ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 8ο

Μάι 19, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 8ο

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο

 

2.1.        Εννοιολογική προσέγγιση και ερμηνεία της έννοιας της αναπηρίας όπως διαπλάστηκε κυρίως μέσω της νομολογίας του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

Η έννοια της αναπηρίας είναι μία έννοια σύνθετη και δυναμική που εξελίσσεται στο χώρο και στο χρόνο, ενώ έχουν διατυπωθεί ποικίλοι διαφορετικοί ορισμοί οι οποίοι προσπαθούν να συμπεριλάβουν όλο και περισσότερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αναπηρίας, σύμφωνα πάντοτε με τα εκάστοτε ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά πλαίσια. Το γεγονός ότι δεν συναντάται ένας συγκεκριμένος ορισμός για την αναπηρία, φανερώνει την πολυδιάστατη φύση της, ενώ την ίδια στιγμή η απουσία ενός συγκεκριμένου ορισμού συνιστά σημαντική παράλειψη που συντελεί στη διαιώνιση των διακρίσεων που υφίστανται τα άτομα με αναπηρία.74 Περαιτέρω, η απουσία ενός συγκεκριμένου εννοιολογικού ορισμού καθιστά δυσχερή τον διαχωρισμό της έννοιας της αναπηρίας από άλλες συγγενείς ή συναφείς έννοιες όπως είναι η ασθένεια, με αποτέλεσμα, πολλές φορές, την πρακτική αδυναμία εφαρμογής του κατάλληλου νομοθετήματος. Παραδείγματος χάρη, σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο, απαγορεύεται ρητά η διάκριση λόγω αναπηρίας, χωρίς ωστόσο το προστατευτικό αυτό πεδίο να καλύπτει τυχόν διακρίσεις στην εργασία λόγω ασθένειας, εκτός αν η ασθένεια εμφανίζει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που της προσδίδουν τη μορφή αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης.75 Ως εκ τούτου, καταλήγουμε στη θέση, τουλάχιστον σε ένα πρωταρχικό στάδιο δίχως να εξετάσουμε δηλαδή αν η ασθένεια εμφανίζει χαρακτηριστικά αναπηρίας ή χρόνιας πάθησης, πως η αρχή της μη διάκρισης δεν καταλαμβάνει την ασθένεια.

Η έλλειψη ενός κανονιστικού ορισμού για την αναπηρία και την ασθένεια στα ευρωπαϊκά νομοθετήματα, οδήγησε πλήθος εθνικών δικαστηρίων στην υποβολή προδικαστικών ερωτημάτων στο Δ.Ε.Ε., το οποίο στην προσπάθεια να ερμηνεύσει τις διατάξεις της Οδηγίας 2000/78, διέπλασε έναν ορισμό για την αναπηρία ο οποίος γνώρισε αρκετές μεταβολές από την πρώτη απόφαση – σταθμό στην υπόθεση C-13/05, Chacόn Navas, μέχρι και σήμερα.76 Αναλυτικότερα, το Δ.Ε.Ε. στην προκείμενη υπόθεση επιλήφθηκε του έργου της εννοιολογικής διασαφήνισης της αναπηρίας ως λόγου διάκρισης, όπως προβλέπεται από την Οδηγία 2000/78. Η σημασία της απόφασης έγκειται στον ξεκάθαρο διαχωρισμό που έκανε μεταξύ της αναπηρίας και της ασθένειας, αποκλείοντας την τελευταία από το πεδίο προστασίας της Οδηγίας. Ωστόσο, η απόφαση αυτή επικρίθηκε στη θεωρία, καθώς βασίστηκε στο λεγόμενο

