Η παρούσα διπλωματική διατριβή εστιάζει στην εξέταση της εργασιακής ένταξης και αποκατάστασης των ατόμων με αναπηρία στο πλαίσιο λειτουργίας των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων Ένταξης στην Ελλάδα. Σκοπός της έρευνας είναι να αναδειχθεί ο ρόλος που διαδραματίζουν αυτοί οι φορείς στη διαδικασία βελτίωσης της προσβασιμότητας των ατόμων με αναπηρία στον εργασιακό χώρο.
Παράλληλα θα διερευνηθούν οι προκλήσεις, οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία στην εργασία, οι λόγοι που τους οδήγησαν να εμπλακούν σε έναν τέτοιο φορέα και αν, σύμφωνα με τη δική τους άποψη, συμβάλουν όντως οι ΚοινΣΕπ στην εργασιακή ένταξη και αποκατάσταση των ατόμων αυτών. Μέσα, λοιπόν, από την θεωρητική θεμελίωση, τα νομοθετικά πλαίσια και τα εμπειρικά δεδομένα που θα προκύψουν από την ομάδα εστίασης, η έρευνα επιχειρεί να φωτίσει την συμβολή των ΚοινΣΕπ στη δημιουργία μιας πιο συμπεριληπτικής αγοράς εργασίας στην ελληνική κοινωνία.
Όσον αφορά τη δομή της παρούσας διπλωματικής έρευνας, αυτή διακρίνεται σε τέσσερα κεφάλαια. Αρχικά, στο πρώτο κεφάλαιο, το οποίο αφορά τη θεωρητική θεμελίωση της έρευνας, γίνεται λόγος για την εργασία των ατόμων με αναπηρία υπό το πρίσμα των μοντέλων θεώρησης της αναπηρίας καθώς επίσης και η σημασία του αναπόσπαστου δικαιώματος των ατόμων με αναπηρία στην εργασία.
Εν συνεχεία, αποσαφηνίζονται όροι όπως «Επιχειρηματικότητα», «Κοινωνική Επιχειρηματικότητα», «Κοινωνική Οικονομία» και «Κοινωνικές Επιχειρήσεις» με σκοπό να δοθούν πληροφορίες για γενικούς όρους προτού περάσουμε σε πιο συγκεκριμένα ζητήματα. Στις επόμενες υποενότητες του 1ου κεφαλαίου, γίνεται αναφορά στο θεσμικό πλαίσιο και τους φορείς της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας στον Ελλαδικό χώρο. Έπονται οι Βασικές Αρχές των Κοινωνικών και Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων γενικά και τονίζεται η δραστηριότητα των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων στην Ελλάδα. Τέλος, αναφέρονται και τα πλεονεκτήματα ίδρυσης Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης στην Ελλάδα αντί άλλης μορφής επιχείρησης.
Μεταβαίνοντας στο ερευνητικό μέρος της εργασίας, αρχικά γίνεται αναφορά στον σκοπό και τα ερευνητικά ερωτήματα της παρούσας μελέτης. Στη συνέχεια, ακολουθεί το 2ο κεφάλαιο που σχετίζεται με τη Μεθοδολογία της Έρευνας. Σε αυτό το κεφάλαιο, λοιπόν, τονίζεται η ερευνητική στρατηγική που ακολουθήθηκε, το προφίλ και τα χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων, η διαδικασία και τα εργαλεία της έρευνας και η διαδικασία που εφαρμόστηκε για την ανάλυση των δεδομένων.
Ακολουθεί το 3ο κεφάλαιο που σχετίζεται με τα Αποτελέσματα της Έρευνας που προέκυψαν από τις απαντήσεις που δόθηκαν στο πλαίσιο της ομάδας εστίασης από μέλη ΚοινΣΕπ Ένταξης με και χωρίς αναπηρία. Το κεφάλαιο αυτό αναλύεται σύμφωνα με τα θέματα που προέκυψαν από την Θεματική Ανάλυση που επιλέχθηκε ως μέθοδος ανάλυσης της ομάδας εστίασης.
Το 4ο και τελευταίο κεφάλαιο, το οποίο αποτελεί και το κατεξοχήν τμήμα της εργασίας, πραγματεύεται την συζήτηση των αποτελεσμάτων, τις απαντήσεις στα ερευνητικά ερωτήματα και τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την έρευνα. Ταυτόχρονα, περιλαμβάνει τους περιορισμούς που ανιχνεύτηκαν, της επιπτώσεις της έρευνας στον χώρο της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, ενώ παράλληλα παρατίθενται και προτάσεις για μελλοντικές έρευνες. Η εργασία αυτή ολοκληρώνεται με την παράθεση των βιβλιογραφικών αναφορών που αξιοποιήθηκαν για την εκπόνηση της παρούσας έρευνας καθώς επίσης και με το Παράρτημα που περιλαμβάνει το Έντυπο συγκατάθεσης στην έρευνα και τις ερωτήσεις που έγιναν προς τους συνεντευξιαζόμενους.