Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 12ο
Κεφάλαιο 2ο Εισαγωγή στην εκπαίδευση μεταναστών και προσφύγων μαθητών/τριών στην Ελλάδα
2.1 Ορισμός της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης
Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης (2022), η μετανάστευση είναι ένα σύνθετο και διαχρονικό φαινόμενο, το οποίο εκδηλώνεται μέσα από ποσοτικές και ποιοτικές μεταβολές. Η έννοια της μετανάστευσης δεν μπορεί να καθοριστεί με έναν ενιαίο και ακριβή τρόπο, καθώς η σημασία της ποικίλλει, ανάλογα με τον χρόνο και το γεωγραφικό χώρο. Γενικά, ορίζεται ως η μετακίνηση ανθρώπων από μια περιοχή ή την χώρα τους σε άλλη περιοχή ή χώρα, με κατηγορίες όπως η ηθελημένη ή μη, καθώς και η εσωτερική ή διεθνής μετακίνηση, που μπορεί να είναι μόνιμη ή προσωρινή. Οι αιτίες που οδηγούν τους ανθρώπους να μεταναστεύσουν σχετίζονται με τις συνθήκες ζωής τους, οι οποίες επηρεάζονται από οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς, και πολιτισμικούς παράγοντες (Παναγίδης & Χατζησωτηρίου, 2014. Πανταζής, 2015. Τσακηρίδη, 2012).
Μέχρι το 2016, η Ελλάδα αποτελούσε ένα «μεταβατικό σταθμό» για πρόσφυγες και μετανάστες. Ωστόσο, μετά τη συμφωνία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Τουρκία το Μάρτιο της ίδιας χρονιάς, η χώρα ξεκίνησε να αποτελεί κατεξοχήν χώρο φιλοξενίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μεταφορά μεγάλου αριθμού προσφύγων και μεταναστών στο εσωτερικό της χώρας, οδηγώντας σε επείγουσες ανάγκες και πολιτικές για την κάλυψη βασικών υπηρεσιών, όπως στέγαση, τροφή, υγειονομική περίθαλψη, άσυλο και εκπαίδευση (Παρατηρητήριο της Προσφυγικής και Μεταναστευτικής Κρίσης στο Αιγαίο, 2017). Εξαιτίας των αυξανόμενων μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών που παρατηρούνται στην Ευρώπη και την Ελλάδα τα τελευταία χρόνια (Triandafyllidou, Maroufof, Dimitriadi, & Yousef, 2014), τα σχολεία της Ελλάδας έχουν κληθεί να προσαρμοστούν σε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον (Μπαλτατζής & Νταβέλος, 2009). Στο κεφάλαιο που ακολουθεί, θα εξετάσουμε το μοντέλο της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης που εφαρμόζεται στην Ελλάδα, αναφορικά με την εκπαίδευση μαθητών/τριών με προσφυγικό ή/και μεταναστευτικό υπόβαθρο.
Το μοντέλο της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης έκανε την εμφάνισή του στη δεκαετία του 1980, κυρίως στην Ευρώπη, ως απάντηση στις διαρκείς μετακινήσεις πληθυσμών αλλά και ως αμφισβήτηση της ηθικής και δημοκρατικής νομιμοποίησης των αφομοιωτικών προσεγγίσεων (Νικολάου, 2011). Πρόκειται για σύνθετη λέξη, όπου το πρώτο συνθετικό «δια», αναφέρεται στην αλληλεπίδραση, δηλαδή στη γόνιμη, ουσιαστική και διαπροσωπική αλληλεπίδραση μεταξύ πολιτισμικά διαφορετικών ομάδων και ατόμων που οδηγεί στον πολιτισμικό συγκρητισμό (Hajisoteriou & Angelides, 2018).