«ιατρικό» μοντέλο της αναπηρίας77, κεντρικός άξονας του οποίου είναι η βλάβη που προκαλεί η αναπηρία στη φυσική κανονικότητα του ατόμου, η βιολογική δυσλειτουργία του σώματος που συντελεί στην απόκλιση του ατόμου από τη συνήθη πορεία της ζωής και κατ’ επέκταση στην δυσχερή ένταξή του στο κοινωνικό σύνολο και η αντιμετώπιση της οποίας εναπόκειται στους κανόνες της ιατρικής επιστήμης.78 Στην αντίθετη πλευρά του ιατρικού μοντέλου της αναπηρίας, τοποθετείται η κοινωνική προσέγγιση αυτής, σύμφωνα με την οποία η αναπηρία παύει να αποτελεί «ατομικό πρόβλημα» και ανάγεται σε κοινωνικό ζήτημα με σκοπό την εξασφάλιση της ίσης μεταχείρισης των ΑμεΑ. Εξετάζεται η αλληλεπίδραση της μειονεκτικότητας που προκαλεί στο άτομο η αναπηρία, με το εκάστοτε κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο, ούτως ώστε να ξεπεραστούν τα περιβαλλοντικά εμπόδια που τίθενται και να επιτευχθεί η απρόσκοπτη συμμετοχή του ατόμου στα κοινωνικά δρώμενα και η απόλαυση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως το δικαίωμα για εργασία. Επομένως, η έννοια  της  αναπηρίας  είναι  άρρηκτα  συνδεδεμένη  με  κοινωνικές  αντιλήψεις, στερεότυπα, φόβους, στίγμα, αποφάσεις των θεσμών και της πολιτικής εξουσίας και εν γένει περιβαλλοντικούς παράγοντες και δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο πρόβλημα υγείας που προκαλεί στο άτομο. Η προσέγγιση της αναπηρίας κατ’ αυτόν τον τρόπο, παρέχει πληρέστερη προστασία έναντι των διακρίσεων στα άτομα με αναπηρία, καταλαμβάνοντας πλειάδα περιπτώσεων και υποθέσεων.79

Στην υπό κρίση υπόθεση, η Ισπανίδα Chacón Navas, ιδιωτική υπάλληλος, βρισκόταν σε αναρρωτική άδεια λόγω ασθένειας για μεγάλο χρονικό διάστημα, έχοντας λάβει και τις απαιτούμενες ιατρικές γνωματεύσεις. Μετά από σχεδόν οκτώ μήνες άδειας, η εργοδότρια εταιρεία προχώρησε στην καταγγελία της σύμβασης εργασίας της δίχως επεξήγηση του λόγου απόλυσης. Η εργαζόμενη προσέβαλε με το ένδικο βοήθημα της αγωγής την απόλυσή της ως άκυρη, υποστηρίζοντας ότι αποτελούσε δυσμενή διάκριση σε βάρος της λόγω της αναρρωτικής άδειας που αυτή είχε λάβει και της παρατεταμένης, αλλά συνάμα δικαιολογημένης, απουσίας της από την εργασία, αιτούμενη στο εθνικό Δικαστήριο να υποχρεώσει την εργοδότρια εταιρία να προβεί στην επαναπασχόλησή της. Το δικαστήριο που επιλήφθηκε της υπόθεσης, αναγνωρίζοντας την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της ασθένειας της ενάγουσας και της γενικότερης έννοιας της αναπηρίας, σημείωσε ότι η τελευταία περιλαμβάνει μειονεκτήματα που περιορίζουν τη δραστηριότητα και τη συμμετοχή του ατόμου στην κοινωνική και επαγγελματική ζωή, όπως στην επίδικη υπόθεση όπου η ασθένεια της ενάγουσας περιόριζε την ισότιμη συμμετοχή της στον εργασιακό βίο. Ωστόσο, η απουσία ρητής πρόβλεψης για την ασθένεια στην Οδηγία οδήγησε το Δικαστήριο να ζητήσει την ερμηνεία του Δ.Ε.Ε. μέσω προδικαστικών ερωτημάτων.80

Το Δ.Ε.Ε., ασπάστηκε ουσιαστικά τις προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα Geelhoed, τόνισε την ανάγκη ομοιόμορφης ερμηνείας της έννοιας της αναπηρίας και επανέλαβε τον σκοπό της Οδηγίας 2000/78 περί περιορισμού κάθε δυσμενούς διάκρισης στους τομείς εφαρμογής της. Καθόρισε την έννοια της αναπηρίας81 «ως υποδηλώνουσα μειονεκτικότητα, οφειλόμενη ιδίως σε πάθηση φυσική, διανοητική ή ψυχική, κωλύουσα τη συμμετοχή του ατόμου στον επαγγελματικό βίο (..).»82 και συνέχισε επισημαίνοντας πως οι έννοιες της αναπηρίας και της ασθένειας δεν εξομοιώνονται, διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο ο κοινοτικός νομοθέτης χρησιμοποίησε τη λέξη

«αναπηρία» στο κείμενο της Οδηγίας και όχι αυτή της «ασθένειας», για να μην εντάσσεται δηλαδή στο προστατευτικό πεδίο της πρώτης, η ασθένεια. Περαιτέρω, έκανε λόγο για το χαρακτηριστικό της μακράς διάρκειας της μειονεκτικότητας του ατόμου προκειμένου αυτή να θεωρηθεί αναπηρία. Ειδικότερα, ο εργοδότης λαμβάνει μέτρα83 για τη διευκόλυνση κατά την παροχή της εργασίας των ατόμων που φέρουν κάποια μειονεκτικότητα, και συνεπώς η μειονεκτικότητα αυτή απαιτείται να είναι μακροχρόνια και όχι σύντομης διάρκειας.

