Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 15ο

Ιούν 3, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 15ο

 

2.4         Εθνική νομοθεσία για την εκπαίδευση παιδιών προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα

 

Στη διάρκεια της δεκαετίας του ’90, η αύξηση των αλλοδαπών μαθητών/τριών δημιουργεί μια νέα εκπαιδευτική πραγματικότητα, γεγονός που καθιστά αναγκαίες αλλαγές στο αναλυτικό πρόγραμμα και τις παιδαγωγικές αρχές. Η μετάλλαξη της ελληνικής κοινωνίας σε πολυπολιτισμική, επέφερε σημαντικότατες αλλαγές σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής ζωής της χώρας. Ουσιαστικά, η αλλαγή της σύνθεσης της ελληνικής κοινωνίας από μονοπολιτισμικό σε πολυπολιτισμικό περιβάλλον, εξαιτίας της εισροής μεταναστευτικών πληθυσμών, καθιστά την παραδοσιακή μονοπολιτισμική εκπαίδευση παρωχημένη και ακατάλληλη για την προώθηση της κοινωνικής συνοχής. Αυτή η κατάσταση, σε συνδυασμό με την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, επιβάλλει την ανάγκη για προσαρμογή του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος προς τη διαπολιτισμική εκπαίδευση (Βακαλιός, 1997). Σημαντικές αρχές, όπως η διαπολιτισμική εκπαίδευση, ο σεβασμός στην ετερότητα, η ενίσχυση μέσω της πολιτισμικής ποικιλίας και η αναγνώριση του μορφωτικού και πολιτισμικού πλούτου των αλλοδαπών μαθητών/τριών ανεξαρτήτως εθνοτικής, φυλετικής ή κοινωνικής προέλευσης, αναδεικνύονται σε προτεραιότητες για την πολιτεία (Μπενέκος, 2007).

Η διαπολιτισμικότητα, ως μία δυναμική διαδικασία συνάντησης, αλληλεπίδρασης, αμοιβαίας συνεργασίας και περαιτέρω ανάπτυξης των πολιτισμών με τελικό στόχο τον μετασχηματισμό του σχολείου και της κοινωνίας, αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, αποτελώντας θεμελιώδες στοιχείο για τη διαχείριση μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Μέσα από την διαπολιτισμικότητα δίνεται σε όλους η δυνατότητα να εκφράζονται ως ατομικές και συλλογικές προσωπικότητες, διατηρώντας την πολιτισμική τους ταυτότητα και εμπλουτίζοντας την παράλληλα με στοιχεία της ταυτότητάς του άλλου (Μπονίδης & Παπαδοπούλου, 2014). Η διαπολιτισμική εκπαίδευση, αντί να είναι απλά ένα μοντέλο εκπαίδευσης για αλλοδαπούς μαθητές/τριες, ορίζει μια συνολική προσέγγιση για την ανάπτυξη και οργάνωση του κοινωνικού πλουραλισμού, αποσκοπώντας στη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής (Κάτσικας & Πολίτου, 2005).

