Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 20ο
4.2 Η κατάσταση των μαθητών/τριών προσφύγων/μαθητών/τριών με αναπηρία σε άλλες χώρες της Ευρώπης
Στην παρούσα υποενότητα, θα εξετάσουμε την κατάσταση που αφορά την εκπαίδευση παιδιών προσφύγων και μεταναστών με αναπηρία στις ευρωπαϊκές χώρες, εστιάζοντας ειδικότερα στις περιπτώσεις της Ιταλίας, της Γερμανίας και της Ισπανίας. Οι εν λόγω χώρες επιλέχθηκαν λόγω του ρόλου τους, ως κύριοι προορισμοί υποδοχής προσφύγων και μεταναστών, καθώς και της προσέγγισης τους σε ερευνητικό επίπεδο σε θέματα εκπαίδευσης και ένταξης των παιδιών προσφύγων και μεταναστών παιδιών με αναπηρία.
Ξεκινώντας από την περίπτωση της Γερμανίας, και συγκεκριμένα του Βερολίνου, έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τον Steigmann (2020), κατέδειξε την ύπαρξη σημαντικής αντίθεσης μεταξύ του νομικού πλαισίου, που διέπει την εκπαίδευση χωρίς αποκλεισμούς για τα παιδιά πρόσφυγες με αναπηρία, και των κυριών εμπόδιων και προκλήσεων που αντιμετωπίζουν, αναφορικά με την πρόσβαση και ένταξη τους στο εκπαιδευτικό σύστημα του Βερολίνου. Παρά την ύπαρξη της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και του εγχώριου εθνικού πλαισίου, τα οποία παρέχουν ένα σαφές και ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο, υποστηρίζοντας την αρχή της πρόσβασης στην εκπαίδευση για όλους, στην πράξη διαπιστώνονται διαρθρωτικές ελλείψεις. Αυτές οι ελλείψεις, που συναντώνται, είναι επιβαρυντικές, ειδικότερα για τους πρόσφυγες με αναπηρία, με αποτέλεσμα να μην οδηγούνται σε ένα συμπεριληπτικό σχολικό περιβάλλον (Stegmann, 2020). Συγκεκριμένα, μεταξύ των προβλημάτων στο σχολικό περιβάλλον, όπου υποδέχεται πρόσφυγες και μετανάστες μαθητές/τριες, παρατηρήθηκαν υπερπλήρεις αίθουσες διδασκαλίας, ελλείψεις εκπαιδευτικού προσωπικού, ανεπάρκεια γλώσσας και διαπολιτισμικών ικανοτήτων.
Παρόμοια προβλήματα έχουν αναδειχθεί και στην περίπτωση της Ισπανίας, όπου παρατηρείται έλλειψη εξειδικευμένων επαγγελματιών για την αποτελεσματική υποστήριξη προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία (Arroyo & Berzosa, 2022), ενώ οι γλωσσικές και πολιτισμικές διαφορές, φάνηκε να συνιστούν προκλήσεις στην αλληλεπίδραση των εκπαιδευτικών και του σχολείου με τις οικογένειες μεταναστών (Cotán et al., 2023), καταδεικνύοντας πως έλλειψη γνώσης της ισπανικής γλώσσας σε ορισμένες οικογένειες εμποδίζει την επικοινωνία και την αμοιβαία κατανόηση. Αυτά τα εμπόδια συχνά μπερδεύονται ως μαθησιακές δυσκολίες, ενώ το πραγματικό πρόβλημα έγκειται στην έλλειψη κατανόησης της γλώσσας, με αποτέλεσμα την υπερεκπροσώπηση των μαθητών/τριών προσφύγων και μεταναστών σε Κέντρα Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (Terrón-Caro, & Cobano-Delgado, 2015).