Εν συνεχεία, απέρριψε την πρόταση να προστεθεί η ασθένεια ως «προσωπικό στοιχείο» θεμελιώνοντας νέο λόγο διάκρισης στην Οδηγία 2000/78, επικαλούμενο τη στενή ερμηνεία των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και την εξαντλητική απαρίθμηση των λόγων διάκρισης στο άρθρο 1 της Οδηγίας. Συνεπώς, εργαζόμενοι που απολύονται λόγω ασθένειας δεν εντάσσονται στο προστατευτικό πεδίο της Οδηγίας και δεν μπορούν να επικαλεστούν τις υπερνομοθετικής ισχύος διατάξεις της.84

Η ως άνω απόφαση του Δ.Ε.Ε. επικρίθηκε έντονα85, καθώς υιοθέτησε αποκλειστικά το «ιατρικό»86 μοντέλο για την αναπηρία, που όπως προαναφέρθηκε επικεντρώνεται στην κατάσταση υγείας του ατόμου και όχι στις κοινωνικές ή περιβαλλοντικές συνθήκες που συνδέονται στενά με την αναπηρία, προκαλούν εμπόδια στην κοινωνική και επαγγελματική ζωή του ατόμου και το οποίο καταλήγει με τον τρόπο αυτό να γίνεται αποδέκτης διακριτικής μεταχείρισης λόγω του προσωπικού γνωρίσματος της αναπηρίας. Το «ιατρικό» μοντέλο της αναπηρίας επικεντρώνεται στην ίδια την πάθηση και τη βλάβη της υγείας που επιδέχεται ιατρικής φροντίδας87 και παραμερίζει εντελώς τη διάκριση που υφίσταται το άτομο λόγω της αλληλεπίδρασης της αναπηρίας του με εξωτερικούς περιβαλλοντικούς παράγοντες (ακατάλληλο πολεοδομικό περιβάλλον, στίγμα, προκαταλήψεις κ.ά.).88 Ωστόσο, στη μετέπειτα νομολογία του Δικαστηρίου της Ένωσης παρατηρείται μία μεταστροφή, η οποία τείνει προς την κατεύθυνση της κοινωνικής ή δικαιωματικής διάστασης της αναπηρίας ανατρέποντας την αρχική προσέγγιση της υπόθεσης Chacón Navas.

Στην αμέσως επόμενη απόφασή του στην υπόθεση C-303/0889, S. Coleman, παρατηρείται σημαντική στροφή του Δικαστηρίου της Ένωσης προς την κοινωνική διάσταση της αναπηρίας επεκτείνοντας ουσιαστικά την εφαρμογή της Οδηγίας 2000/78. Το Δικαστήριο δέχτηκε πως η έννοια της απαγόρευσης των άμεσων διακρίσεων λόγω αναπηρίας στην εργασία και την απασχόληση κατά την Οδηγία, δεν αφορά μόνο τα ίδια τα άτομα που φέρουν κάποια αναπηρία, αλλά αφορά συγκεκριμένους λόγους διάκρισης,90 συμπεριλαμβάνοντας συνεπώς και τους εργαζόμενους που συνδέονται στενά και έχουν αναπτύξει σχέσεις φροντίδας με ΑμεΑ, η σχέση αυτή ασκεί επίδραση στην εργασία του εργαζόμενου – «φροντιστή» και ο ίδιος υφίσταται διακριτική μεταχείριση ή ακόμα και παρενόχληση κατά την άσκηση των εργασιακών του καθηκόντων.91 Στην παρούσα υπόθεση, η S. Coleman εργαζόταν ως ιδιωτική υπάλληλος σε δικηγορικό γραφείο. Κατά τη διάρκεια της εργασίας της στο συγκεκριμένο γραφείο απέκτησε ένα τέκνο το οποίο έπασχε από μία μορφή αναπηρίας που έχρηζε τη συνεχή φροντίδα έτερου προσώπου και στη συγκεκριμένη περίπτωση της μητέρας του. Μετά την παρέλευση της άδειας μητρότητας και όταν η ίδια η Coleman επέστρεψε στην εργασία της, δεν της επιτράπηκε να επιστρέψει στα καθήκοντα που είχε αναλάβει πριν την άδεια μητρότητας, δεν της χορηγήθηκε άδεια που είχε αιτηθεί προκειμένου να φροντίσει το τέκνο της όπως παγίως χορηγούνταν σε γονείς τέκνων που δεν εμφάνιζαν αναπηρία και απορρίφθηκε και το αίτημά της για ελαστικό ωράριο εργασίας παρόλο που το είχαν αιτηθεί και άλλοι γονείς με υγιή τέκνα και το αίτημά τους ικανοποιήθηκε. Μάλιστα, λάμβανε και προσβλητικά σχόλια από τους συναδέλφους της, ερειδόμενα στην αναπηρία του τέκνου της και στους συναφείς περιορισμούς που αυτή προκαλούσε στην παροχή της εργασίας της, όπως επί παραδείγματι η σύντομη αργοπορία κατά την έναρξη της εργασίας γιατί έπρεπε να φροντίζει το τέκνο της. Η ίδια αποχώρησε από την εργασία συμμετέχοντας σε ένα πρόγραμμα εθελούσιας εξόδου. Ωστόσο, στη συνέχεια προσέφυγε στο αρμόδιο εθνικό Εργατοδικείο επικαλούμενη τα ανωτέρω πραγματικά περιστατικά και δηλώνοντας πως εξαναγκάστηκε να αποχωρήσει από την εργασία της, καθώς υφίστατο λιγότερο ευνοϊκή μεταχείριση σε σύγκριση με τους συναδέλφους της λόγω της αναπηρίας του τέκνου της και συνεπώς επρόκειτο για έμμεση απόλυση. Το εθνικό δικαστήριο έθεσε προδικαστικά ερωτήματα92 ενώπιον του Δ.Ε.Ε. σχετικά με το αν οι απαγορευτικές διατάξεις της Οδηγίας 2000/78 για την άμεση διάκριση εξαιτίας του γνωρίσματος της αναπηρίας εφαρμόζονται μόνο στην περίπτωση που ο ίδιος ο εργαζόμενος φέρει κάποια αναπηρία ως προσωπικό γνώρισμα ή επεκτείνεται η προστασία και σε εργαζομένους που έχουν σχέση με ΑμεΑ και λόγω αυτής της σχέσης υφίστανται δυσμενέστερη μεταχείριση σε σύγκριση με συναδέλφους τους και παρενοχλητικές συμπεριφορές στον εργασιακό χώρο, με επακόλουθο την προσβολή της αρχής της ίσης μεταχείρισης που τίθεται από την Οδηγία.

