ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 13ο
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο
3.1. Η άρνηση εύλογων προσαρμογών υπέρ των ατόμων με αναπηρία ως ειδικότερη μορφή διάκρισης.
Οι εύλογες προσαρμογές υπέρ των ατόμων με αναπηρία αποτελούν ένα κρίσιμο εργαλείο για τη διασφάλιση της αρχής της ισότητας και της αρχής της μη διάκρισης στο διεθνές, ευρωπαϊκό και κατ’ επέκταση στο εθνικό μας δίκαιο. Η έννοια των εύλογων προσαρμογών περιλαμβάνει τις απαραίτητες αλλαγές και ρυθμίσεις στο εργασιακό ή και στο εκπαιδευτικό περιβάλλον, ώστε τα άτομα με αναπηρία να μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική, πολιτιστική και σαφώς στην επαγγελματική ζωή του κάθε τόπου.165 Συνεπώς, πρόκειται για μία έννοια απολύτως συνυφασμένη με την κοινωνική όψη του φαινομένου της αναπηρίας. Στο διεθνές δίκαιο, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (Δ.Σ.Δ.Α.Α.) θέτει τις εύλογες προσαρμογές ως ρητή υποχρέωση των κρατών-μελών, καθιστώντας τη μη παροχή τους, μορφή διάκρισης. Ειδικότερα, στο άρθρο 2 της Δ.Σ.Δ.Α.Α περιλαμβάνεται ένας ευρύς ορισμός της έννοιας των εύλογων προσαρμογών και τις ορίζει ως, «τις απαραίτητες και κατάλληλες τροποποιήσεις και ρυθμίσεις, οι οποίες δεν επιβάλλουν ένα δυσανάλογο ή αδικαιολόγητο βάρος, όπου απαιτείται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, προκειμένου να διασφαλιστούν, για τα άτομα με αναπηρίες, η απόλαυση ή η άσκηση, σε ίση βάση με τους άλλους, όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών».166 Παράλληλα, στο ίδιο άρθρο, κατά την εννοιολογική προσέγγιση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας, επισημαίνεται πως περιλαμβάνονται όλες οι μορφές διακριτικής μεταχείρισης, «συμπεριλαμβανομένης και της άρνησης παροχής εύλογης προσαρμογής», όπως επίσης και στο άρθρο 5 παρ. 3 όπου αναφέρεται πως, «Προκειμένου να προάγουν την ισότητα και να εξαλείψουν τις διακρίσεις, τα Συμβαλλόμενα Κράτη λαμβάνουν όλα τα κατάλληλα μέτρα, προκειμένου να διασφαλίζουν ότι παρέχεται εύλογη προσαρμογή». Ως εκ τούτου, η άρνηση εύλογων προσαρμογών αποτελεί διάκριση προβλεπόμενη ρητά στο κείμενο της Δ.Σ.Δ.Α.Α.167 και απολαμβάνει αυξημένη προστασία. Στο ευρωπαϊκό δίκαιο, η Οδηγία 2000/78/ΕΚ για την ισότητα στην απασχόληση και την εργασία επιβάλλει την υποχρέωση παροχής εύλογων προσαρμογών από τους εργοδότες, με εξαίρεση την απαλλαγή τους από αυτή την υποχρέωση αν επέρχεται σε αυτούς δυσανάλογη επιβάρυνση.168 Η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης δυνάμει και της διάταξης του άρθρου 2 της Δ.Σ.Δ.Α.Α., έχει εδραιώσει τη σημασία των εύλογων προσαρμογών ερμηνεύοντάς την έννοιά τους με εξαιρετική ευρύτητα169 σε υποθέσεις όπως οι συνεκδικαζόμενες C- 355/11 και C-337/11, HK Danmark170, C-397/18, Nobel Plastiques Ibérica SA171, C- 485/20 HR Rail172 κ.ά. Στην Ελλάδα, οι ν.4074/2012 και ν.4443/2016 που ενσωματώνουν τις ανωτέρω υπερνομοθετικής ισχύος διατάξεις της Δ.Σ.Δ.Α.Α. και της Οδηγίας αντίστοιχα, τονίζουν την υποχρέωση των εργοδοτών και των παρόχων υπηρεσιών να διευκολύνουν τόσο την πρόσβαση ατόμων με αναπηρία στην εργασία και την απασχόληση, όσο και τη διατήρηση τους στις θέσεις εργασίας, προστατεύοντας τα δικαιώματά τους στον επαγγελματικό βίο και την κοινωνική συμμετοχή.
Εκ των ανωτέρω συνάγεται πως η ύπαρξη των εύλογων προσαρμογών στο δίκαιο των διακρίσεων αποσκοπεί στην εδραίωση της πραγματικής, ουσιαστικής ισότητας173, αποτελώντας την ίδια στιγμή την αντίστροφη όψη του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας. Αποδεχόμενοι πως η αναπηρία «προκαλείται» από περιβαλλοντικά εμπόδια και κοινωνικούς περιορισμούς, η άρση αυτών των εμποδίων και περιορισμών μέσω της λήψης των ενδεδειγμένων μέτρων οδηγεί στην εξάλειψη της αναπηρίας, καθώς επιτυγχάνεται η ισότιμη ένταξη των ατόμων με αναπηρίες στο κοινωνικό και εργασιακό περιβάλλον.
165 Βλ. σκέψη 20 της Οδηγίας 2000/78.
166 https://unric.org/el/ ό.π., υποσημ. 103. Σχετικά με τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής των εύλογων προσαρμογών και σε έτερα προστατευόμενα από τις διακρίσεις χαρακτηριστικά γνωρίσματα πέραν της αναπηρίας, όπως είναι η ηλικία και οι θρησκευτικές πεποιθήσεις, βλ. L. Waddington, Reasonable Accommodation Time to Extend the Duty to Accommodate Beyond Disability? NTM|NJCM-Bull.2011, vol.36 (2), 186-198.
167 Δ. Γούλας/Στ. Κοφίνης, ΕΕργΔ 2016, 1322.
168 Βλ. αιτιολογική σκέψη 21 της Οδηγίας : «Για να διαπιστώνεται αν τα εν λόγω μέτρα συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση, πρέπει να λαμβάνεται ιδίως υπόψη το οικονομικό και άλλο κόστος που επιφέρουν, το μέγεθος και οι οικονομικοί πόροι του οργανισμού ή της επιχείρησης και η διαθεσιμότητα δημοσίων πόρων ή οιασδήποτε άλλης ενίσχυσης».
169 Δ. Γούλας, Η απαγόρευση διακρίσεων κατά τη διαδικασία σύναψης της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας, 2019, 56.
170 ΔΕΕ, 11.4.2013, Υπόθ. C-355/11 και C-337/11, HK Danmark, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2013, 842, με σχόλια Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 815.
171 ΔΕΕ, 11.9.2019, Υπόθ. C-397/18, Nobel Plastiques Ibérica SA.
172 ΔΕΕ, 10.2.2022, Υπόθ. C-485/20, HR Rail.
173 Ε. Α. Αλεξιάδου, Αναπηρία και εύλογες προσαρμογές στην εργασία: διεθνές, ευρωπαϊκό και εθνικό πλαίσιο προστασίας, ΕΕΕυρΔ 4/2020, 471.