ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 11ο
2.1.γ. Η νομολογία για την νόσο του ιού HIV.
Ο HIV147 είναι ο ιός που προκαλεί το Σύνδρομο αυτός Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας, το ευρέως γνωστό AIDS148. H δράση του έγκειται στην καταστροφή των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος, τα οποία διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην προστασία του οργανισμού από λοιμώξεις και αυτός νόσους.149 Συνεπώς, ο όρος AIDS αναφέρεται στο τελικό στάδιο αυτός λοίμωξης από τον ιό HIV. Στη χώρα μας ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η υπ’ αριθ. 676/2009150 απόφαση του Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου, του Αρείου Πάγου, που έκρινε πως ήταν νόμιμη η απόλυση εργαζομένου, πλήρως ασυμπτωματικού φορέα του ιού HIV, επειδή ο εργοδότης του αναγκάστηκε να τον απολύσει, υποκύπτοντας σε πιέσεις από το υπόλοιπο προσωπικό της επιχείρησης, το οποίο εξέφρασε ανησυχίες για πιθανή μετάδοση του ιού. Αυτό συνέβη παρά το γεγονός ότι, όπως προκύπτει από τα κρινόμενα πραγματικά περιστατικά, ο ιατρός εργασίας είχε διαβεβαιώσει ότι δεν υπήρχε τέτοιος κίνδυνος με την προϋπόθεση μάλιστα ότι ο εργοδότης ήταν πρόθυμος να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα προφύλαξης στον χώρο εργασίας, όπως μέτρα εντατικής καθαριότητας. Αρχικά, τόσο το Πρωτοδικείο όσο και το Εφετείο έκριναν την απόλυση άκυρη και καταχρηστική ως αντιβαίνουσα στην αρχή της καλής πίστης και τα χρηστά ήθη, ήτοι κατά παράβαση του άρθρου 281 ΑΚ. Ωστόσο, ο Άρειος Πάγος αναίρεσε την απόφαση του Εφετείου κρίνοντας πως το ίδιο το Εφετείο παραβίασε με εσφαλμένη ερμηνεία και εφαρμογή την διάταξη 281 του ΑΚ. Συγκεκριμένα, έκρινε ότι, «δεδομένου ότι η καταγγελία αυτή (…) μη έχουσα γίνει από εμπάθεια, εκδικητικότητα ή εχθρική διάθεση εκ μέρους της αναιρεσείουσας προς το πρόσωπο του αναιρεσιβλήτου, απολύτως δικαιολογούνταν από τα καλώς νοούμενα συμφέροντα της εργοδότιδας αναιρεσείουσας, εφόσον έγινε για την εξασφάλιση της ηρεμίας των λοιπών εργαζομένων στην επιχείρησή αυτός, καθώς και για την αποκατάσταση της εύρυθμης λειτουργίας της επιχειρήσεώς του, οι οποίες (ηρεμία των λοιπών εργαζομένων και εύρυθμη λειτουργία αυτός επιχειρήσεως) είχαν διαταραχθεί σοβαρώς εξαιτίας της ως άνω σοβαρότατης και μεταδοτικής νόσου του αναιρεσιβλήτου, η οποία είχε δημιουργήσει στους λοιπούς εργαζομένους συναδέλφους του τελευταίου ανασφάλεια και φόβο για την υγεία τους, γεγονός το οποίο τους ώθησε να ζητήσουν ομαδικώς και μάλιστα εγγράφως την απομάκρυνση του αναιρεσιβλήτου από την εργασία του, (..).».151 Αποδέχθηκε δηλαδή ο ΑΠ ότι η πράξη του εργοδότη δεν μπορεί να θεωρηθεί καταχρηστική, καθώς στόχευε στη διατήρηση της εύρυθμης λειτουργίας της επιχείρησης παραμερίζοντας εντελώς τα δικαιώματα του εργαζομένου, του οποίου καταγγέλθηκε η σύμβαση εργασίας λόγω του ότι νόσησε από τον ιό HIV και των προκαταλήψεων που επικρατούσαν γύρω από τη συγκεκριμένη νόσο. Η παρούσα απόφαση επικρίθηκε έντονα152, ενώ σημαντική καθίσταται η παρατήρηση πως σε όλους τους βαθμούς δικαιοδοσίας, η απόφαση εξετάστηκε στα πλαίσια των γενικών διατάξεων του Αστικού Κώδικα, χωρίς ουδεμία αναφορά στο δίκαιο των διακρίσεων ήτοι του ν.3304/2005 που είχε ήδη ενσωματώσει στο ελληνικό δίκαιο αυτός διατάξεις αυτός Οδηγίας 2000/78.153 Στη συνέχεια, εξαντλώντας τα διαθέσιμα εσωτερικά ένδικα μέσα, ο απολυθείς εργαζόμενος προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ε.Δ.Δ.Α.) επικαλούμενος παραβίαση των άρθρων 8 (δικαίωμα σεβασμού αυτός ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής) και 14 (απαγόρευση των διακρίσεων) αυτός Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ε.Σ.Δ.Α.)154. Το Ε.Δ.Δ.Α.155 με την απόφαση αυτός 3ης Οκτωβρίου 2013 επί αυτός υπ’ αριθ. 552/2010 προσφυγής του Ι.Β. κατά Ελλάδος156 έκρινε πως ο ΑΠ δεν εξέτασε με τρόπο ενδελεχή τα συμφέροντα που διακυβεύονταν στην παρούσα δίκη αμφότερων των μερών, σε αντίθεση με όσα έπραξε και εξέτασε το Εφετείο, και πως η απόφαση του ΑΠ δεν περιλάμβανε ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία σχετικά με την κρίση του πως υπερτερούσαν τα συμφέροντα της εργοδότριας εταιρίας έναντι των συμφερόντων του απολυθέντος εργαζομένου, δεν ερμήνευσε την υπόθεση κατά τρόπο σύμφωνο με τη Σύμβαση και κατέληξε στη διαπίστωση της παραβίασης των άρθρων 8 και 14 αυτός Ε.Σ.Δ.Α. καταδικάζοντας την Ελληνική Δημοκρατία.
Όπως θα αναλυθεί κατωτέρω, η νόσος από τον ιό HIV εντάσσεται πλέον σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση του ν.4443/2016 «στο προστατευτικό πλέγμα αυτός αναπηρίας ή χρόνιας ασθένειας» και συνεπώς οι εργαζόμενοι που είναι φορείς του ιού HIV απαγορεύεται να υφίστανται οιαδήποτε δυσμενή, διακριτική μεταχείριση κατά την απασχόληση και την εργασία αυτός, εξαιτίας αυτός πάθησής αυτός. Ειδικότερη πρόβλεψη, διατυπώθηκε μεταγενέστερα και στο άρθρο 47 του ν.4997/2022157 όπου ρητά ορίζεται πως, «1. Απαγορεύεται κάθε μορφής διάκριση, άμεση ή έμμεση, όσον αφορά αυτός όρους πρόσβασης και παραμονής στη μισθωτή ή μη απασχόληση ή γενικά στην επαγγελματική ζωή, που σχετίζονται με την ιδιότητα αυτός ατόμου ως οροθετικού στον ιό της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας (Human Immunodeficiency Virus-HIV), καθώς και η διερεύνηση της ιδιότητας από τον εργοδότη πριν ή μετά την πρόσληψη ή τη σύναψη σύμβασης. Από την παραπάνω απαγόρευση εξαιρούνται επαγγέλματα στα οποία, με ειδικές διατάξεις, επιβάλλεται η διερεύνηση αυτός παραπάνω ιδιότητας για ιατρικούς λόγους. 2. Απαγορεύεται κάθε μορφής διάκριση, άμεση ή έμμεση, όσον αφορά τους όρους, τις συνθήκες απασχόλησης και εργασίας, τις προαγωγές, καθώς και τον σχεδιασμό και την εφαρμογή συστημάτων αξιολόγησης προσωπικού, που σχετίζονται με την ιδιότητα του ατόμου ως οροθετικού στον HIV. 3. Σε σχέση με τα άτομα που είναι οροθετικά στον HIV εφαρμόζεται αναλογικά το Κεφάλαιο Γ’ του ν. 4443/2016 (Α’ 232).».
Προσφάτως εκδόθηκε η υπ’ αριθ. 3478/2024158 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Αθηνών η οποία σε περίπτωση απόλυσης εργαζομένου που είχε μολυνθεί με τον ιό HIV και έπασχε από AIDS, εφαρμόζοντας το δίκαιο των διακρίσεων, οδηγήθηκε στην κρίση περί απαγορευμένης δυσμενούς άμεσης διάκρισης λόγω χρόνιας πάθησης (οροθετικότητα), επιδικάζοντας μάλιστα στον εργαζόμενο το ποσό των δεκατεσσάρων χιλιάδων ευρώ (14.000€) ως ηθική βλάβη. Ειδικότερα, με την υπόθεση αυτή ασχολήθηκε αρχικά ο Συνήγορος του Πολίτη159 κατόπιν προσφυγής του εργαζομένου που απολύθηκε στην Επιθεώρηση Εργασίας και στη συνέχεια επιλήφθηκαν τα δικαστήρια. Όσον αφορά τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης αναφέρονται εν συντομία τα εξής: Ο εργαζόμενος απασχολούνταν με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας ως πωλητής σε κατάστημα ενδυμάτων. Νοσούσε από τον ιό HIV, το γνώριζε, χωρίς ωστόσο να το έχει αποκαλύψει σε κάποιον άλλον συνάδελφό του. Μετά από δύο έτη απασχόλησης στη συγκεκριμένη επιχείρηση και λόγω του ότι πλέον έπασχε από AIDS με έντονα σημάδια σε εμφανή σημεία του σώματος, ενώ παράλληλα απουσίαζε και αρκετά συχνά από την εργασία λόγω του ότι υποβάλλονταν σε χημειοθεραπεία καθώς εμφάνισε όγκο συνδεόμενο με τον ιό, οι συνάδελφοί του ξεκίνησαν να πιστεύουν και να συζητούν μεταξύ αυτός πως αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα υγείας. Μια μέρα, κατά τη διάρκεια της εργασίας του ακούμπησε το δάκτυλο του σε έναν αντικλεπτικό μηχανισμό, χωρίς ωστόσο να τρυπηθεί και να τραυματιστεί, με τον οποίο στη συνέχεια διαμαρτυρήθηκε πως τραυματίστηκε μία συνάδελφός του. Ο ίδιος την ενημέρωσε για το πρόβλημα υγείας του προκειμένου η ίδια να το γνωρίζει, αν και όπως τους βεβαίωσε την άλλη μέρα και η θεράπουσα ιατρός του δεν υπήρχε κάποιος κίνδυνος μόλυνσης. Λόγω αυτού του περιστατικού, η συνάδελφός του παραιτήθηκε, και ο ίδιος άλλαξε θέση εργασίας στην επιχείρηση, καθώς τον μετακίνησαν στην αποθήκη του καταστήματος ώστε να εργάζεται απομονωμένος. Μάλιστα, δέχτηκε τη δυσμενή μεταβολή των συνθηκών εργασίας του προκειμένου να μην χάσει τη θέση του. Στη συνέχεια τον μετακίνησαν σε έτερο κατάστημα προκειμένου να συνεχίσει να εργάζεται ως πωλητής αλλά και πάλι κατέληξε να εργάζεται στην αποθήκη, ώσπου η εργοδότρια εταιρία κατήγγειλε τη σύμβαση εργασίας χωρίς ειδική αιτιολογία, καταβάλλοντας του τη νόμιμη αποζημίωση απόλυσης. Εν συνεχεία, εκείνος προσέφυγε στην Επιθεώρηση Εργασίας με τον ισχυρισμό πως η απόλυση του είναι μη νόμιμη, καθώς επήλθε λόγω της χρόνιας πάθησής του, επιλήφθηκε της υπόθεσης ο Συνήγορος του Πολίτη αλλά η εργοδότρια αρνούμενη πως γνώριζε για την πάθησή του πριν από την κοινοποίηση της αίτησης για διενέργεια εργατικής διαφοράς, επικαλέστηκε μειωμένη απόδοση κατά την εκτέλεση των καθηκόντων του, γεγονός που επέφερε την απόλυσή του και προσκόμισε μετ’ επικλήσεως και δύο εκθέσεις με αρνητική αξιολόγηση της εργασίας του, οι οποίες ωστόσο κρίθηκαν πλαστές κατά την αποδεικτική διαδικασία της πρωτοβάθμιας δίκης, έπειτα από γραφολογική πραγματογνωμοσύνη. Το Εφετείο έκρινε πως η εργοδότρια και οι συνάδελφοί του ήταν ενήμεροι για το πρόβλημα υγείας που αντιμετώπιζε, η εργοδότρια δεν προστάτευσε την αξιοπρέπειά του ως όφειλε, αλλά αντιθέτως τα όργανά αυτός «εκφράστηκαν απειλητικά και εκφοβιστικά» απέναντί του, μεταβάλλοντας δυσμενώς αυτός συνθήκες εργασίας του αποκλειστικά και μόνο λόγω αυτός χρόνιας πάθησής του και με σκοπό την εξώθησή του σε παραίτηση. Η απόφαση καταλήγει πως, «Επομένως, ο ενάγων, ως οροθετικό άτομο, δηλαδή ως άτομο που πάσχει από χρόνια πάθηση, κατά την έννοια του νόμου 4443/2016 (άρθρο 1), εφόσον η συγκεκριμένη κατάσταση αυτός υγείας του χαρακτηρίζεται από μονιμότητα και απαιτεί μακροχρόνια παρακολούθηση, υπέστη την απαγορευμένη από το νόμο αυτό «άμεση διάκριση» (άρθρο 2), αφενός όσον αφορά αυτός όρους και αυτός συνθήκες εργασίας και απασχόλησής του, κατά το χρονικό διάστημα από το Νοέμβριο 2015 έως το Μάρτιο 2017, αφετέρου όσον αφορά στην από 30.3.2017 απόλυσή του (άρθρο 3 του νόμου). Από δε την προπεριγραφείσα δυσμενή (και όχι απλώς «λιγότερο ευνοϊκή») μεταχείρισή του εκ μέρους των οργάνων και εκπροσώπων αυτός εναγομένης από αυτήν αυτός οποίας ετύγχαναν οι άλλοι εργαζόμενοί αυτός, οι οποίοι δεν έπασχαν από την εν λόγω χρόνια ασθένεια αυτός ο ενάγων, και μάλιστα επί δεκαπέντε συνεχόμενους μήνες, με αποκορύφωμα την κατά τα ανωτέρω παράνομη καταγγελία αυτός σύμβασης εργασίας του, επί τη βάσει μάλιστα δόλιων και παράνομων μέσων, αυτός (ενάγων) υπέστη βαριά προσβολή στην προσωπικότητά του και ηθική βλάβη μεγάλης έκτασης, η οποία συνδέεται αιτιωδώς με την προσβολή, σύμφωνα με όλα τα παραπάνω.». 160
147 Human Immunodeficiency Virus – Ιός Ανοσοανεπάρκειας του Ανθρώπου.
148 Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS) – Σύνδρομο Επίκτητης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας.
149 https://eody.gov.gr/disease/aids/ (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025)
150 Δημοσιευμένη σε ΕΕργΔ 2010, 1449-1453.
151 Ελ. Διονυσοπούλου, Εξαναγκασμένη καταγγελία: Απόλυση εργαζομένου φορέως του ιού HIV/AIDS κατόπιν πιέσεως συναδέλφων του, ΕΕργΔ 2010, 1433.
152 Βλ. περαιτέρω σε Γ. Θεοδόση, Απόλυση λόγω AIDS, Συν.τ.77/2010, 28, του ιδίου, σχόλιο στην ΜονΠρωτΑθ 1042/2006, Δίκαιο Επιχειρήσεων & Εταιριών (ΔΕΕ) 2007, 1359. Δ. Τραυλό – Τζανετάτο, Απόλυση εργαζομένου μολυνθέντος από τον ιό του HIV/AIDS ιδίως κατόπιν απαίτησης του προσωπικού – Με αφορμή τις πρόσφατες εξελίξεις στη νομολογία, ΕΕργΔ 2010, 193. Π. Μπουμπουχερόπουλο, Η «εξαναγκασμένη» καταγγελία ως παρενόχληση και βία στην εργασία και τα όρια της υποχρέωσης πρόνοιας του εργοδότη, Δίκαιο Επιχειρήσεων & Εταιριών (ΔΕΕ) 2010, 90. Ελ. Διονυσοπούλου, Εξαναγκασμένη καταγγελία: Απόλυση εργαζομένου φορέως του ιού HIV/AIDS κατόπιν πιέσεως συναδέλφων του, ΕΕργΔ 2010, 1427. N. Γαβαλά, Το Ε.Δ.Δ.Α. αποδομεί το καθεστώς της «αναιτιώδους» εργοδοτικής καταγγελίας – Η απόφαση Ι.Β. κατά Ελλάδος επί απολύσεως οροθετικού εργαζομένου, ΕΕργΔ 2015, 281. D. Goulas, Workplace discrimination against people with HIV/AIDS, Hellenic Review of European Law 2017, 165-171.
153 Δ. Γούλας, Η εφαρμογή της απαγόρευσης των διακρίσεων στο ελληνικό εργατικό δίκαιο, ΕΕργΔ 2023, 1088.
154 Η Ε.Σ.Δ.Α υπεγράφη το έτος 1950 από το Συμβούλιο της Ευρώπης και αποτελεί μια διεθνή συνθήκη για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στην Ευρώπη. Στη Σύμβαση αυτή συμμετέχουν και οι 46 χώρες του Συμβουλίου της Ευρώπης, 27 από τις οποίες είναι μέλη της Ε.Ε. https://eur-lex.europa.eu/EL/legal-content/glossary/european-convention-on-human-rights- echr.html (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
155 Βλ. απόφαση της 10.3.2011, Kiyutin κατά Ρωσίας επί της προσφυγής με αριθ. 2700/10 ενώπιον του Ε.Δ.Δ.Α. που έκρινε πως η οροθετικότητα υπάγεται στην έννοια της αναπηρίας. Για το σχολιασμό της απόφασης βλ. περαιτέρω Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 804.
156 ΕΕργΔ 2015, 381 επ.
157 Νόμος 4997/2022 (ΦΕΚ A΄ 219 – 25.11.2022) με τις τελευταίες αλλαγές που επέφερε ο ν.5178/2025.
158 Δημοσιευμένη σε ΕΕργΔ 2024, 1019-1031.
159 Υπόθεση 227412 στην Ειδική Έκθεση για την Ίση Μεταχείριση ΣτΠ, έτους 2017, 67 επ.
160 Απόφαση 3478/2024 ΜονΕφΑθηνών, σκ. 7.