Περαιτέρω, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόφαση του Δ.Ε.Ε. στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C-335/11 Ring και C-337/11 Werge, γνωστή ως υπόθεση

«HK Danmark».93 Εν συντομία αναφέρεται πως στην πρώτη υπόθεση, η εργαζόμενη Ring απασχολούνταν σε ιδιωτική εταιρία ως υπάλληλος εξυπηρέτησης πελατών. Ωστόσο, εξαιτίας χρόνιων οσφυϊκών πόνων αναγκάστηκε να απουσιάσει για συνολικό διάστημα εκατόν είκοσι (120) ημερών. Οι ιατρικές γνωματεύσεις κατέδειξαν ότι η κατάστασή της ήταν μη ιάσιμη. Βάσει του άρθρου 5 παρ. 2 της δανικής εργατικής νομοθεσίας, η απουσία αυτή αποτέλεσε αιτία για την απόλυσή της. Πριν την απόλυση, όμως, δεν ελήφθησαν μέτρα εύλογων προσαρμογών στον χώρο εργασίας της, όπως η αντικατάσταση του υπάρχοντος γραφείου της με ένα ρυθμιζόμενο στο ύψος, ούτε της προσφέρθηκε κάποια άλλη θέση εργασίας στην εταιρία με μειωμένο ωράριο προκειμένου να μην επιβαρύνει το πρόβλημα υγείας της. Αξίζει να σημειωθεί μάλιστα πως μετά την απόλυσή της, η εταιρεία προχώρησε στη δημοσίευση αγγελίας για θέση μειωμένου ωραρίου, ήτοι θέση μερικής απασχόλησης.

Στη δεύτερη υπό κρίση υπόθεση, η Werge, εργαζόμενη ως ιδιωτική υπάλληλος αντίστοιχα, τραυματίστηκε στον αυχένα λόγω εμπλοκής της σε τροχαίο ατύχημα. Μετά από την αναρρωτική άδεια που έλαβε, επέστρεψε στην εργασία της αρχικά με πλήρες ωράριο, το οποίο στη συνέχεια μειώθηκε, λόγω των συνεπειών του τραυματισμού της. Ωστόσο, λόγω επιμονής του προβλήματος υγείας που αντιμετώπιζε έλαβε άδεια ασθενείας ενώ κατά την εξέτασή της από εξειδικευμένο ιατρό διαπιστώθηκε πως το πρόβλημα υγείας της ήταν απρόβλεπτης διάρκειας και δεν μπορούσε ο ίδιος να βεβαιώσει για πόσο χρονικό διάστημα θα χρειαζόταν να απέχει από την εργασία της. Έπειτα από εκατόν είκοσι (120) ημέρες απουσίας λόγω ασθένειας, απολύθηκε από την εργοδότρια εταιρία σύμφωνα με την προαναφερθείσα διάταξη της δανικής νομοθεσίας. Μετά την απόλυση, η αρμόδια επιτροπή αποφάσισε την πρόωρη συνταξιοδότησή της λόγω αναπηρίας, καθώς κρίθηκε πως αδυνατεί να εργάζεται σε πλήρες ωράριο και σύμφωνα με τον μέσο ρυθμό εργασίας.94

