Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 3ο

Μάι 27, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 3ο

 

Κεφάλαιο 1ο Εισαγωγή στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση στην Ελλάδα

1.1         Εισαγωγή στην Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση

 

Στον σύγχρονο κόσμο, η εκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα για όλους τους πολίτες, το οποίο κατοχυρώνεται μέσα από διεθνείς συμβάσεις και εθνικές νομοθεσίες1. Η οικονομική κρίση, οι αυξανόμενες ανισότητες και ο φόβος προς τη διαφορετικότητα έχουν γίνει αναπόσπαστα στοιχεία της καθημερινής ζωής, επιδεινώνοντας τα ζητήματα της περιθωριοποίησης και των διακρίσεων, δημιουργώντας «τοξικά» περιβάλλοντα για τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (Jean-Marie, Normore, & Brooks, 2009). Κατά συνέπεια, οι μεταβολές στο κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό πλαίσιο έχουν επηρεάσει αναπόφευκτα τα εκπαιδευτικά συστήματα. Η επίτευξη ίσων ευκαιριών και συμμετοχής για όλους τους μαθητές/τριες φαίνεται να είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που καλούνται να αντιμετωπίσουν τα σύγχρονα σχολεία (Ainscow & Sandill, 2010). Για τους μαθητές/τριες/τριες με αναπηρία/ή και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, η εκπαίδευση δεν έγκειται απλώς στη διαδικασία απόκτησης γνώσεων, αλλά αποτελεί ένα θεμελιώδες δικαίωμα, που διασφαλίζει την ισότιμη πρόσβαση όλων των μαθητών/τριών σε μια ποιοτική εκπαίδευση, ανταποκρινόμενη στις ανάγκες κάθε μαθητή. Μέσω της εκπαίδευσης, το άτομο – ανεξαρτήτως αναπηρίας – αποκτά μια θέση στην κοινωνία και διαμορφώνει την αξία του (Marshall, 2001). Συνεπώς, βασική αρχή και επιδίωξη της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η μέγιστη ωφέλεια όλων των παιδιών ανεξαιρέτως από την εκπαιδευτική διαδικασία (Onaga & Martoccio, 2008).

Σε αυτό το κεφάλαιο, επικεντρωμένοι στους μαθητές/τριες με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, θα εξεταστούν οι βασικές αρχές της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης. Η αναγνώριση της Ειδικής Αγωγής ως αναπόσπαστου μέρους της εκπαιδευτικής πολιτικής κρίθηκε απαραίτητη για τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος που προάγει την αποδοχή, την ενσωμάτωση και την ανάπτυξη των μαθητών/τριών σε όλες τις πτυχές της ζωής τους.

Η Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση (ΕΑΕ) αναγνωρίζεται ως ένα κρίσιμο στοιχείο της δημόσιας εκπαίδευσης, αποσκοπώντας στην υποστήριξη και την ένταξη των μαθητών/τριών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Από την νομοθετική οπτική, με τον όρο «Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση (ΕΑΕ)» εννοείται το σύνολο των παρεχόμενων εκπαιδευτικών υπηρεσιών στους μαθητές/τριες με αναπηρία και διαπιστωμένες ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή στους μαθητές/τριες με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες2. Σύμφωνα με τον Engel (1997), η Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση αναφέρεται σε μια προσαρμοσμένη και εξατομικευμένη διαδικασία διδασκαλίας, η οποία εφαρμόζεται με εξειδικευμένο, εντατικό και στοχευμένο τρόπο. Ένα βασικό χαρακτηριστικό της είναι η εφαρμογή διδασκαλικών μεθόδων που βασίζονται σε ερευνητικά δεδομένα, τα οποία προκύπτουν από συχνές και άμεσες αξιολογήσεις των επιδόσεων των μαθητών/τριών.

Συνεπώς, η ειδική αγωγή και εκπαίδευση έχει άμεση σχέση με τη διδασκαλία. Αφορά όλους τους μαθητές/τριες, οι οποίοι έχουν οποιασδήποτε μορφής αναπηρία ή ειδική εκπαιδευτική ανάγκη. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο αναπτύσσονται και τα αντίστοιχα προσαρμοσμένα και εξατομικευμένα προγράμματα, προκειμένου να έχουν οι μαθητές/τριες πρόσβαση σε μια ποιοτική εκπαίδευση. Αναφορικά με τον ορισμό της Ειδικής Αγωγής στην εκπαίδευση, ο Νόμος 94 142/1985 των Η.Π.Α, παραβάλλει ότι

«Ειδική αγωγή σημαίνει ειδικά σχεδιασμένη διδασκαλία που υποστηρίζεται ή μπορεί να υποστηρίζεται από ειδικά προγράμματα υποστηρικτικών υπηρεσιών και μπορεί να παρέχεται σε κατάλληλα διαρρυθμισμένους και εξοπλισμένους χώρους για την ικανοποίηση των ειδικών αναγκών του παιδιού».