Στην περίπτωση της Ιταλίας, που έχει υιοθετήσει αρχές συμπεριληπτικής εκπαίδευσης για όλους τους μαθητές/τριες με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, ήδη από τις αρχές του 1970 (Sandri, 2014), επίσης, εντοπίζεται το ζήτημα των γλωσσικών και πολιτισμικών διαφορών. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο μιας σχολικής ερευνητικής μελέτης (Caldin, Argiropoulos & Dainese, 2010), υπογραμμίζονται οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί, όταν προσπαθούν να επικοινωνήσουν με οικογένειες μεταναστών που μεγαλώνουν παιδιά με αναπηρίες, καθώς οι ίδιοι δεν διαθέτουν επαρκείς πόρους και χρόνο για πολιτισμική διαμεσολάβηση (Caldin, 2014). Έρευνες που έχουν διεξαχθεί στην Ισπανία, καταδεικνύουν ότι η εκπαίδευση που λαμβάνουν οι εκπαιδευτικοί είναι ομοιογενής, χωρίς εξειδικευμένη κατάρτιση που να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά των μαθητών/τριών τους (Arroyo & Berzosa, 2022). Ανάλογη κατάσταση παρατηρείται και στη Γερμανία, όπου οι εκπαιδευτικοί συχνά δε διαθέτουν τα προσόντα για να ανταποκριθούν στις ποικίλες ανάγκες των μαθητών/τριών διαφορετικής προέλευσης, να διδάξουν τη γερμανική ως δεύτερη γλώσσα σε όλα τα μαθήματα, να καλλιεργήσουν επαρκώς τα διαφορετικά ταλέντα των μαθητών/τριών και να δημιουργήσουν μια κουλτούρα πολυπολιτισμικής μάθησης (Koehler, 2016).
Αναφορικά με την υποστήριξη των παιδιών προσφύγων και μεταναστών με αναπηρία στην Ιταλία, η Caldin (2014) επισημαίνει ότι οι εκπαιδευτικοί και οι εκπαιδευτικές υπηρεσίες διαδραματίζουν θετικό ρόλο στην ένταξη των οικογενειών μεταναστών, ενθαρρύνοντας την πολιτιστική ανταλλαγή και τον διάλογο μεταξύ των παιδιών. Αυτή η αντίληψη επικρατεί και στην Ισπανία, όπου υπογραμμίζεται η ανάγκη για αποτελεσματική συνεργασία μεταξύ κοινωνικών και εκπαιδευτικών υπηρεσιών για την υποστήριξη της επιτυχούς μετάβασης αυτών των μαθητών/τριών και των οικογενειών τους. Τέλος, στη μελέτη που αφορά τη Γερμανία, τονίζεται η κρίσιμη ανάγκη για στήριξη όχι μόνο των προσφύγων παιδιών με αναπηρίες, αλλά και των γονέων τους, από τις κοινωνικές υπηρεσίες και τους κοινωνικούς λειτουργούς (Steigmann, 2020).
Συμπερασματικά, έχοντας εξετάσει την κατάσταση σε 3 ευρωπαϊκές χώρες (Ιταλία, Γερμανία, Ισπανία), σχετικά με την εκπαίδευση προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία, μπορούμε να προβούμε σε κάποια βασικά συμπεράσματα. Πρώτον και στις τρεις χώρες εντοπίζονται γλωσσικές και πολιτισμικές προκλήσεις. Τόσο οι γλωσσικές, όσο και οι πολιτισμικές διαφορές συνιστούν σημαντικό εμπόδιο στην επικοινωνία μεταξύ του σχολικού περιβάλλοντος, των παιδιών και οικογενειών μεταναστών. Γι’ αυτόν τον λόγο απαιτείται η κατάλληλη υποστήριξη. Η έλλειψη γνώσης της γλώσσας της χώρας υποδοχής περιορίζει την αλληλεπίδραση και την κατανόηση μεταξύ των πλευρών.
Δεύτερον, εντοπίζεται ανεπαρκής κατάρτιση των εκπαιδευτικών που συνεργάζονται με πρόσφυγες και μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία. Οι εκπαιδευτικοί συχνά δεν διαθέτουν την κατάλληλη εκπαίδευση ή εξειδίκευση για να υποστηρίξουν τις ανάγκες των μαθητών/τριών τους, που στην συγκεκριμένη περίπτωση πρόκειται για μαθητές/τριες με αυξημένες ανάγκες, λόγω του προσφυγικού/μεταναστευτικού υποβάθρου, καθώς και της αναπηρίας. Πέραν όμως από το κομμάτι των δυσκολιών και των προκλήσεων, ελπιδοφόρος φαίνεται ο ρόλος και η σημασία της υποστήριξης των προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία, καθώς και των οικογενειών τους, καθώς η υποστήριξη από εκπαιδευτικές υπηρεσίες και κοινωνικούς λειτουργούς είναι κρίσιμη για την ένταξη τόσο των παιδιών, όσο και των οικογενειών τους.