Η συνδικαλιστική οργάνωση HK Danmark, εκπροσωπώντας τις δύο εργαζόμενες που απολύθηκαν, κατέθεσε αγωγή αποζημίωσης κατά των εργοδοτριών εταιριών, με κύρια βάση της αγωγής την παραβίαση του άρθ. 5 της Οδηγία 2000/78.Υποστήριξε ότι οι εργαζόμενες πληρούσαν τα χαρακτηριστικά των ατόμων με αναπηρία και, συνεπώς, οι εργοδότριες εταιρίες υποχρεούνταν να προβούν σε «εύλογες προσαρμογές». Μεταξύ αυτών, όφειλαν να προτείνουν εργασία με μειωμένο ωράριο. Επιπρόσθετα, υποστήριξε ότι η διάταξη της δανικής νομοθεσίας, που προέβλεπε σύντομη προειδοποίηση απόλυσης σε περίπτωση απουσίας λόγω ασθένειας για περισσότερες από εκατόν είκοσι

(120) ημέρες, όλως εσφαλμένως εφαρμόστηκε στην περίπτωσή τους, καθώς οι απουσίες τους έλαβαν χώρα εξαιτίας της αναπηρίας τους.95 Στις κύριες δίκες αμφότερων των υποθέσεων, οι εργοδότριες εταιρίες αντέταξαν πως τα προβλήματα υγείας των αντίδικων εργαζομένων δεν εμπίπτουν στην έννοια της αναπηρίας όπως αυτή ορίζεται και προστατεύεται από το παράγωγο ενωσιακό δίκαιο και σε κάθε περίπτωση η μείωση του ωραρίου εργασίας που επικαλούνται οι αντίδικοι δεν αποτελεί μέτρο εύλογης προσαρμογής κατ’ άρθρο 5 της Οδηγίας. Το δανικό δικαστήριο υπέβαλε προδικαστικά ερωτήματα στο Δ.Ε.Ε., σχετικά με την έννοια της αναπηρίας κατά το ενωσιακό δίκαιο και τη διαφορά της από την ασθένεια, αν αυτή προσδιορίζεται βάσει των «εύλογων προσαρμογών» που θα λάβει ο εργοδότης, την εξειδίκευση της έννοιας των «εύλογων προσαρμογών» κατά τα προβλεπόμενα στην Οδηγία και αν μπορεί η μείωση του ωραρίου να θεωρηθεί τέτοια προσαρμογή, ενώ τέλος διερωτήθηκε αν η ανωτέρω διάταξη της δανικής νομοθεσία αποτελεί διάκριση λόγω αναπηρίας.

Το Δ.Ε.Ε. στην προκειμένη περίπτωση, επισήμανε πως δεν υπάρχει σαφής ορισμός για την αναπηρία στην Οδηγία και για το λόγο αυτό κλήθηκε το ίδιο το Δικαστήριο να ερμηνεύσει την έννοια της αναπηρίας στη σκέψη 43 της απόφασης της 11ης Ιουλίου 2006 στην υπόθεση Chacón Navas κατά την οποία «η έννοια αυτή υποδηλώνει μειονεκτικότητα, οφειλόμενη, ιδίως, σε πάθηση σωματική, διανοητική ή ψυχική, κωλύουσα τη συμμετοχή του συγκεκριμένου ατόμου στον επαγγελματικό βίο.».96 Στη συνέχεια αναφέρθηκε στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών97 η οποία κυρώθηκε από την Ε.Ε. μετά την έκδοση της απόφασης στην υπόθεση Chacón Navas και πραγματοποιεί εκτενή αναφορά στην πέμπτη αιτιολογική σκέψη αυτής παραθέτοντας αυτούσιο το περιεχόμενό της, «η αναπηρία είναι έννοια που εξελίσσεται και είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στα άτομα με μειωμένες δυνατότητες και στα συμπεριφορικά και περιβαλλοντικά εμπόδια που δυσχεραίνουν την πλήρη, πραγματική και ισότιμη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνία.».98 Τόνισε ότι η μειονεκτικότητα και η συνεπαγόμενη ανικανότητα πρέπει να είναι «μακροχρόνια», ενώ δεν αποτελεί επιτακτική ανάγκη η πλήρης αδυναμία για εργασία, προκειμένου η μειονεκτικότητα αυτή να θεωρηθεί αναπηρία κατά την ανωτέρω έννοια. Η έννοια της αναπηρίας υποδηλώνει «δυσχέρεια άσκησης επαγγελματικής δραστηριότητας» και όχι αδυναμία άσκησης.99 Συνεπώς, στην έννοια της αναπηρίας εντάσσεται και οιαδήποτε