Ακόμη, αντικατοπτρίζει την αμοιβαιότητα και την πραγματική αλληλεγγύη που χαρακτηρίζει τις σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ των ανθρώπων που συμβιώνουν σε μια κοινωνία (Κανακίδου & Παπαγιάννη, 1998). Ο όρος Διαπολιτισμική Εκπαίδευση, σύμφωνα με το συμβούλιο της Ευρώπης, την UNESCO και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ορίζεται ως η αρχή που διαπερνά το σχολικό πρόγραµµα και η δράση για την επίτευξη της ισότητας ευκαιριών στην εκπαίδευση και την κοινωνία. Αναφέρεται στην σύνθεση δύο ή περισσότερων πολιτισμών με στόχο την συνεργασία, την συνοχή και την αποδοχή μεταξύ των ανθρώπων (Γκόβαρης, 2011). Η διαπολιτισμική προσέγγιση προωθήθηκε ως εκπαιδευτική πολιτική που ενδείκνυται για τους μετανάστες και τις μειονότητες (Κάτσικας και Πολίτου, 2005). Σύμφωνα με τον Μάρκου, η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση μπορεί να οριστεί ως αρχή, ως προσέγγιση και ως κίνημα μεταρρύθμισης του σχολείου και της κοινωνίας (Μάρκου, 2001). Ως αρχή τονίζει ότι, τόσο το σχολείο, όσο και η κοινωνία, οφείλουν να εξασφαλίζουν ίσες ευκαιρίες για όλους τους νέους, ανεξαρτήτως της εθνοτικής, φυλετικής, πολιτισμικής ή κοινωνικής τους προέλευσης. Από την πλευρά της προσέγγισης, η διαπολιτισμική εκπαίδευση αντιτίθεται σε κάθε μορφή διαχωρισμού ή αφομοίωσης. Στοχεύει σε πιο βαθιές και ουσιαστικές αλλαγές στα εκπαιδευτικά προγράμματα, και τις δομές του σχολείου, προκειμένου να συνδεθεί καλύτερα με τον κοινωνικό της περίγυρο. Ως κίνημα, επισημαίνει την ανάγκη μετασχηματισμού των εκπαιδευτικών και κοινωνικών θεσμών μέσω μεταρρυθμιστικών παρεμβάσεων. Ο στόχος είναι να δοθούν σε όλους οι δυνατότητες να εκφραστούν τόσο ατομικά όσο και συλλογικά, να αναδείξουν τις πολιτισμικές τους αξίες και να λάβουν την υποστήριξη του κράτους. Επιδιώκει τη δυναμική αλληλεπίδραση και την αμοιβαία συνεργασία ανάμεσα στις διάφορες εθνικές ομάδες, η οποία αφορά τόσο στις μεταναστευτικές και μειονοτικές ομάδες όσο και στον γηγενή πληθυσμό της χώρας υποδοχής.
Το διαπολιτισμικό μοντέλο εκπαίδευσης αποτελεί μετεξέλιξη του πολυπολιτισμικού μοντέλου27 από το οποίο διαφοροποιείται σημαντικά, καθώς απευθύνεται εξίσου στο σύνολο του μαθητικού πληθυσμού (γηγενείς και μετανάστες) και όχι μόνο σε αλλοδαπούς μαθητές/τριες. Απομακρύνεται, ουσιαστικά, από εθνοκεντρικές προσεγγίσεις στην εκπαίδευση αλλοδαπών μαθητών/τριών, που στοχεύουν στην αφομοίωση των μεταναστευτικών ομάδων από το γηγενή πληθυσμό (Νικολάου, 2000).
Η φιλοσοφία της Διαπολιτισμικής εκπαίδευσης συνδέεται άρρηκτα με την διαπολιτισμική επικοινωνία. Η διαπολιτισμική επικοινωνία ορίζεται ως επικοινωνία μεταξύ ανθρώπων από διαφορετικούς πολιτισμούς (Gudykunst & Kim, 2003). Είναι σημαντικό να προωθηθεί η αμοιβαία κατανόηση και ο σεβασμός μεταξύ ανθρώπων από διαφορετικά πολιτισμικά υπόβαθρα. Στο εκπαιδευτικό πλαίσιο, η διαπολιτισμική επικοινωνία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην υποστήριξη της πολιτισμικής πολυμορφίας και στην επίτευξη κοινωνικής αρμονίας (Banks 2004). Οι στρατηγικές για την προώθηση της διαπολιτισμικής επικοινωνίας περιλαμβάνουν την πολιτισμικά ευαίσθητη εκπαίδευση (Gay, 2002) και τη διαπολιτισμική εκπαίδευση (Bennett, 1993).
Βασικές αρχές της Διαπολιτισμικής εκπαίδευσης είναι η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη, ο διαπολιτισμικός σεβασμός και η εκπαίδευση εναντίον του εθνοκεντρικού τρόπου σκέψης (Essinger,1988). Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, έγκειται στο ότι δεν περιορίζεται στην πολιτισμική συνύπαρξη, αλλά εμπεριέχει μια διαδικασία διαλεκτική, μια διαδικασία δυναμικής αλληλεπίδρασης και αμοιβαίας αναγνώρισης της κουλτούρας, των τρόπων ζωής και των πεποιθήσεων των «άλλων» (Γεωργογιάννης,2008, Κεσίδου,2004). Η διαπολιτισμική προσέγγιση της εκπαίδευσης τονίζει τη σημασία των πολιτιστικών ανταλλαγών, την αναγνώριση της ταυτότητας και την αλληλεπίδραση των πολιτισμών (Κυρίδης, 2014; Νικολάου 2005), ενώ σκοπός της είναι η αποδοχή της πολυπολιτισμικότητας και η άρση των ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού28. Συγκεκριμένα, το διαπολιτισμικό μοντέλο εκπαίδευσης έχει ως στόχο τη μη διάκριση των μαθητών/τριών εξαιτίας του πολιτισμικού και εθνοτικού υπόβαθρου, καθώς και την αναγνώριση του διαφορετικού και την διαδικασία της συνεργασίας σε άτομα που ανήκουν σε διαφορετικές ομάδες (Jung & Lee, 2020).
Η ιδέα του διαπολιτισμικού μοντέλου ξεκίνησε βασιζόμενη στον συλλογισμό πως η κοινωνία ούτως η άλλως αποτελείται από ομάδες διαφορετικές μεταξύ τους και πως κατ’ επέκταση η εκπαίδευση, ή μέσω αυτής θα πρέπει να τιμώνται και να αναδεικνύονται οι διαφορετικές πεποιθήσεις και παραδόσεις των πολιτισμών (Μάρκου, 1999). Ο Γεωργογιάννης (2006), αναφέρει πως η διαπολιτισμική εκπαίδευση λειτουργεί ως βοηθητικός παράγοντας στην επίλυση των προβλημάτων που δημιουργούνται έπειτα από την συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικά ομάδων στην χώρα υποδοχής και συνδέεται με εκπαιδευτικά προγράμματα που αφορούν ή συμπεριλαμβάνουν το σύνολο της εκπαίδευσης της χώρα υποδοχής. Πιο συγκεκριμένα, ζητείται ευελιξία από τους εκπαιδευτικούς στην χρήση διαφορετικών εκπαιδευτικών πρακτικών, με σκοπό να ανταποκριθούν στις διαφορετικές πολιτισμικές ταυτότητες, αλλά και στους διαφορετικούς τρόπους εκμάθησης των μαθητών/τριών τους (Marchesani & Adams, 1992). Συνεπώς, το ξεκίνημα της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης είναι μείζονος σημασίας, διότι υποδηλώνει μια δυναμική διαδικασία επαφής, επικοινωνίας, αλληλεπίδρασης και συνεργασίας ανάμεσα σε διαφορετικές εθνικές, μεταναστευτικές και προσφυγικές ομάδες (Παλαιολόγου, Ευαγγέλου, 2003).
Συμπερασματικά, το διαπολιτισμικό εκπαιδευτικό μοντέλο δεν περιορίζεται μόνο στη διαδικασία της εκπαίδευσης, αλλά έχει αντίκτυπο και στη νοοτροπία της κοινωνίας, η οποία με τη σειρά της αναδιαμορφώνει την εκπαιδευτική πρακτική. Όπως αναφέρει η Χατζησωτηρίου (2010), η διαπολιτισμική εκπαίδευση δεν επικεντρώνεται μόνο στη μεταρρύθμιση των σχολικών πρακτικών, αλλά στοχεύει στην αναδιάρθρωση του πολιτισμικού και πολιτικού πλαισίου που διέπει τη σχολική εκπαίδευση. Ακόμη, επιτυγχάνεται η αναδιαμόρφωση του σχολείου με την χρήση εκπαιδευτικών πρακτικών, οι οποίες θα λειτουργήσουν βοηθητικά στην επικοινωνία μεταξύ των διδασκόντων και διδασκόμενων, στην εκπαιδευτική διαδικασία, καθώς και στην εξασφάλιση της εκπαιδευτικής ισότητας (Banks, 1991). Επομένως, δεν εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από την παρουσία μεταναστευτικών ή μειονοτικών ομάδων στα σχολεία. Παράλληλα με την διεύρυνση του γνωστικού επιπέδου των μαθητών/τριών, προάγει την επικοινωνία μεταξύ τους, ενισχύει το αίσθημα αλληλεγγύης και συμβάλλει στην καταπολέμηση του ρατσισμού. Ακόμη, αποσκοπεί στη δημιουργία ισχυρών θεμελίων για υγιείς σχέσεις στο μέλλον, ενισχύει την αυτοπεποίθηση και ενδυναμώνει τη σύνδεση της κάθε οικογένειας με την κοινότητα (Κανακίδου και Παπαγιάννη, 1998).
Συνολικά, το διαπολιτισμικό μοντέλο θεωρείται το πιο ολοκληρωμένο στην εκπαίδευση, δίνοντας σημασία στην αλληλεπίδραση και τη συνεργασία μεταξύ ατόμων από διαφορετικές μεταναστευτικές ομάδες, με στόχο τη δημιουργία ανοιχτών κοινωνιών που θα βασίζονται στην ισονομία, την αμοιβαία κατανόηση και την αποδοχή (Γεωργιάννης, 2008). Η διαπολιτισμική εκπαίδευση κρίνεται πραγματικά κρίσιμη στον σύγχρονο κόσμο, όπου οι κοινωνίες γίνονται ολοένα και πιο πολυπολιτισμικές, καθώς, όπως προαναφέρθηκε, δεν περιορίζεται απλώς στη μεταφορά γνώσεων από έναν πολιτισμό σε έναν άλλο, αλλά περιλαμβάνει την καλλιέργεια αμοιβαίας κατανόησης και σεβασμού. Σε αυτό το μοντέλο απαιτείται η αλλαγή στάσεων και πρακτικών από όλα τα μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας, συμπεριλαμβανομένων των σχολείων, των αναλυτικών προγραμμάτων, των γηγενών μαθητών/τριών, των γονέων και των εκπαιδευτικών. Έχοντας αναλύσει το διαπολιτισμικό μοντέλο εκπαίδευσης, στο επόμενο κεφάλαιο θα εξετάσουμε τη σύνδεση που παρουσιάζεται μεταξύ αυτού και συμπεριληπτική εκπαίδευσης, αναλύοντας πώς οι δύο αυτές προσεγγίσεις αλληλοσυμπληρώνονται και ενισχύουν τη διαδικασία της μάθησης. Η αλληλεπίδραση αυτή είναι κρίσιμη, καθώς η εφαρμογή των αρχών αυτών των δύο μοντέλων εκπαίδευσης μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία ενός πιο δίκαιου και ισότιμου εκπαιδευτικού συστήματος, χωρίς αποκλεισμούς.
27Το πολυπολιτισμικό μοντέλο ξεκίνησε την δεκαετία του 1970 θέτοντας την αρχή της μετατόπισης των ενθοκεντρικών τάσεων από τα στενά και περιορισμένα τους όρια, προς την κατεύθυνση της γνώσης των άλλων πολιτισμών και των στοιχείων τους, όπως αυτά καθορίζουν μία φυλετική ομάδα, με σκοπό τον περιορισμό ή ακόμα 15 και κατάργηση των προκαταλήψεων οι οποίες οδηγούν στον ρατσισμό (Torres & Tarozzi, 2020). Με την μετατόπιση αυτή, αναδείχθηκε πως οι πολιτισμοί είναι σε θέση να απαρνηθούν συναισθήματα εθνικής υπεροχής οδηγώντας τους σε μία αλληλεπίδραση μεταξύ τους πάντα συναινετικά, αναγνωρίζοντας με αυτό τον τρόπο την ισοτιμία των πολιτισμών γενικότερα (Μάρκου, 1996)
28 Ν.4415/2016, άρθρο 20