Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 4ο

Μάι 27, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η Ειδική Αγωγή στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες – Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία της Χασεκίδου Σοφίας – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Διατμηματικό Π.Μ.Σ.«Διαχείριση της Μαζικής Μετανάστευσης και Πληθυσμών σε Κίνηση» – Μέρος 4ο

 

1.2         Η φιλοσοφία της συμπερίληψης στην εκπαίδευση

 

Με το πέρασμα των ετών, έχουν χρησιμοποιηθεί διάφοροι όροι προκειμένου να περιγράψουν την από κοινού φοίτηση παιδιών με και δίχως αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο γενικό σχολείο. Μέχρι και σήμερα χρησιμοποιούνται οι όροι όπως ενσωμάτωση, ένταξη και συμπερίληψη. Είναι γεγονός πως, αυτοί οι όροι πολύ συχνά συγχέονται μεταξύ τους και παρουσιάζονται ως συνώνυμοι ή ακόμη και ως ταυτόσημοι, ενώ στην πραγματικότητα διαφοροποιούνται τόσο εννοιολογικά όσο και σημασιολογικά. (Παπαστεργίου, 2017).

Με τον όρο ενσωμάτωση εννοείται μια μόνιμη κατάσταση σχολικής και κοινωνικής ένταξης των παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στην τυπική τάξη, όπου υπάρχει η δυνατότητα για εξατομικευμένο πρόγραμμα (Hallahan and Kauffman, 1982). Το άτομο εντάσσεται σε μια ομάδα, αλληλεπιδρά με τα μέλη της και δημιουργεί σχέσεις. Έτσι, εξομοιώνεται με αυτή, αποδέχεται τα χαρακτηριστικά της, με αποτέλεσμα να χάνει τα δικά του χαρακτηριστικά και να χάνει επομένως τη μοναδικότητά του (Ζώνιου- Σιδέρη, 2011, Πατσίδου, 2010). Με τον όρο ένταξη, πραγματοποιείται προσπάθεια να διατηρηθούν τα χαρακτηριστικά των μαθητών/τριών με αναπηρίες. Υποστηρίζεται πως κατά την ένταξη, οι μαθητές/τριες διατηρούν και εμπλουτίζουν τα χαρακτηριστικά τους, επηρεαζόμενοι από το ευρύτερο περιβάλλον στο οποίο έχουν ενταχθεί και οδεύουν προς τη συνεχή αυτοβελτίωση. Παράλληλα, οι μαθητές/τριες τυπικής ανάπτυξης καλλιεργούν αξίες και αντιλήψεις για την αποδοχή της διαφορετικότητας (Ζώνιου Σιδέρη, 2011· Σούλης 2002). Ωστόσο, η ένταξη, ως εκπαιδευτική διαδικασία, δέχτηκε αρνητική κριτική, καθώς πολλοί ερευνητές υποστήριξαν πως το άτομο με αναπηρία είναι αυτό που τελικά πρέπει να προσαρμοστεί στο περιβάλλον του και όχι οι ποικίλες εκπαιδευτικές πρακτικές στις ανάγκες του ατόμου.

Μετά την αρνητική κριτική που δέχθηκε το μοντέλο της ένταξης, δόθηκε προσοδοφόρο έδαφος στην διαμόρφωση μιας καινούριας τάσης, που στην ελληνική βιβλιογραφία αναφέρεται ως συμπερίληψη. Η φιλοσοφία αυτή έχει τις ρίζες της στο πρώτο άρθρο της Οικουμενικής Διακήρυξης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (1948), το οποίο δηλώνει ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και στα δικαιώματα». Με βάση αυτήν την προοπτική, το εκπαιδευτικό σύστημα οφείλει να προάγει την ευημερία όλων των πολιτών, ανεξαρτήτως σωματικής και νοητικής ακεραιότητας, καθώς και άλλων μορφών ετερότητας. Έναν ορισμό της συμπερίληψης παραθέτει η UNESCO (2005) (όπως αναφέρεται στο Acedo, Ferrer & Pamies, 2009) σύμφωνα με τον οποίο, η συμπερίληψη αποτελεί μια διαδικασία κατά την οποία τα εκπαιδευτικά συστήματα αλλά και τα οποιαδήποτε μαθησιακά περιβάλλοντα προβαίνουν σε αλλαγές του περιεχομένου, της δομής αλλά και των στρατηγικών της διδασκαλίας, προκειμένου να ανταποκριθούν στην ποικιλομορφία των αναγκών όλων των μαθητών/τριών. Επιπλέον, συμπεραίνει πως η συμπεριληπτική εκπαίδευση είναι μια διαρκής διαδικασία που στοχεύει στην παροχή ποιοτικής εκπαίδευσης σε όλους τους μαθητές/τριες, σεβόμενη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τις ανάγκες τους. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρεί να περιορίσει τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία όπως η σημερινή. Είναι σημαντικό, οι ποικίλες γλωσσικές, κοινωνικές, συναισθηματικές ή άλλες διαφορές των παιδιών να λαμβάνονται ως ευκαιρίες για τον εμπλουτισμό της μαθησιακής διαδικασίας και όχι ως προβλήματα (Unesco IBE, 2008).

