ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 15ο
3.1.2. Η τυποποίηση της άρνησης εύλογων προσαρμογών ως ειδικότερη μορφή διάκρισης στο ελληνικό δίκαιο.
Στην ελληνική έννομη τάξη, η κύρωση της Οδηγίας 2000/78 πραγματώθηκε με τον ν.3304/2005, ο οποίος στη συνέχεια, όπως προελέχθη, αντικαταστάθηκε από τον ν.4443/2016. Με τον τελευταίο, προστέθηκε ρητώς, μεταξύ άλλων, στην έννοια των διακρίσεων και η «άρνηση εύλογων προσαρμογών» και συγκεκριμένα στο άρθρο 2 παρ. 2 περ. η΄.231 Περαιτέρω, στην περίπτωση θ΄ του ιδίου άρθρου, ορίζεται η έννοια των εύλογων προσαρμογών. Υπενθυμίζεται πως η άρνηση εύλογων προσαρμογών κατοχυρώνεται ως ειδικότερη μορφή διάκρισης και στο άρθρο 2 περ. γ΄ της Σύμβασης του Ο.Η.Ε. για τα δικαιώματα των ΑμεΑ, η οποία κυρώθηκε με τον ν.4074/2012232. Αντίστοιχα με τις διατάξεις της Οδηγίας 2000/78, στο άρθ. 5 του ν.4443/2016 προβλέπεται η υποχρέωση του εργοδότη να προβαίνει σε εύλογες προσαρμογές υπέρ των εργαζομένων με αναπηρία ή χρόνια πάθηση, ήτοι να λαμβάνει εξατομικευμένα μέτρα που εξυπηρετούν τον σκοπό κάθε περίπτωσης αναπηρίας και για το λόγο αυτό δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό «εύλογες» προσαρμογές. Ως σκοπός κρίνεται η πρόσβαση στην εργασία, η συνέχιση της εργασιακής σχέσης και η εξέλιξη μέσα σε αυτήν, καθώς και η επαγγελματική κατάρτιση. Επιπρόσθετα, στην υποχρέωση των εργοδοτών για λήψη εύλογων προσαρμογών συναντάται και η υποχρέωση επανάσκησης του διευθυντικού δικαιώματος του εργοδότη.233 Ειδικότερα, όταν η εκπλήρωση των απαιτήσεων της θέσης εργασίας που κατέχει το άτομο με αναπηρία καθίσταται δυσχερής234 ή ακόμα και αδύνατη, τότε εναπόκειται στον εργοδότη να ασκήσει εκ νέου το διευθυντικό του δικαίωμα και να λάβει τα κατάλληλα εκείνα μέτρα, προκειμένου να διασφαλίσει την απρόσκοπτη παροχή εργασίας του μισθωτού που απασχολεί.235 Η ως άνω περιγραφόμενη παρεπόμενη υποχρέωση του εργοδότη, συνδέεται με την αρχή της καλής πίστης που διατρέχει τις συμβάσεις, καθώς και την υποχρέωση πρόνοιας του εργοδότη.236 Και στην διάταξη του εθνικού δικαίου για την υποχρέωση λήψης εύλογων προσαρμογών τονίζεται πως η υποχρέωση αυτή επιβάλλεται και πρέπει να εφαρμόζεται εφόσον δεν συνεπάγεται υπέρμετρη επιβάρυνση για τον εργοδότη, ενώ καταλήγει πως δεν υφίσταται τέτοια, όταν η πολιτεία λαμβάνει μέτρα υπέρ των ΑμεΑ, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των κρατικών επιδοτήσεων. Στο σημείο αυτό τονίζεται πως βάσει του άρθρου 28 του Συντάγματος τα κείμενα του ενωσιακού δικαίου απολαμβάνουν αυξημένη τυπική ισχύ κατά την εφαρμογή τους στην εθνική έννομη τάξη. Περαιτέρω, η υποχρέωση εύλογων προσαρμογών ρυθμίζεται και σε ειδικότερα νομοθετήματα του εθνικού μας δικαίου. Στον ν.4369/2016237 για παράδειγμα προβλεπόταν η υποχρέωση εύλογων προσαρμογών σε άτομα με αναπηρία που εργάζονταν στον δημόσιο τομέα.238 Στον ν.4488/2017239 για την υλοποίηση της Δ.Σ.Δ.Α.Α, προβλέπεται στο άρθρο 61 παρ. 1 περ. γ΄ ότι «κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο (..) υποχρεούται να παρέχει, όπου απαιτείται σε συγκεκριμένη περίπτωση, εύλογες προσαρμογές υπό τη μορφή εξατομικευμένων και κατάλληλων τροποποιήσεων, ρυθμίσεων και ενδεδειγμένων μέτρων, χωρίς την επιβολή δυσανάλογου ή αδικαιολόγητου βάρους (..)». Ακόμη, στο άρθρο 17 του ν.4990/2022240 για την προστασία προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις ενωσιακού δικαίου241 και την απαγόρευση αντιποίνων κατά αυτών, που προβλέπεται πως: «Οποιασδήποτε μορφής αντίποινα σε βάρος των προσώπων που αναφέρονται στο άρθρο 6 απαγορεύονται, συμπεριλαμβανομένων των απειλών και ενεργειών αντεκδίκησης. Απαγορεύονται, ιδίως, οι ακόλουθες μορφές αντιποίνων: (..) ιστ) άρνηση ή στέρηση παροχής εύλογων προσαρμογών σε άτομα με αναπηρία.».
