Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 9ο
1.4.1 Η λειτουργία του Τμήματος Ένταξης
Στην Ελλάδα, η δημιουργία Τμημάτων Ένταξης (ΤΕ) ξεκίνησε στα γενικά σχολεία τη δεκαετία του 1980, με στόχο να υποδεχτούν μαθητές/τριες με συγκεκριμένες αναπηρίες ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, που ειδάλλως θα φοιτούσαν σε ειδικά σχολεία (Ντεροπούλου-Ντέρου, 2012). Αυτά τα τμήματα λειτουργούν ως υποστηρικτικοί χώροι εντός του γενικού σχολείου, σε αίθουσα εκτός της γενικής τάξης (Vlachou, 2006). Στα Τμήματα Ένταξης μπορούν να παρακολουθούν μαθητές/τριες με αναπηρία ή/και ειδικές ανάγκες, καθώς και παιδιά χωρίς διάγνωση, εφόσον υπάρχει συμφωνία από τον σύλλογο διδασκόντων και τη συντονίστρια εκπαιδευτικού έργου (Νόμος 3699/2008). Τα ΤΕ λειτουργούν παράλληλα με το πρόγραμμα της γενικής τάξης και έχουν στόχο την υποστήριξη μαθητών/τριών μέσω προγραμμάτων παρέμβασης, αν και οι μαθητές/τριες χάνουν το μάθημα που γίνεται στη γενική τάξη κατά τη διάρκεια της παραμονής τους εκεί (Παπαδημητρίου & Παπαδημητρίου, 201023). Τα τελευταία χρόνια, η νομοθεσία επιτρέπει στους εκπαιδευτικούς των ΤΕ να υποστηρίζουν μαθητές/τριες με αναπηρία ή/και ειδικές ανάγκες και εντός της γενικής τάξης, εφαρμόζοντας διαφοροποιημένη διδασκαλία σε συνεργασία με τον δάσκαλο της τάξης24. Η ένταξη των παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες απαιτεί επαναπροσδιορισμό και προσαρμογή των πρακτικών, καθώς και τη δημιουργία εξατομικευμένων προγραμμάτων διδασκαλίας (Κανέλλη, 2019). Η διδασκαλία πρέπει να είναι ευαίσθητη στις ατομικές ανάγκες των μαθητών/τριών, εξισορροπώντας τους ατομικούς, ομαδικούς και αναλυτικούς στόχους του προγράμματος (Παπαδημητρίου & Τζιβινίκου, 2019). Η λειτουργία του ΤΕ προωθεί τη διαφορετικότητα, την πολυπολιτισμικότητα και τις ίσες ευκαιρίες, καταπολεμώντας τις διακρίσεις (Παππά, 2014). Έτσι, δημιουργούνται σχολεία χωρίς αποκλεισμούς που επιδιώκουν την αποτελεσματική εκπαίδευση όλων των μαθητών/τριών. Επιπλέον, η εφαρμογή δημοκρατικών πρακτικών στην εκπαίδευση προάγει την ανάπτυξη της προσωπικότητας και την κοινωνικοποίηση των μαθητών/τριών (Katsoula & Mousena, 2023). Τα ΤΕ θεωρούνται ως το κύριο μοντέλο υποστήριξης και στα δύο επίπεδα εκπαίδευσης (Μουταβελής, 2015· Παπαδημητρίου & Τζιβινίκου, 2019). Σημειωτέον, το σχολικό έτος 2019-2020, το 43,3% των μαθητών/τριών με αναπηρία ή/και ειδικές ανάγκες που φοιτούσαν σε γενικά σχολεία παρακολουθούσε ΤΕ, ενώ το 10,7% υποστηρίχθηκε μέσω Παράλληλης Στήριξης, με το 41,2% να μην έχει άλλη υποστήριξη εκτός από τον δάσκαλο της τάξης (Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας Ε.Σ.Α.μεΑ., 2021).
Ωστόσο, ορισμένοι κριτικοί υποστηρίζουν ότι το ΤΕ αναπαράγει παραδοσιακές διδακτικές πρακτικές της ειδικής αγωγής στο πλαίσιο της γενικής εκπαίδευσης και ότι η πολιτική αυτή αντανακλά τις πρακτικές του διαχωρισμού (Καραγιάννη, 2018· Nteropoulou- Nterou&Slee, 2019). Έτσι, λειτουργεί περισσότερο για την ενσωμάτωση των μαθητών/τριών με αναπηρίες ή/και ειδικές ανάγκες, παρά για την πραγματική ένταξή τους, αφού οι δομές και οι πρακτικές του γενικού σχολείου παραμένουν οι ίδιες (Βλάχου κ.ά., 2012). Επιπλέον, εξωτερικοί παράγοντες, όπως η νομοθεσία και η χρηματοδότηση επηρεάζουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα της λειτουργίας τους (Παππά, 2014).
Η υποστήριξη των παιδιών με αναπηρία είναι ζωτικής σημασίας για την κοινωνική συνοχή και την ισότητα των ευκαιριών. Με βάση τα όσα υποστηρίζει η Παππά (2014), θεωρείται σημαντική η παροχή επαρκών χρηματοδοτήσεων, καθώς και η πρόσληψη εξειδικευμένων εκπαιδευτικών, προκειμένου να στελεχώνονται τα τμήματα ένταξης σε κάθε σχολική μονάδα. Μια καλά οργανωμένη εκπαιδευτική δομή μπορεί να διασφαλίσει ότι όλα τα παιδιά, θα έχουν την ευκαιρία να εκπαιδευτούν σε ένα περιβάλλον που προάγει τη συμπερίληψη και την ανάπτυξή τους. Η επένδυση στην εκπαίδευση των παιδιών με αναπηρία, όχι μόνο ενισχύει την προσωπική τους ανάπτυξη, αλλά και προάγει μια πιο δίκαιη κοινωνία για όλους. Συνολικά, η εφαρμογή τμημάτων ένταξης αντιμετωπίζει προκλήσεις που απαιτούν διαρθρωτική αντιμετώπιση και συνεργασία μεταξύ διαφόρων φορέων για να επιτύχει την πλήρη ενσωμάτωση και υποστήριξη των μαθητών/τριών με Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (Μπαρδακά, 2023).
23 Στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση υπάρχουν ειδικοί εκπαιδευτικοί, ενώ στη δευτεροβάθμια οι μαθητές υποστηρίζονται στα θεωρητικά μαθήματα από φιλολόγους και στα μαθήματα θετικών επιστημών από μαθηματικούς ή/και εκπαιδευτικούς φυσικών επιστημών (Παπαδημητρίου & Παπαδημητρίου, 2010). Οι εκπαιδευτικοί συνεργάζονται με τους μαθητές σε μικρές ομάδες (2-4 άτομα) κάποιες ώρες την εβδομάδα (Μουταβελής, 2015)
24 Η παρέμβαση εκτός τάξης συνιστάται μόνο αν απαιτούνται οι ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών/τριών (σύμφωνα με το άρθρο 82 του Νόμου 4368/2016)