Στην περίπτωση της Γερμανίας, θεωρείται σημαντικό το χάσμα που υπάρχει μεταξύ του νομικού πλαισίου και της πρακτικής εφαρμογής, καθώς παρά την ύπαρξη προοδευτικών νομικών πλαισίων που υποστηρίζουν την εκπαίδευση χωρίς αποκλεισμούς, η χώρα αντιμετωπίζει διαρθρωτικές ελλείψεις στην πρακτική εφαρμογή αυτών των πολιτικών. Αυτό υποδεικνύει ότι η νομοθεσία από μόνη της δεν αρκεί για να εξασφαλίσει την ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση. Αξιοσημείωτο είναι, ακόμη, ότι στην Ιταλία, παρά την εφαρμογή συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, εδώ και τουλάχιστον πέντε δεκαετίες, εντοπίζονται ακόμη και σήμερα σοβαρά γλωσσικά και πολιτισμικά εμπόδια, που επηρεάζουν τους πρόσφυγες και τους μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία. Η συμπεριληπτική εκπαίδευση στοχεύει στη δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου όλοι οι μαθητές/τριες, ανεξαρτήτως των διαφορών τους, έχουν την ευκαιρία να συμμετέχουν και να προοδεύσουν. Ωστόσο, απ’ ότι φαίνεται, στην περίπτωση μαθητών/τριών προσφύγων και μεταναστών με αναπηρία στην Ιταλία, η εφαρμογή της συμπερίληψης στην πράξη καθίσταται δυσκολότερη και πιο περίπλοκη. Στη μελέτη που εξετάζει την κατάσταση στην Ισπανία, αναδεικνύεται ένα σημαντικό ζήτημα: οι μαθητές/τριες προερχόμενοι από προσφυγικό και μεταναστευτικό υπόβαθρο συχνά εντάσσονται στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση, παρόλο που δεν υπάρχει απαραίτητα λόγος για ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Αυτή η κατάσταση προκύπτει κυρίως λόγω των γλωσσικών και πολιτισμικών διαφορών, οι οποίες συχνά προκαλούν παρανοήσεις ανάμεσα στους εκπαιδευτικούς και τους επαγγελματίες του χώρου. Για τον λόγο αυτό, είναι επιτακτική η ανάγκη γεφύρωσης του χάσματος που δημιουργούν οι γλωσσικές και πολιτισμικές διαφορές. Η εκπαίδευση και κατάρτιση των εκπαιδευτικών σε θέματα συμπερίληψης, διαπολιτσιμικότητας και πολιτισμικής διαμεσολάβησης είναι κρίσιμη, προκειμένου να αποφεύγονται οι παρανοήσεις και, κατ’ επέκταση, η υπερεκπροσώπηση μαθητών/τριών με προσφυγικό και μεταναστευτικό υπόβαθρο στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση. Με αυτόν τον τρόπο, θα μπορέσουμε να διασφαλίσουμε μια πιο δίκαιη και ισότιμη εκπαιδευτική διαδικασία για όλους τους μαθητές/τριες.
Συνοψίζοντας, η συγκριτική μελέτη των εκπαιδευτικών συστημάτων στη Γερμανία, την Ιταλία και την Ισπανία, αναφορικά με την εκπαίδευση προσφύγων και μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία, αποκαλύπτει ότι, παρά τις νομικές και πολιτικές προόδους που έχουν γίνει, οι μαθητές/τριες αυτοί εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις στην πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση. Είναι επιτακτική η ανάγκη για ενίσχυση της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών σχετικά με τις διαπολιτισμικές ανάγκες και τις πολιτισμικές διαφορές, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η συμπεριληπτική εκπαίδευση δεν παραμένει μόνο μια θεωρητική έννοια, αλλά γίνεται πραγματικότητα για όλους τους μαθητές/τριες. Η δέσμευση των κυβερνήσεων, των εκπαιδευτικών και των κοινωνιών στο σύνολό τους είναι απαραίτητη για να γεφυρωθεί το χάσμα που υφίσταται μεταξύ της νομοθεσίας και της πρακτικής εφαρμογής. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να δημιουργήσουμε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον που θα υποστηρίζει και θα προάγει την ισότιμη συμμετοχή όλων των μαθητών/τριών, ανεξαρτήτως του υπόβαθρού και των αναγκών τους.