Η θεσμοθέτηση νέων μέτρων προήλθε από την αναγνώριση της αδυναμίας της προηγούμενης εκπαιδευτικής πολιτικής να διευκολύνει τη ομαλή ένταξη μαθητών/τριών με διαφορετική γλωσσική και πολιτισμική προέλευση στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα (Μίλεση & Πασχαλιώρη, 2008). Οι εκπαιδευτικές στρατηγικές που εφαρμόζονταν είχαν αφομοιωτικό χαρακτήρα, στοχεύοντας στην εξάλειψη της διαφορετικότητας και επιδιώκοντας τη γλωσσική και πολιτισμική ενσωμάτωση των μεταναστών στις χώρες υποδοχής τους (Κάτσικας & Πολίτου, 2005). Το αφομοιωτικό μοντέλο εκπαίδευσης, που μέχρι τότε εφαρμοζόταν, χαρακτηρίστηκε από εθνοκεντρισμό και μονοπολιτισμό, ενώ η γλωσσική ετερότητα των μαθητών/τριών, που προέρχονται από μεταναστευτικές ομάδες, αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα που δυσκολεύει την ενσωμάτωσή τους στην χώρα υποδοχής (Κάτσικας & Πολίτου, 2005). Μέχρι το 1996, η ελληνική κυβέρνηση προσπάθησε να αντιμετωπίσει την εκπαίδευση των μεταναστών, όμως οι ενέργειες αυτές δεν στηρίχθηκαν σε κάποιο θεσμικό πλαίσιο (Νικολάου, 2000). Σύμφωνα με τους Φραγκουδάκη και Δραγώνα (1997), το εκπαιδευτικό σύστημα είχε κυρίως μονοπολιτισμικό και εθνοκεντρικό χαρακτήρα μέχρι τη δεκαετία του 1990. Αυτό φαίνεται από την έλλειψη πρόνοιας για τα παιδιά των μεταναστών, σε αντίθεση με την ύπαρξη τέτοιας πρόνοιας για ιστορικές μειονότητες όπως οι Εβραίοι και οι Μουσουλμάνοι. Σημαντικές ενέργειες για την εκπαίδευση πολιτισμικά διαφορετικών μαθητών/τριών άρχισαν να εμφανίζονται στα μέσα της δεκαετίας του 1990 (Παπαχρήστος, 2011).

Πλήθος νόμων, προεδρικών διαταγμάτων, εγκυκλίων και υπουργικών αποφάσεων θεσπίστηκαν προκειμένου να διαχειριστεί η πολιτεία επίσημα την πολιτισμική ετερότητα στο σχολικό περιβάλλον (Καρανικόλα, 2015). Ο Ν. 2413/96, ψηφίζεται το 1996 και καθορίζει τον σκοπό της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης για τους παλιννοστούντες και αλλοδαπούς μαθητές/τριες, αναγνωρίζοντας τη πολυπολιτισμικότητα της ελληνικής κοινωνίας και καθιερώνοντας τη διαπολιτισμική εκπαίδευση στο εκπαιδευτικό σύστημα (Λαγουδάκος, 2013). Ο εν λόγω νόμος προέρχεται από απόφαση της ΕΕ31 και αναφέρεται στα ζητήματα που απορρέουν από την πολιτισμική ποικιλία, υπογραμμίζοντας τη σημασία της διαπολιτσιμικότητας στην εκπαίδευση για τους μαθητές/τριες της ΕΕ με σκοπό να προετοιμαστούν για τη ζωή σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία (Καρανικόλα, 2015). Μέσω του Ν. 2413/96, ρυθμίζεται η οργάνωση και λειτουργία σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης για τη στήριξη μαθητών/τριών με εκπαιδευτικές, κοινωνικές, πολιτιστικές ή μορφωτικές ιδιαιτερότητες, προκειμένου να ανταποκριθούν στις νέες συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί (Τζωρτζοπούλου & Κοτζαμάνη, 2008). Η ελληνική πολιτεία οφείλει να σεβαστεί τις μητρικές γλώσσες των αλλοδαπών μαθητών/τριών και να διασφαλίσει τη συστηματική διδασκαλία τους, αφού η παραμέληση της γλωσσικής τους ταυτότητας ισοδυναμεί με την παραμέληση ενός τμήματος του μορφωτικού κεφαλαίου του ανθρώπου και κατά συνέπεια μείωση των ευκαιριών μάθησης (Δαμανάκης, 1998). Ο νόμος 2413/96 παρέχει θεωρητικά το δικαίωμα στην εκπαίδευση για όλους ανεξαιρέτως τους μαθητές/τριες, υποστηρίζοντάς τους με την ίδρυση και την λειτουργία δομών όπως σχολεία διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, Τάξεις Υποδοχής και Φροντιστηριακά Τμήματα. Εντούτοις, η πρακτική εφαρμογή των διατάξεων αυτών εμφανίζει ελλείψεις, καθώς οι στόχοι και οι εκπαιδευτικές πρακτικές της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης εμφανίζουν έλλειψη σαφήνειας που οδηγεί σε παρερμηνείες και αυθαιρεσίες (Δαμανάκης, 1998).