Σε εθνικό επίπεδο, η ελληνική πολιτεία δεσμεύεται να κατοχυρώνει και να αναβαθμίζει διαρκώς τον υποχρεωτικό χαρακτήρα της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης ως αναπόσπαστο μέρος της υποχρεωτικής και δωρεάν δημόσιας παιδείας και να μεριμνά για την παροχή δωρεάν δημόσιας ειδικής αγωγής και εκπαίδευσης στα άτομα με αναπηρία όλων των ηλικιών και για όλα τα στάδια και τις εκπαιδευτικές βαθμίδες» (άρθρο 1, Νόμος 3699/2008). Εντούτοις, εξετάζοντάς την σε κοινωνικό ή ακόμα και σε πολιτικό επίπεδο, η επικρατούσα  γνώμη  θεωρεί  την  ειδική  αγωγή  ως  «προϊόν  κινήματος  πολιτικών δικαιωμάτων» και μια εκδήλωση των στάσεων του κοινωνικού συνόλου απέναντι στα άτομα με ειδικές ανάγκες (Heward, 2011). Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια σκόπιµη παρέµβαση, η οποία σχεδιάζεται, έτσι ώστε να προλαµβάνει, να αντιμετωπίζει και να ξεπερνά τα προβλήματα που μπορεί να δυσχεράνουν την µάθηση, καθώς και την ενεργό συμμετοχή ενός παιδιού µε αναπηρίες στο περιβάλλον του σχολείου ή της κοινότητας (Heward, 2009). Ως ένα βαθμό, η Ειδική Αγωγή σχετίζεται με την ανταπόκριση της κοινωνίας στις ανάγκες των παιδιών και ατόμων με αναπηρία, αξιοποιώντας πρακτικές, εργαλεία, έρευνες και εστιάζοντας στις εκπαιδευτικές ανάγκες των παιδιών (Heward, Morgan, & Konrad, 2018). Με βάση μια άλλη οπτική, που υποστηρίζεται από τον Heward (2011), η Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση παρεμβαίνει με σκοπό να προλαμβάνει, να αντιμετωπίζει ή να μετριάζει τυχόν εμπόδια στη μάθηση, τα οποία δυσχεραίνουν την άμεση συμμετοχή μαθητών/τριών/τριών με αναπηρία στη σχολική κοινότητα, είτε στο κοινωνικό σύνολο γενικότερα.

Μαθητές/τριες με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται όσοι για ολόκληρη ή για ορισμένη περίοδο της σχολικής τους ζωής εμφανίζουν σημαντικές δυσκολίες μάθησης εξαιτίας αισθητηριακών, νοητικών, γνωστικών, αναπτυξιακών προβλημάτων, ψυχικών και νευροψυχικών διαταραχών οι οποίες, σύμφωνα με διεπιστημονική αξιολόγηση, επηρεάζουν τη διαδικασία της σχολικής προσαρμογής και μάθησης3. Επιδίωξη της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης είναι «η ολόπλευρη και αρμονική ανάπτυξη της προσωπικότητας των μαθητών/τριών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, η βελτίωση και αξιοποίηση των δυνατοτήτων και των δεξιοτήτων τους, ώστε να καταστεί δυνατή ή ένταξη ή επανένταξη τους στο γενικό σχολείο, όπου και όταν αυτό είναι δυνατόν, η αντίστοιχη προς τις δυνατότητες τους ένταξη στο εκπαιδευτικό σύστημα, στην κοινωνική ζωή και στην επαγγελματική δραστηριότητα και, την αλληλοαποδοχή, την αρμονική συμβίωση τους με το κοινωνικό σύνολο και την ισότιμη κοινωνική τους εξέλιξη, με στόχο τη διασφάλιση της πλήρους προσβασιμότητας των μαθητών/τριών με αναπηρία και με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, καθώς και των εκπαιδευτικών ή και γονέων και κηδεμόνων με αναπηρία σε όλες τις υποδομές, τις υπηρεσίες και τα αγαθά που αυτά διαθέτουν»4.

