Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 17ο
Κεφάλαιο 3Ο Το πλαίσιο της εκπαίδευσης των προσφύγων/μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα
3.1 Η συνύπαρξη της αναπηρίας και της μετανάστευσης/προσφυγιάς στην εκπαιδευτική πραγματικότητα
Στα δύο προηγούμενα κεφάλαια της παρούσας εργασίας, εστιάσαμε στο ζήτημα της εκπαίδευσης μαθητών/τριών με αναπηρία (Κεφάλαιο 1), και μαθητών/τριών με μεταναστευτικό/ προσφυγικό υπόβαθρο στην Ελλάδα (Κεφάλαιο 2), αναλύοντας τις βασικές αρχές και τις πρακτικές που ακολουθούνται στο πλαίσιο αυτών των εκπαιδευτικών προσεγγίσεων. Στο παρόν κεφάλαιο, θα εξετάσουμε τη σύνθεση των δύο παραπάνω διαστάσεων σε μία, διερευνώντας τους πρόσφυγες/μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία ή και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Η ανάγκη για μια πολυδιάστατη κατανόηση των εκπαιδευτικών αναγκών των προσφύγων/μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία καθίσταται ολοένα και πιο επιτακτική, στα πλαίσια προώθησης ενός συμπεριληπτικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος. Στην αρχή του παρόντος κεφαλαίου θα εξετάσουμε την σύνδεση των δύο προαναφερθέντων διαστάσεων, και στη συνεχεία, θα πραγματοποιηθεί μια αναφορά στο νομοθετικό πλαίσιο που διέπει την εκπαίδευση των προσφύγων/μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα. Μέσω αυτής της ανάλυσης, θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε τις δυνατότητες που παρέχονται, καθώς και τις ελλείψεις που ενδέχεται να υπάρχουν στο σύστημα, προκειμένου να διασφαλιστεί μια ολιστική και συμπεριληπτική εκπαιδευτική εμπειρία για τους πρόσφυγες/μετανάστες μαθητές/τριες με αναπηρία.
Η μετανάστευση αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο που επηρεάζει τόσο τον μετανάστη όσο και τη χώρα στην οποία μεταναστεύει. Ένας μετανάστης συχνά βιώνει μια κατάσταση ανασφάλειας, παραμένοντας σε μια μετέωρη κατάσταση ανάμεσα στην πολιτιστική του κληρονομιά και τη νέα κοινωνία, στην οποία επιδιώκει να προσαρμοστεί. Όταν προστίθενται οι προκλήσεις που σχετίζονται με την αναπηρία, η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη. Σύμφωνα με τον Bochicchio (2018), τα άτομα που είναι ταυτόχρονα με αναπηρία και μετανάστες βιώνουν ένα «διπλό μειονέκτημα», το οποίο συνδέεται με δύο επίπεδα ευπάθειας και ευθραυστότητας: την αναπηρία και την μετανάστευση. Ο Martinazzoli (2012) αναφέρει ότι αυτή η διπλή ποικιλομορφία μπορεί να προκαλέσει
«κόπωση διπλής ένταξης», η οποία σχετίζεται με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι με αναπηρία και οι πολιτισμικές τους ταυτότητες. Αυτές οι συνθήκες, όταν συνδυαστούν, μπορούν να εντείνουν τις διακρίσεις και τον κοινωνικό αποκλεισμό, ιδιαίτερα για τα παιδιά και τις οικογένειές τους (Canevaro et al., 2011; Traina και Caldin, 2014; Friso και Pileri, 2019). Συνεπώς, η κατάσταση αυτή γίνεται ακόμη πιο κρίσιμη όταν συνδυάζονται η αναπηρία και η μετανάστευση, καθώς η εμπειρία των γονέων μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη, μιας και η επικοινωνία/επιβεβαίωση της γέννησης ενός παιδιού με αναπηρία προστίθεται στις προκλήσεις της μετανάστευσης (Caldin, 2012).
Αν και τις τελευταίες δεκαετίες το πεδίο της ειδικής αγωγής και της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης έχουν προσελκύσει το ερευνητικό ενδιαφέρον, αλλά και το ενδιαφέρον των πολιτικών και εκπαιδευτικών φορέων και αποτελούν δημοφιλή ερευνητικά πεδία, ο συνδυασμός αυτών των δύο πεδίων παραμένει αρκετά περιορισμένος (Γονιδάς, 2014). Οι μελέτες αναπηρίας και οι μελέτες για τους μετανάστες έχουν λειτουργήσει σε μεγάλο βαθμό σε διαφορετικές διαδρομές, με τα δύο σπάνια να συνδυάζονται. Ωστόσο, οι δύο ακαδημαϊκοί κλάδοι έχουν παραλληλισμούς, καθώς έχουν τοποθετηθεί ως αντίθετα παραδείγματα που επικρίνουν τους κυρίαρχους λόγους σχετικά με την αναπηρία (Shakespeare, 2013) και τη θέση των μεταναστών (Castles, de Haas & Miller 2014), τονίζοντας τη σημασία των κοινωνικών, πολιτιστικών, οικονομικών και πολιτικών πτυχών κάθε τομέα. Αυτός ο διαχωρισμός, επίσης, έχει μειώσει τις ευκαιρίες για συζητήσεις σχετικά με τους τρόπους με τους οποίους η παιδική αναπηρία διασταυρώνεται με τη μετανάστευση. Ο Gummich (2010) έχει υποστηρίξει ότι η μετανάστευση και η αναπηρία είναι κατηγορίες που περιγράφουν εξίσου άτομα που βρίσκονται εκτός ενός κανόνα, τα οποία παρουσιάζουν μια αριθμητική μειονότητα και αποκλείονται από την κοινωνική συμμετοχή.
Συνεπώς, η συνύπαρξη της αναπηρίας και της μετανάστευσης δημιουργεί ένα πολυδιάστατο πλαίσιο προκλήσεων που απαιτεί προσεκτική προσέγγιση και πολιτικές στήριξης, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι διακρίσεις και ο κοινωνικός αποκλεισμός που βιώνουν τα άτομα αυτά και οι οικογένειές τους. Με αυτό το δεδομένο, μπορεί να υποστηριχθεί ότι τα παιδιά πρόσφυγες/μετανάστες με αναπηρία αποτελούν μια ιδιαίτερα σημαντική ομάδα ατόμων που ανήκουν σε πολλές μειονεκτούσες ομάδες ταυτόχρονα. Η θεωρητική βάση που υποστηρίζει την ιδέα ότι ένα άτομο μπορεί να ανήκει σε πολλαπλές μειονεκτούσες ομάδες και να βιώνει διαφορετικές μορφές προκατάληψης και διακρίσεων είναι γνωστή ως διαθεματικότητα (Crenshaw, 1989). Συγκεκριμένα, αναφέρεται στη σύνθετη και αλληλένδετη φύση των κοινωνικών κατηγοριών, οι οποίες επικαλύπτονται και συντελούν σε ένα σύστημα ανισοτήτων.
Παρόλο που έχουν ενεργοποιηθεί διαδικασίες προβληματισμού και συνειδητοποίησης της ανάγκης και του επείγοντος να εξεταστεί η διπλή συνθήκη της διαφορετικότητας, εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη να περιγραφούν ρητά και συγκεκριμένα νέες
«κατευθυντήριες γραμμές» και νέα «παραδείγματα» σχετικά με την αναπηρία και τη μετανάστευση. Πρόκειται για τον αποτελεσματικό προσανατολισμό όλων των παραγόντων σε μια λεπτή και σύνθετη πορεία ένταξης και ενσωμάτωσης για την αναστολή του κινδύνου έλλειψης αναγνώρισης και λιγότερων κοινωνικών ευκαιριών (Catarci και Fiorucci, 2014). Αυτή η πολύπλοκη σχέση απαιτεί διαφορετικά επίπεδα προβληματισμού, όπου η εκπαίδευση γίνεται ο υποστηρικτής του «διπλού» καθήκοντος που είναι εγγενές στο σχολείο και την κοινωνική ένταξη του μαθητή μεταναστευτικής καταγωγής με αναπηρίες. Η εκπαιδευτική πρόκληση εξετάζεται με συστημικούς (Bertallanfy, 1968) και οικολογικούς (Bronfenbrenner και Morris, 2006) όρους και αντανακλά την ανάγκη για προώθηση της ευημερίας των ατόμων με αναπηρία σε ένα πλουραλιστικό πλαίσιο ζωής (σχολείο, οικογένεια, κοινωνία κ.λπ.), όπου απαιτείται αποδοχή, σεβασμός και ενίσχυση των πόρων και των διαφορετικών ικανοτήτων τους. Κατανοώντας τη σημασία και τον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζει η εκπαίδευση, επιδιώκοντας τη διασφάλιση σε όλους ανεξαιρέτως μιας ισότιμης και ποιοτικής εκπαίδευσης, ανταποκρινόμενη στις διαφορετικές ανάγκες κάθε μαθητή, στην επόμενη υποενότητα θα εξετάσουμε το υπάρχον νομοθετικό πλαίσιο της εκπαίδευσης των προσφύγων/μεταναστών μαθητών/τριών με αναπηρία στην Ελλάδα, καθώς και τις πολιτικές/πρακτικές που εφαρμόζονται.