Συγκεκριμένα, ο νόμος 2413/96 θα έπρεπε να έχει προβλέψει μια κοινή εκπαίδευση για όλους, χωρίς την ίδρυση διαφορετικών σχολείων για τους αλλοεθνείς μαθητές/τριες, ώστε σταδιακά να ενισχυθεί η σύγχρονη πολυπολιτισμική και πολυγλωσσική κοινωνία μέσα από την καλλιέργεια της πολιτισμικής και πολυγλωσσικής πολυμορφίας στο χώρο της εκπαίδευσης. Τα σχολεία αυτά «αν και θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πόλος έλξης και ντόπιων μαθητών/τριών και να αποτελέσουν πιλοτικά μοντέλα δίγλωσσης εκπαίδευσης στην Ελλάδα και, επομένως, να εμπλουτίσουν το μονολιθικό εκπαιδευτικό σύστημα, οδηγούνται από το ισχύον θεσμικό καθεστώς τους σε απομόνωση και περιθωριοποίηση», καθώς η ένταξη των μαθητών/τριών επιδιώκεται μέσα από την απομόνωση τους σε ξεχωριστά σχολεία. (Δαμανάκης, 2003). Παρότι εισάγονται για πρώτη φορά οι έννοιες

«διαπολιτισμικά σχολεία» και «διαπολιτισμική εκπαίδευση», φαίνεται να μην έχουν ουσιαστικό περιεχόμενο, ακριβείς και σαφείς κατευθύνσεις (Χρηστίδου-Λιοναράκη, 2001). Ο νόμος και οι σχετικές ρυθμίσεις δεν εφαρμόστηκαν με τον επιθυμητό τρόπο και δεν κατάφεραν να ενσωματώσουν τις βασικές αρχές της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, καθώς η προσέγγιση αυτή αφορούσε μόνο τους αλλοδαπούς μαθητές/τριες, και όχι το σύνολο των μαθητών/τριών, όπως απαιτεί η έννοια της διαπολιτσιμικότητας. Στόχος της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης είναι να προάγει την καλλιέργεια της συνείδησης και της κριτικής σκέψης σε όλους τους μαθητές/τριες, αναγνωρίζοντας την κοινωνική πολυπολιτισμικότητα και τον πολιτισμικό πλουραλισμό, προκειμένου να συνδέσει όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως εθνοτικής, θρησκευτικής ή κοινωνικής προέλευσης (Νικολάου, 2003). Παρόλο που δέχτηκε πολλές αρνητικές κριτικές, εντούτοις ο νόμος 2413/96 αποτελεί έναν νόμο ορόσημο για την διαπολιτισμική εκπαίδευση στην Ελλάδα (Damanakis, 2005).