Ο σκοπός της Ειδικής Αγωγής αφορά στον έγκαιρο εντοπισμό και την αξιολόγηση των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών των παιδιών με αναπηρία, έτσι ώστε μέσω της πρώιμης παρέμβασης να αποφευχθεί η σοβαρή δυσλειτουργικότητα μελλοντικά. Η Ειδική Αγωγή στοχεύει επίσης στην ψυχολογική εκπαίδευση των γονέων, παρέχοντας τους πληροφορίες σχετικά με την πρόληψη, την φροντίδα και την εκπαίδευση παιδιών με αναπηρίες. Επικεντρώνεται στην ανάπτυξη δεξιοτήτων καθημερινής διαβίωσης, αυτοεξυπηρέτησης και επικοινωνίας. Τα παιδιά λαμβάνουν την κατάλληλη εκπαιδευτική υποστήριξη και καθοδήγηση, προσαρμοσμένη στις ατομικές τους ανάγκες, με σκοπό να προαχθεί η ολόπλευρη ανάπτυξή τους και να αξιοποιηθούν στο έπακρο οι ικανότητες και δυνατότητές τους. Η κινητοποίηση και η ευαισθητοποίηση της κοινότητας σε ζητήματα εκπαίδευσης των παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και η ενίσχυση της ρεαλιστικής αυτοαντίληψης των παιδιών, αποτελούν βασικούς σκοπούς της ειδικής αγωγής (Kazmi S. S. H., & Ali. M., 2021). Η Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση δεν ωφελεί μόνο τους εκπαιδευόμενους, αλλά και τις οικογένειές τους και την κοινωνία συνολικά, καθώς προάγει την αποδοχή, την ένταξη τους και την καλλιέργεια μιας κουλτούρας σεβασμού και αλληλεγγύης. Οι εκπαιδευτικές πρακτικές της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, πράγματι, προσπαθούν να ενσωματώσουν τη διαφορετικότητα των μαθητών/τριών στο γενικό σχολείο. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Στασίνο (2016), οι προσεγγίσεις αυτές, ενώ έχουν στόχο την προώθηση ενός ανθρωπιστικού οράματος για την εκπαίδευση, στην πραγματικότητα αποτυγχάνουν να δημιουργήσουν τις κατάλληλες συνθήκες για τη διδασκαλία και τη μάθηση. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρει ότι οι εκπαιδευτικές πρακτικές δεν μπόρεσαν να διασφαλίσουν τις βασικές προϋποθέσεις που θα έπρεπε να υπάρχουν πριν από τη διαδικασία της διδασκαλίας, για μια κατάλληλη διδασκαλία και μάθηση. Επιπλέον, δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα “κλίμα κοινωνικής αποδοχής” στο σχολείο, το οποίο είναι κρίσιμο για την επιτυχία της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Η διαχείριση της διαφορετικότητας φαίνεται ότι αποτελεί έναν από τους στόχους της γενικής εκπαίδευσης, αλλά η γενική εκπαίδευση παραμένει ανεπηρέαστη από τις νέες ανάγκες και τα δεδομένα που προκύπτουν από την παρουσία διαφορετικών μαθητών/τριών. Αυτό σημαίνει ότι οι εκπαιδευτικές πολιτικές και πρακτικές δεν είχαν προσαρμοστεί στις πραγματικές ανάγκες των μαθητών/τριών, κάτι που οδήγησε σε αποτυχία στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην ένταξή τους στο σχολικό περιβάλλον.

Ο χαρακτήρας της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης έχει αρχίσει να επαναπροσδιορίζεται μέσα σε ένα πλαίσιο έντονων μεταρρυθμίσεων, οι οποίες προήλθαν από τις διεκδικήσεις των Κινημάτων των Αναπήρων και τις Παγκόσμιες Διασκέψεις (Unesco, 1990; 1994). Αυτές οι πρωτοβουλίες τόνισαν το δικαίωμα των παιδιών στη διαφορετικότητα, την ποιοτική εκπαίδευση και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ως αποτέλεσμα, αναδύθηκε το όραμα της Συμπεριληπτικής Εκπαίδευσης, το οποίο επιδιώκει τη συμμετοχή όλων των μαθητών/τριών, ανεξαρτήτως πνευματικών, σωματικών, αισθητηριακών ή μαθησιακών δυσκολιών, στο σχολείο της γειτονιάς τους. Ο βασικός στόχος αυτής της εκπαιδευτικής πολιτικής είναι να καταργήσει τις κοινωνικές διακρίσεις και να δημιουργήσει εκπαιδευτικά συστήματα που να είναι ελεύθερα από αποκλεισμούς και περιθωριοποίηση (Unesco, 1990; 1994; 2005; Kearney, 2009; Αγγελίδης, 2011). Στην επόμενη ενότητα, θα εστιάσουμε στη σημασία και τις πρακτικές της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, αναλύοντας πώς αυτή συμβάλλει στη δημιουργία ενός μαθησιακού περιβάλλοντος που σέβεται και υποστηρίζει τη διαφορετικότητα όλων των μαθητών/τριών, ανεξαρτήτως φύλου, αναπηρίας, εθνοτικής καταγωγής, ικανότητας ή άλλων χαρακτηριστικών.

 

1 Διεθνείς Συμβάσεις:

  • Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948): Άρθρο 26, το οποίο αναγνωρίζει το δικαίωμα στην εκπαίδευση.
  • Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού (1989): Άρθρο 28, που αναφέρεται στο δικαίωμα των παιδιών στην εκπαίδευση.

Εθνική Νομοθεσία

  • Σύνταγμα της Ελληνικής Δημοκρατίας (1975): Άρθρο 16, το οποίο αναγνωρίζει την υποχρεωτική και δωρεάν εκπαίδευση.

2 Νόμος 3688/2008 (ΦΕΚ Α,199/ 2-10-2008), άρθρο 1, παράγραφος 1.

3 Νόμος 3688/2008 (ΦΕΚ Α,199/ 2-10-2008), άρθρο 3, παράγραφος 1.

4 Νόμος 3688/2008 (ΦΕΚ Α,199/ 2-10-2008), άρθρο 2, παράγραφος 5.

Μετάβαση στο περιεχόμενο