«παθολογική κατάσταση που προκαλείται από ιατρικώς διαγνωσθείσα ως ιάσιμη ή ανίατη ασθένεια», εφόσον έχει ως επακόλουθο, μακροχρόνια μειονεκτικότητα που από κοινού με διάφορους περιορισμούς, δύναται να παρακωλύσει την ισότιμη παρουσία του ατόμου στην εργασιακή ζωή, εν συγκρίσει με τους άλλους.100 Εξ αντιδιαστολής συνάγεται πως αν μια ασθένεια δεν εμφανίζει τα ανωτέρω χαρακτηριστικά, δεν εντάσσεται στην προστατευόμενη από το ενωσιακό δίκαιο έννοια της αναπηρίας.101 Αδιάφορη καθίσταται για το Δικαστήριο η αιτία της ύπαρξης της αναπηρίας, είτε δηλαδή πρόκειται για αναπηρία εκ γενετής, είτε είναι επίκτητη λόγω ατυχήματος ή ακόμα και λόγω προηγούμενης ασθένειας,102 ενώ σύμφωνα με τις σκέψεις 46 και 47 της απόφασης τα μέτρα εύλογης προσαρμογής που καλείται να λάβει ο εργοδότης για την ομαλή διεξαγωγή της εργασίας από τα ΑμεΑ, αποτελούν συνέπεια της αναπηρίας, υπό την έννοια ότι έχουν ως σκοπό την εξάλειψη των δυσχερειών που αντιμετωπίζει ο εργαζόμενος και σχετίζονται με την αναπηρία. Συνεπώς, η αναπηρία προηγείται των μέτρων και η φύση αυτών των μέτρων που καλείται να λάβει ο εργοδότης δεν διαδραματίζει σημαντικό ρόλο, ώστε βάσει αυτής να ενταχθεί η εκάστοτε βλάβη της υγείας του εργαζομένου στην έννοια της αναπηρίας.

Έτι περαιτέρω, σε απάντηση του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος, αν δηλαδή η μείωση του ωραρίου εργασίας, ουσιαστικά η μετατροπή της πλήρους απασχόλησης σε μερική, αποτελεί μέτρο εύλογης προσαρμογής κατά το παράγωγο ενωσιακό δίκαιο, το Δικαστήριο απάντησε θετικά. Αναλυτικότερα, προκειμένου να διευκολυνθεί η πρόσβαση, η άσκηση και η προαγωγή στην εργασία του εργαζομένου με αναπηρία, ο εργοδότης λαμβάνει τα κατάλληλα πρακτικής, οργανωτικής και εκπαιδευτικής φύσης μέτρα, όπως ενδεικτικά αυτά αναφέρονται στην αιτιολογική σκέψη 20 της Οδηγίας.103 Στη συνέχεια του σκεπτικού της απόφασης, παρατίθεται ο ευρύς ορισμός της «εύλογης διευκόλυνσης» όπως προβλέπεται στο άρθρο 2 εδάφιο 4 της Σύμβασης του Ο.Η.Ε, κατά τον οποίο θεωρείται η «απαραίτητη και κατάλληλη τροποποίηση και προσαρμογή, η οποία δεν επιφέρει δυσανάλογο ή περιττό φόρτο εργασίας, όταν αυτό είναι απαραίτητο σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, προκειμένου να μπορέσουν άτομα με αναπηρία να απολαύσουν ή να ασκήσουν όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις ελευθερίες τους σε ισότιμη βάση με τα άλλα άτομα».104 Το Δικαστήριο επικαλούμενο τον ανωτέρω ευρύ ορισμό που δίνει η Σύμβαση σε συνδυασμό με την μη αποκλειστική πρόβλεψη συγκεκριμένων μέτρων στην Οδηγία 2000/78, τοποθετεί τη μείωση ωραρίου εργασίας στα προβλεπόμενα μέτρα προσαρμογής του άρθρου 5 της Οδηγίας.

Σημαντική επισήμανση της συλλογιστικής σκέψης του Δικαστηρίου αποτελεί το γεγονός ότι το προστατευτικό πεδίο της Οδηγίας δεν επεκτείνεται σε εργαζόμενους με αναπηρία οι οποίοι δεν πληρούν τις απαιτούμενες προδιαγραφές της συγκεκριμένης θέσης εργασίας, ούτε έχουν την ικανότητα και τη διάθεση να εκτελέσουν τις βασικές απαιτήσεις αυτής, με την επιφύλαξη βέβαια της υποχρέωσης του εργοδότη για λήψη μέτρων εύλογης προσαρμογής, όπως είναι και η μείωση του ωραρίου εργασίας.105 Επιπρόσθετα, τα μέτρα διευκόλυνσης χαρακτηρίζονται ως εύλογα, καθώς «δεν πρέπει να συνεπάγονται δυσανάλογη επιβάρυνση του εργοδότη»106, ήτοι δεν θα πρέπει να είναι υπέρμετρο το οικονομικό και διοικητικό κόστος για τον εργοδότη ο οποίος τα υιοθετεί. Η προϋπόθεση αυτή εξετάζεται αναλογικά με το μέγεθος, την οικονομική κατάσταση της επιχείρησης και τις τυχόν παρεμβάσεις, οικονομικές ενισχύσεις και ελαφρύνσεις, της πολιτείας προκειμένου αυτά να εφαρμοστούν. Τα προαναφερθέντα αποτελούν πραγματικά περιστατικά εκτιμώμενα από τον εθνικό δικαστή που επιλαμβάνεται της εκάστοτε επίδικης υπόθεσης.107 Ως εκ τούτου, το Δικαστήριο καταλήγει πως, αφενός η μείωση του ωραρίου εργασίας δύναται να αποτελεί εύλογη προσαρμογή ανταποκρινόμενη στις επιταγές του διεθνούς και ενωσιακού δικαίου, αφετέρου δεν θα πρέπει να αποτελεί «δυνανάλογη επιβάρυνση» για τον εργοδότη, γεγονός που σε κάθε περίπτωση θα εκτιμάται από τον εθνικό δικαστή.108

Το τέταρτο προδικαστικό ερώτημα που εξετάστηκε από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς αφορούσε την προαναφερθείσα διάταξη της δανικής εργατικής νομοθεσίας σύμφωνα με την οποία, όταν ένας εργαζόμενος έχει απουσιάσει για διάστημα εκατόν είκοσι (120) ημερών λαμβάνοντας κανονικά τις αποδοχές του λόγω ασθένειας, προβλέπεται μειωμένη προθεσμία προειδοποίησης απόλυσης, και κατά πόσο η διάταξη αυτή της εθνικής νομοθεσίας αντιβαίνει στις προστατευτικές από τις διακρίσεις διατάξεις της Οδηγίας 2000/78, σε δύο περιπτώσεις: α) όταν η απουσία συνδέεται με την αναπηρία του εργαζομένου109, ή β) όταν αυτή οφείλεται στην αποτυχία του εργοδότη να εφαρμόσει τα απαραίτητα μέτρα εύλογης προσαρμογής.110

Το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, σύμφωνα με το άρθρο 5 της Οδηγίας 2000/78, η αποτυχία λήψης κατάλληλων μέτρων προσαρμογής του εργαζομένου από τον εργοδότη δεν μπορεί να ενεργοποιήσει την εφαρμογή της συγκεκριμένης διάταξης της εθνικής νομοθεσίας. Στην περίπτωση αυτή, η απουσία δεν πηγάζει από το πρόβλημα υγείας που αντιμετωπίζει ο εργαζόμενος. Στην πραγματικότητα, οφείλεται στην αμέλεια του εργοδότη να δημιουργήσει τις απαραίτητες και κατάλληλες συνθήκες για την εργασία του εργαζόμενου προσώπου.111 Ως εκ τούτου, η διάταξη θεωρήθηκε ότι παραβιάζει την Οδηγία, καθώς δημιουργεί αδικαιολόγητα μειονεκτήματα για τα άτομα με αναπηρίες όταν η απόλυσή τους προκύπτει από την έλλειψη εύλογων προσαρμογών, η υλοποίηση των οποίων θα τους επέτρεπε να εργαστούν. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η εφαρμογή της επίμαχης δανικής διάταξης απορρίπτεται. Τονίζεται, δε, ότι οιαδήποτε διαφορετική προσέγγιση θα αναιρούσε το νόημα της υποχρέωσης των εργοδοτών για εύλογες προσαρμογές, μετατρέποντάς την σε απλή θεωρία δίχως πρακτική αξία.112