Μέχρι το 2016, το νομικό πλαίσιο που διέπει τη διαπολιτισμική εκπαίδευση στην Ελλάδα βασιζόταν στον Ν. 2413/96. Με την πάροδο 20 ετών, η αναθεώρηση αυτού του πλαισίου έγινε επιτακτική. Βασικοί λόγοι γι’ αυτή την αλλαγή στάθηκαν οι μεταβολές στη σύνθεση του ντόπιου πληθυσμού, οι ροές προσφύγων, η αύξηση ρατσιστικών φαινομένων, η οικονομική κρίση, η ασάφεια του προηγούμενου νομοθετικού πλαισίου και η αποτυχία της πολιτείας να ενσωματώσει τους αλλοδαπούς μαθητές/τριες στο εκπαιδευτικό σύστημα και στην κοινωνία (Palaiologou, 2016). Έτσι, τον Σεπτέμβριο του 2016 ψηφίστηκε ο Ν. 4415/16, ο οποίος εφαρμόζεται μέχρι σήμερα. Στο άρθρο 20 του νέου νόμου, καθορίζεται με σαφήνεια ο στόχος της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης, που αφορά στη διαμόρφωση σχέσεων ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες, με στόχο την εξάλειψη των ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού. Για πρώτη φορά, η έννοια της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης περιγράφεται με μεγαλύτερη σαφήνεια. Ακολούθως, τα άρθρα 2132 και 2433 του ίδιου νόμου αναφέρονται στην υλοποίηση της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα και τονίζουν τη σημασία της υποστήριξης μιας εκπαίδευσης που στοχεύει στην καταπολέμηση των ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού. Η πολυπολιτισμικότητα στην ελληνική κοινωνία γίνεται αποδεκτή, ενώ παράλληλα υπογραμμίζεται η ανάγκη ανάπτυξης συνεργατικών σχέσεων μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών πληθυσμών, ώστε να διασφαλιστούν ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες και μια αρμονική κοινωνική συμβίωση.

Κάνοντας μια αποτίμηση του νομοθετικού πλαισίου για την εκπαίδευση αλλοδαπών μαθητών/τριών στην Ελλάδα, διαπιστώνουμε ότι είναι θετικό το γεγονός της αναγνώρισης του δικαιώματος στην εκπαίδευση από την πλευρά της ελληνικής πολιτείας, καθιστώντας υποχρεωτική την σχολική φοίτηση των ανήλικων πολιτών τρίτων χωρών, αλλά και την εγγραφή αυτών στο ελληνικό σχολείο, ακόμα και με την προσκόμιση ελλιπών δικαιολογητικών34. Παρά το γεγονός ότι ο Ν. 4415/16 ψηφίστηκε σε μια ιδιαίτερη χρονική συγκυρία τεράστιων μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών στο εσωτερικό της Ελλάδας, δεν εξειδίκευσε όσα διακήρυξε ούτε εφάρμοσε αποτελεσματικά το θεσμικό του πλαίσιο (Γουβιάς, 2020). Αν και το νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα υποστηρίζει τις αρχές της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και καθορίζει τις συνθήκες για μια ισότιμη και ποιοτικά ανώτερη εκπαιδευτική διαδικασία για τα παιδιά μεταναστών, στην πραγματικότητα τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η ελληνική πολιτεία φαίνεται να στοχεύει στην επιδίωξη πολιτικής και εθνικής ομοιογένειας, παραβλέποντας τις πολιτισμικές και γλωσσικές ιδιαιτερότητες που φέρνουν οι μαθητές/τριες που έχουν επιστρέψει ή είναι αλλοδαποί. Σύμφωνα με τους Παλαιολόγου και Ευαγγέλου (2003), οι διακριτικές πρακτικές κατά των αλλοδαπών μαθητών/τριών συνεχίζουν να υφίστανται, παρά την πρόοδο που έχει γίνει στον τομέα της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Αγνοείται η μητρική γλώσσα των αλλόφωνων μαθητών/τριών καθώς δεν γίνεται λόγος για τη διδασκαλία αυτής ως δεύτερης ξένης γλώσσας στο ωρολόγιο πρόγραμμα του σχολείου. Σύμφωνα με τον ίδιο συγγραφέα, είναι αναγκαίος ο σχεδιασμός ενός αναλυτικού προγράμματος. που θα καλύπτει τις ιδιαιτερότητες και ανάγκες όλων των μαθητών/τριών μακριά από προκαταλήψεις και στερεότυπα για μια ισότιμη εκπαίδευση, που θα απελευθερώνει τη δημιουργικότητα των μαθητών/τριών και θα συμβάλλει στην αύξηση της σχολικής επιτυχίας και ακαδημαϊκής τους επίδοσης (Ευαγγέλου, 2007).