Στόχος της συμπερίληψης, όπως προσθέτουν πολλοί ερευνητές, είναι η ισότιμη αντιμετώπιση όλων των μαθητών/τριών, ανεξάρτητα από τις ικανότητες, τη γλώσσα, την εθνικότητα, τη γεωγραφική προέλευση ή οποιονδήποτε άλλο παράγοντα περιθωριοποιεί τους μαθητές/τριες. Επομένως, το σχολείο, η ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, οι στρατηγικές που εφαρμόζονται κατά τη διδασκαλία και διάφορες άλλες αδυναμίες του εκπαιδευτικού συστήματος ευθύνονται για την μαθησιακή πορεία του μαθητή και όχι ο ίδιος ο μαθητής (Sharma, Loreman & Forlin, 2012, όπως αναφέρεται στο Παπαστεργίου, 2017, Κωλέττη, 2016).

Συγκεκριμένα, αυτή η προσέγγιση δεν αφορά απλώς μια συγκεκριμένη δομή εκπαίδευσης, αλλά προβάλλει μια νέα οπτική για την εκπαίδευση, μια διαφορετική φιλοσοφία και παιδαγωγική προοπτική που επιζητά ριζικές αλλαγές στο σύγχρονο σχολείο (Στασινός, 2013). Αποτελεί μια διαδικασία συνεχούς αλλαγής, που αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα ως μέρος μιας πλουραλιστικής κοινωνίας και προάγει την ισότητα και τα δικαιώματα για όλους τους μαθητές/τριες, με στόχο της δημιουργία ενός σχολείου, που ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους (Booth & Ainscow, 2011). Οι πεποιθήσεις αυτές στο πλαίσιο της συμπεριληπτικής κουλτούρας στηρίζονται στην δημιουργία μιας σχολικής κοινότητας που εστιάζει στο τρίπτυχο της ασφάλειας, αποδοχής και συνεργασίας. Το κάθε παιδί είναι ασφαλές μέσα σε αυτό το πλαίσιο ανεξαρτήτως αναπηρίας, πολιτισμικής ετερότητας, χρώματος, πίστης και σεξουαλικού προσανατολισμού. Η ασφάλεια είναι απόρροια της αποδοχής του από τους άλλους. Η συνεργασία τίθεται στη βάση της συμπερίληψης και αφορά όλη την κοινωνία, μέρος της οποίας αποτελεί και το σχολείο. Οι εκπαιδευτικοί συνεργάζονται με τους μαθητές/τριες, με τις οικογένειες αυτών, με τις κοινότητες αυτών, το ίδιο και οι μαθητές/τριες, σε ένα πλαίσιο αλληλεπίδρασης. Το τρίπτυχο αυτό ωστόσο, βιώνεται στο πλαίσιο αξιών που άπτονται της συμπεριληπτικής φιλοσοφίας και απορρέουν από τον σεβασμό στην αξία του κάθε παιδιού, το σεβασμό στο περιβάλλον, την αποπομπή κάθε έννοιας της βίας και την επένδυση της ολιστικής ανάπτυξης του κάθε παιδιού (Booth & Ainscow, 2011).

Ως προς την αποτίμηση των παραπάνω διαφορετικών όρων, σίγουρα η συζήτηση γύρω από τους όρους «ενσωμάτωση», «ένταξη» και «συμπερίληψη» στην εκπαίδευση ατόμων με αναπηρία είναι σημαντική, αλλά δεν είναι αυτή που θα πρέπει να καθορίζει την ουσία του ζητήματος. Πέρα από τις λέξεις και τις ορολογίες που χρησιμοποιούμε, αυτό που έχει πραγματική σημασία είναι οι πρακτικές και οι πολιτικές που υλοποιούνται για να διασφαλιστεί η ίση πρόσβαση στην εκπαίδευση για όλους τους ανθρώπους ανεξαιρέτως. Η γλώσσα μπορεί να δημιουργήσει διαχωρισμούς ή να προσφέρει ένα πλαίσιο κατανόησης, αλλά οι ισχυροί μας στόχοι δεν θα πρέπει να περιορίζονται σε αυτές τις λέξεις. Η ενσωμάτωσή τους μπορεί να σημαίνει απλώς την τοποθέτηση ατόμων με αναπηρία σε κοινές αίθουσες διδασκαλίας χωρίς τις κατάλληλες υποστηρικτικές υπηρεσίες. Αντιθέτως, η ένταξή τους μπορεί να περιλαμβάνει τις απαραίτητες προσαρμογές και υποδομές, αλλά και πάλι χωρίς πραγματική δέσμευση από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές. Η πραγματική πρόκληση και το αληθινό μέτρο της επιτυχίας βρίσκονται στο κατά πόσο οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και οι μαθητές/τριες ολοκληρώνουν τη διαδικασία αυτή με σεβασμό και με την επιθυμία να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον όπου ο καθένας θα αισθάνεται αποδεκτός και θα έχει την ευκαιρία να εξελιχθεί. Η συμπερίληψη βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο, αποδεικνύοντας ότι όλοι οι μαθητές/τριες έχουν ίσες ευκαιρίες και δικαιώματα, και μπορούν να εξελιχθούν, δημιουργώντας ένα πλούσιο και ποικιλόμορφο εκπαιδευτικό περιβάλλον. Γι’ αυτό οφείλει να υπάρχει, για να επιτρέπει στις φωνές όλων των ανθρώπων να ακούγονται (Clark, 1997).

Ωστόσο, απαιτούνται αλλαγές, οι οποίες δεν είναι ούτε εύκολες, ούτε γρήγορες. Όπως αναφέρουν οι Βooth & Ainscow, 2011, Sebba & Aincow, 1996 (Γεροσίμου, 2013) η συμπερίληψη είναι μια διαδικασία αέναης αλλαγής τόσο του περιεχομένου των δομών, όσο και των προσεγγίσεων που εφαρμόζονται στην εκπαίδευση. Η πρόοδος επιτυγχάνεται μέσα από τις καθημερινές αποφάσεις και ενέργειες του κάθε εμπλεκόμενου στην εκπαιδευτική διαδικασία. Έτσι, είναι σημαντικό να επικεντρωνόμαστε στο πώς η εκπαίδευση μπορεί να γίνει πιο δίκαιη για όλους, μέσα από την άρση των προκαταλήψεων και την αποδοχή της διαφορετικότητας (Ζώνιου-Σιδέρη, 2008).

Καταλήγοντας, η συμπεριληπτική εκπαίδευση αποτελεί έναν θεμελιώδη πυλώνα για την υποστήριξη των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, καθώς προάγει την ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση και την κοινωνική συμμετοχή. Σε αυτό το πλαίσιο, οι διεθνείς και ευρωπαϊκές συμβάσεις, όπως η Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του Ο.Η.Ε, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και άλλες σημαντικές συμβάσεις, διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην προώθηση και την ενίσχυση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία. Αυτές οι συμβάσεις προσδιορίζουν τις υποχρεώσεις των κρατών να διασφαλίσουν την πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση για όλα τα άτομα, ανεξαρτήτως αναπηρίας. Στο επόμενο κεφάλαιο, θα εξετάσουμε τις σημαντικές διεθνείς και ευρωπαϊκές συμβάσεις που σχετίζονται με τα άτομα με αναπηρία, καθώς και τις επιπτώσεις τους στην εκπαιδευτική πολιτική και πρακτική.

Μετάβαση στο περιεχόμενο