Από τα ανωτέρω συνάγεται πως η ελληνική νομοθεσία, όσον αφορά την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω αναπηρίας και την άρνηση εύλογων προσαρμογών υπέρ των ΑμεΑ φαίνεται να είναι πλήρης, αφ’ ης στιγμής έχει ενσωματώσει τις Οδηγίες της Ε.Ε.242. Ωστόσο, σε πρακτικό επίπεδο, σύμφωνα με την από 27.04.2023 έρευνα του Ευρωπαϊκού Φόρουμ για την Αναπηρία,243 μόνο το 51,3% των ενεργών ΑμεΑ σε ηλικία εργασίας στην Ε.Ε. απασχολούνται με μισθωτή εργασία, ενώ στις τελευταίες θέσεις βρίσκεται η Ελλάδα όπου μόνο το ένα τρίτο των ΑμεΑ εργάζεται, ήτοι σε ποσοστό μικρότερο του 32,6%.244 Στην έκθεση γίνεται λόγος για τα αίτια του συγκεκριμένου προβλήματος, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται η έλλειψη εύλογων προσαρμογών που οφείλεται σε περιορισμένη χρηματοδότηση, ελλιπή υποστήριξη και πληροφόρηση για τις κρατικές ενισχύσεις και στην υπερβολική γραφειοκρατία που περιβάλλει τη λήψη μέτρων εύλογων προσαρμογών.245
231 Άρθρο 2 παρ. 2 περ. η΄, θ΄ ν.4443/2016: «η) η «άρνηση εύλογων προσαρμογών» για τα άτομα με αναπηρία ή χρόνια πάθηση νοείται ως διάκριση, θ) ως «εύλογες προσαρμογές» νοούνται οι απαραίτητες και κατάλληλες τροποποιήσεις, ρυθμίσεις και ενδεδειγμένα μέτρα, που απαιτούνται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, προκειμένου να διασφαλιστεί για τα άτομα με αναπηρίες ή χρόνιες παθήσεις η αρχή της ίσης μεταχείρισης, οι οποίες δεν επιβάλλουν δυσανάλογο ή αδικαιολόγητο βάρος στον εργοδότη.».
232 https://old.esamea.gr/legal-framework/laws/ (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
233 Δ. Ζερδελής, Η υποχρέωση άσκησης του διευθυντικού δικαιώματος και οι συνέπειες της παράβασής της, ΕΕργΔ 2022, 491.
234 Βλ. απόφαση ΑΠ 1334/2021, ΕΕργΔ 2022, 562.
235 Δ. Ζερδελής, Η υποχρέωση άσκησης του διευθυντικού δικαιώματος και οι συνέπειες της παράβασής της, ΕΕργΔ 2022, 495.
236 Δ. Ζερδελής, ό.π.
237 Ν.4369/2016 (ΦΕΚ Α΄ 33/27.2.2016) – «Εθνικό Μητρώο Επιτελικών Στελεχών Δημόσια Διοίκησης βαθμολογική διάρθρωση θέσεων, συστήματα αξιολόγησης, προαγωγών και επιλογής προϊσταμένων (διαφάνεια, αξιοκρατία και αποτελεσματικότητας της δημόσιας διοίκησης) και άλλες διατάξεις».
238 Ε. Α. Αλεξιάδου, Αναπηρία και εύλογες προσαρμογές στην εργασία: διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό πλαίσιο προστασίας, ΕΕΕυρΔ 4/2020, 478.
239 Στα άρθρα 63 και 65 του ν.4488/2017 προβλέπεται ο μηχανισμός των εύλογων προσαρμογών.
240 Ν. 4990/2022 (ΦΕΚ Α΄ 210/11.11.2022) – «Προστασία προσώπων που αναφέρουν παραβιάσεις ενωσιακού δικαίου – Ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2019/1937 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 23ης Οκτωβρίου 2019 (L 305) και λοιπές επείγουσες ρυθμίσεις.».
241 https://eur-lex.europa.eu/EL/legal-content/summary/protection-of-persons-who-report-breaches-of- eu-law.html?fromSummary=1 (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).
242 Δ. Γούλας, Η εφαρμογή της απαγόρευσης των διακρίσεων στο ελληνικό εργατικό δίκαιο, ΕΕργΔ 2023, 1085.
243 European Disability Forum (EDF).
244Διαθέσιμη σε https://www.edf-feph.org/publications/human-rights-report-2023-the-right-to-work/ (Τελευταία πρόσβαση: 27.01.2025).
245 Βλ. περαιτέρω τη δήλωση του Ι. Βαρδακαστάνη, Προέδρου Ευρωπαϊκού Φόρουμ Ατόμων με Αναπηρία, δημοσιευμένη σε: https://www.esamea.gr/el/article/ekthesh-edf-gia-thn-ergasia-twn- atomwn-me-anaphria-sthn-ee-ntropiastikh-h-eikona-ths-elladas-sthn-teleytaia-thesh-me-to-mikrotero- pososto-ergazomenwn-me-anaphria (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).