Συμπερασματικά, παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στην εκπαιδευτική πολιτική της Ελλάδας από το 1996 και εξής, οι οποίες αποσκοπούν στην προώθηση μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης λόγω της αυξανόμενης πολιτισμικής ποικιλίας στα σχολεία. Παρά τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις που έχουν θεσπιστεί, η εφαρμογή τους έχει γίνει συχνά αποσπασματικά και χωρίς ξεκάθαρο στρατηγικό σχεδιασμό, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται συνθήκες αστάθειας. Σήμερα, το ελληνικό σχολικό σύστημα παραμένει σε μεγάλο βαθμό μονοπολιτισμικό και μονογλωσσικό, επικεντρωμένο κυρίως στην εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας, χωρίς να λαμβάνει υπόψη το πολιτισμικό και γλωσσικό υπόβαθρο των μαθητών/τριών που προέρχονται από μειονοτικές ομάδες (Καραμητόπουλος, 2015). Αν και η νομοθεσία προβλέπει την διδασκαλία της γλώσσας και του πολιτισμού των χωρών καταγωγής αυτών των μαθητών/τριών, καθώς και την παροχή ψυχοκοινωνικής στήριξης από εξειδικευμένο προσωπικό, στην πράξη αυτές οι πρόνοιες μένουν συχνά ανεφάρμοστες ή εφαρμόζονται σε πολύ περιορισμένο βαθμό (Καρανικόλα και Πίτσου, 2015). Στο επόμενο κεφάλαιο θα εστιάσουμε στις στρατηγικές που εφαρμόζονται στις σχολικές μονάδες στην Ελλάδα για την εκπαίδευση παιδιών μεταναστών και προσφύγων.

 

31 Αρ. Αποφ. 819/95 ΕΚ

32 Στο άρθρο 21 αναλύονται οι τρόποι και τα μέσα για την υλοποίηση του στόχου της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Ειδικότερα, η εγγραφή και η φοίτηση αλλοδαπών μαθητών/τριών στα ίδια σχολεία με τους γηγενείς μαθητές συνιστά έναν αποτελεσματικό τρόπο για να περιοριστούν οι ανισότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός, διασφαλίζοντας μια κοινή εκπαιδευτική εμπειρία για όλους. Στο ίδιο άρθρο αναγνωρίζεται η σημασία της υποστήριξης της δημοκρατικής λειτουργίας των σχολείων μέσω του σεβασμού προς τις δημοκρατικές αρχές και αξίες, καθώς και της προστασίας των δικαιωμάτων των παιδιών στην εκπαίδευση. Επικεντρώνεται επίσης στην ανάγκη για αντιμετώπιση φαινομένων ρατσισμού και ξενοφοβίας απέναντι σε πολιτισμικές μειονότητες προκειμένου να προληφθούν διαπολιτισμικές συγκρούσεις και να εξασφαλιστεί η αρμονική κοινωνική συνύπαρξη.

33 Το άρθρο 24 του Ν. 4415/16 προσδιορίζει τις αναγκαίες λεπτομέρειες που σχετίζονται με την υποστήριξη της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, περιλαμβάνοντας τις διδακτικές μεθόδους καθώς και την υποστήριξη των οικογενειών και των μαθητών/τριών. Επίσης, τονίζεται η σημασία της συνεργασίας μεταξύ εκπαιδευτικών, γονέων και της ευρύτερης εκπαιδευτικής κοινότητας, καθώς και η πρόταση για ανάπτυξη διδακτικού υλικού στις πιο ομιλούμενες γλώσσες των μεταναστών. Όλες αυτές οι πτυχές θα καθορίζονται με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων (Ν. 4415/16, άρθρο 24, παρ. 2).

34 Άρθρο 21, Νόμος 4521/14

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο