ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 21ο
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Συμπερασματικά, βάσει όσων έχουν παρουσιαστεί στο κύριο μέρος της παρούσας εργασίας, προκύπτει αναμφίβολα, πως η προστασία των ατόμων από τις διακρίσεις στον τομέα της εργασίας και της απασχόλησης, αφορά ολόκληρο το κοινωνικό σύνολο και όχι αποκλειστικά τα άτομα που φέρουν ένα από τα προστατευόμενα από τις διακρίσεις χαρακτηριστικά. Πρόκειται συνεπώς για ένα «οικουμενικό δικαίωμα»,316 κατοχυρωμένο σε κείμενα του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου, το οποίο σταδιακά επιδέχεται της αναγνώρισης που του αρμόζει και από την ελληνική έννομη τάξη. Κύριο ρόλο σε αυτό, διαδραματίζει η ενσωμάτωση του παράγωγου δικαίου της Ένωσης, ενώ και η κωδικοποίηση της νομοθεσίας του ατομικού εργατικού δικαίου στο Π.Δ. 80/2022 που επιτυγχάνει την ενοποίηση των χωριστών, διαφορετικών διατάξεων για την απαγόρευση των διακρίσεων, κινείται στη σωστή κατεύθυνση. Μεταξύ των γνωρισμάτων που χρήζουν προστασίας από τις διακρίσεις συγκαταλέγονται η αναπηρία και η χρόνια πάθηση. Έννομη συνέπεια των τελευταίων, μεταξύ άλλων, αποτελεί η υποχρέωση του εργοδότη να προβεί σε εύλογες προσαρμογές. Πρόκειται για μία έννοια που έχει ερμηνευτεί με ευρύτητα από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς στην Οδηγία 2000/78/ΕΚ317 προβλέπεται μία ενδεικτική λίστα τέτοιων προσαρμογών, ενώ σύμφωνα με τη νομολογία που αναλύθηκε αμέσως παραπάνω, στις εύλογες προσαρμογές εντάσσονται ως οργανωτικής φύσεως μέτρα, η αλλαγή των καθηκόντων του εργαζομένου318, η μείωση του ωραρίου και του ρυθμού εργασίας, η μεταβολή του τόπου παροχής εργασίας319, η τηλεργασία320, η υποβοήθηση με άλλον εργαζόμενο, η τοποθέτηση σε διοικητική θέση μετά από ατύχημα εργαζομένου που απασχολούνταν ως τεχνίτης με χειρωνακτική εργασία κ.ά. Επιπρόσθετα, περιλαμβάνονται και κάθε είδους πρακτικά μέτρα για την προσβασιμότητα στον χώρο εργασίας όπως η κατασκευή ράμπας για τα αναπηρικά αμαξίδια, ειδική επίπλωση, ειδικός τεχνολογικός εξοπλισμός κ.ο.κ. Η σημασία των εύλογων προσαρμογών έγκειται στην άρση των περιβαλλοντικών και κοινωνικών περιορισμών και την εν γένει εξάλειψη των περιβαλλοντικών εμποδίων που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία, τόσο κατά την πρόσληψη όσο και κατά τη διάρκεια παροχής της εργασίας. Εφόσον λοιπόν, συντελούν στην άρση αυτών των περιορισμών, στην ουσία εξαλείφουν την αναπηρία όπως αυτή προσδιορίζεται από το κοινωνικό-δικαιωματικό μοντέλο και πραγματώνουν την ισότιμη συμμετοχή των ΑμεΑ στον επαγγελματικό και κοινωνικό βίο.
Από την επισκόπηση της προκείμενης μελέτης, συνάγεται ευχερώς πως το δίκαιο των διακρίσεων συγκριτικά με τις διατάξεις του κοινού δικαίου προσφέρει αυξημένη προστασία στον εργαζόμενο από την, συχνή στην πράξη, εργοδοτική αυθαιρεσία. Ωστόσο, ακόμα και σήμερα, είναι αρκετά περιορισμένη η εφαρμογή των ειδικότερων αυτών διατάξεων και από την προσεκτική επισκόπηση της νομολογίας προκύπτει πως οι εφαρμοστές του δικαίου εμμένουν στη χρήση των διατάξεων του κοινού δικαίου.321 Τα αίτια αυτής της συνθήκης, μπορούν να αναζητηθούν στην ελλιπή εξοικείωση των δικαστών με τα ειδικότερα νομοθετήματα,322 αλλά και των πληρεξουσίων δικηγόρων που πολλές φορές δεν πραγματοποιούν υπαγωγή των πραγματικών περιστατικών της υπόθεσης που αναλαμβάνουν, σε αυτές τις ειδικές διατάξεις του δικαίου των διακρίσεων. Μάλιστα, αποτελεί πραγματικό γεγονός πως το ήδη υπάρχον νομολογιακό κεκτημένο που βασίζεται στις γενικές διατάξεις του ΑΚ, δημιουργεί μία εντύπωση
«ασφάλειας» κατά την επίκλησή του, τόσο στους δικαστές όσο και στους δικηγόρους. Συμπερασματικά, με τη σταδιακή έκδοση αποφάσεων από τα ελληνικά δικαστήρια που θα βασίζονται στην επίκληση των ειδικότερων διατάξεων του δικαίου των διακρίσεων, θα δημιουργηθεί ένα νέο αποθετήριο νομολογίας. Επιπρόσθετα, η απομάκρυνση από στερεοτυπικές αντιλήψεις και προκαταλήψεις συνεπάγεται την καλύτερη κατανόηση αυτών των διατάξεων και την ορθότερη εφαρμογή τους.
Για την αντιμετώπιση της προπαρατεθείσας κατάστασης, κρίνεται απολύτως αναγκαία η ενημέρωση των εφαρμοστών του δικαίου για τις ειδικότερες διατάξεις του δικαίου των διακρίσεων, τη σημασία της εφαρμογής τους και της επέλευσης των έννομων συνεπειών τους, η οποία μπορεί να επιτευχθεί μέσω επιμορφωτικών σεμιναρίων, διοργάνωση ημερίδων κ.ά. Κρίσιμη σαφώς καθίσταται και η πρωτοβουλία της πολιτείας, η οποία καλείται να λάβει δραστικότερο ρόλο στην άρση αυτών των ανισοτήτων και διακριτικών μεταχειρίσεων που υφίστανται τα άτομα με αναπηρίες και χρόνιες παθήσεις στον τομέα της απασχόλησης, καθώς υπέχει συνταγματική υποχρέωση και οφείλει να διασφαλίζει στα άτομα με αναπηρίες τη δυνατότητα μίας
«απόλυτης παραγωγικής και κοινωνικής ένταξης».323 Το κράτος καλείται να δημιουργεί κίνητρα στα άτομα με αναπηρία να εντάσσονται στο περιβάλλον της εργασίας και της απασχόλησης, καθώς και στους εργοδότες να απασχολούν ΑμεΑ. Η πρόβλεψη επιδοτούμενων προγραμμάτων μέσω της Δ.Υ.ΠΑ. αποτελεί ένα θετικό μέτρο το οποίο θα πρέπει να διεκπεραιώνεται με ορθό τρόπο και να ελέγχεται από τον φορέα, ώστε να εξασφαλίζεται η πραγματική απασχόληση των ΑμεΑ. Ωστόσο, πολλές φορές η κοινωνική πολιτική που ακολουθεί η πολιτεία, καταλήγει σε αντίθετα αποτελέσματα, όπως συμβαίνει με την άμεση διακοπή της χρηματικής ενίσχυσης των ΑμεΑ μόλις επιχειρήσουν να ενταχθούν στην αγορά εργασίας, η οποία σύμφωνα και με τον Συνήγορο του Πολίτη «αποτελεί αντικίνητρο που προάγει τον ιδρυματισμό και την εσωστρέφεια». 324
Τέλος, αναγκαία κρίνεται και η ενίσχυση του Συνηγόρου του Πολίτη και του Σώματος Επιθεώρησης Εργασίας, αρχές που ήδη επιτελούν σπουδαίο ρόλο στην επίλυση εργατικών υποθέσεων που άπτονται ζητημάτων διακριτικής μεταχείρισης σε βάρος των ΑμεΑ, ειδικά όσον αφορά την εργοδοτική υποχρέωση για λήψη μέτρων εύλογης προσαρμογής. Για τον λόγο αυτό η πολιτεία οφείλει να τους παρέχει την υποστήριξη που χρειάζονται, είτε πρόκειται για οικονομική ενίσχυση είτε για πρόσθετο εξειδικευμένο εργατικό προσωπικό.
316 Δ. Ζερδελής, Εργατικό Δίκαιο – Ατομικές Εργασιακές Σχέσεις, 2019, 298.
317 Αιτιολογική σκέψη 20 της Οδηγίας 2000/78/ΕΚ.
318 Απόφαση ΑΠ 1334/2021 σε ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ.
319 Απόφαση ΜονΕφΘεσσ 1121/2021 σε Αρμ. 2023, 208, με σχόλιο Δ. Γούλα.
320 Απόφαση ΜονΕφΠειρ 447/2022 σε Αρμ. 2023, 1424. ΜονΠρωτΠειρ 1476/2021 σε Αρμ. 2023, 212, με σχόλιο Δ. Γούλα.
321 Δ. Γούλας, Η εφαρμογή της απαγόρευσης των διακρίσεων στο ελληνικό εργατικό δίκαιο, ΕΕργΔ 2023, 1090.
322 Δ. Γούλας, ό.π., 1092.
323 Πρακτικά των συνεδριάσεων της Ολομέλειας της Ζ΄ Αναθεωρητικής Βουλής, συνεδρίαση της ΣΤ΄ της 24ης Ιανουαρίου 2001, 115.
324 Βλ. Ειδική Έκθεση 2023 του ΣτΠ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, 77 επ.