Όσον αφορά τη δεύτερη διάσταση του ερωτήματος, το Δ.Ε.Ε., κάνοντας μνεία στις προτάσεις της Εισαγγελέως Kokott, κατέληξε στην απόφασή του πως η επίδικη διάταξη δεν προκαλεί άμεση, αλλά έμμεση διάκριση σε βάρος των ατόμων με αναπηρία. Ειδικότερα, οι εργαζόμενοι με αναπηρία μπορεί να υποφέρουν τόσο από κοινές ασθένειες, άσχετες με την αναπηρία τους, που επηρεάζουν το σύνολο των εργαζομένων αδιακρίτως, όσο και από ασθένειες που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με αυτήν. Στην περίπτωση των κοινών ασθενειών, η διάταξη δεν επιφέρει άμεση διάκριση, καθώς εφαρμόζεται σε όλους τους εργαζομένους, ανεξάρτητα από το αν έχουν αναπηρία ή όχι. Η πρόβλεψη για απόλυση μετά από εκατόν είκοσι (120) ημέρες απουσίας λόγω ασθένειας ισχύει για όλους ανεξαιρέτως, χωρίς να δημιουργεί άνιση μεταχείριση. Κατ’ επέκταση η απόλυση λόγω κοινής ασθένειας δεν παραβιάζει το γενικό πλαίσιο προστασίας κατά των διακρίσεων που καθορίζει η Οδηγία.113

Ωστόσο, στη συνέχεια το Δικαστήριο επισημαίνει στο σκεπτικό του πως είναι πολύ πιο πιθανό η επίδικη διάταξη της δανικής νομοθεσίας να εφαρμοστεί σε εργαζομένους με αναπηρία, διότι πέραν των κοινών ασθενειών, οι πάσχοντες από αναπηρία είναι επιρρεπείς και σε ασθένειες που σχετίζονται με την αναπηρίας τους, καθώς ο οργανισμός τους καθίσταται αρκετά πιο ευάλωτος σε σύγκριση με τους υγιείς εργαζομένους. Επομένως, το προβλεπόμενο στη διάταξη ανώτατο όριο των εκατόν είκοσι (120) ημερών απουσίας μπορεί να ξεπεραστεί από τα άτομα αυτά λόγω ασθενείας και με τον τρόπο αυτόν τίθενται σε μειονεκτικότερη θέση συγκριτικά με το υπόλοιπο προσωπικό εργασίας. Ως αποτέλεσμα, υφίστανται διακριτική μεταχείριση σε σχέση με τους υγιείς συναδέλφους τους, η οποία ερείδεται εμμέσως στην αναπηρία τους.114

Πέραν τούτου, ερευνάται κατά πόσο η διαφορετική μεταχείριση των πασχόντων με αναπηρία στους οποίους εφαρμόζεται η διάταξη του δανικού δικαίου, «δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό σκοπό»115 και κατά πόσο τηρείται η αρχή της αναλογικότητας, ήτοι αν τα μέσα που λαμβάνει ο εθνικός νομοθέτης προς εξυπηρέτηση του θεμιτού σκοπού, κρίνονται πρόσφορα και αναγκαία.116 Το Δικαστήριο αποδεχόμενο τους ισχυρισμούς της δανικής κυβέρνησης περί εφαρμογής της συγκεκριμένης διάταξης με σκοπό την προώθηση της «ευελιξίας και της ελευθερίας των συμβάσεων»117 και συνακόλουθα την ενίσχυση των προσλήψεων και διατήρησης των ΑμεΑ στην αγορά εργασίας, έκρινε κατ’ αρχήν πρόσφορη τη σύντομη προθεσμία προειδοποίησης για απόλυση, σημειώνοντας ωστόσο, πως, ο εθνικός δικαστής μέσω της διεξαγωγής της κύριας δίκης θα καταλήξει στην κρίση περί του εάν η διάταξη αυτή πληροί τις επιταγές της αρχής της αναλογικότητας.118

Το Δ.Ε.Ε. με την παρούσα απόφαση φαίνεται να απομακρύνεται από την προγενέστερη θέση που υιοθέτησε στην υπόθεση Chacón Navas κατά την οποία τάχθηκε υπέρ του «ιατρικού» μοντέλου της αναπηρίας και επισήμανε κατά τρόπο απόλυτο τη διαφορά μεταξύ αναπηρίας και ασθένειας, καθώς και τον ανεξαρτήτως συνθηκών αποκλεισμό της ασθένειας από το προστατευτικό πεδίο της Οδηγίας.119 Το Δικαστήριο με την ως άνω απόφαση αποδέχτηκε έναν ευρύτερο ορισμό για την αναπηρία, υιοθετώντας το «κοινωνικό» μοντέλο. Περαιτέρω, έκρινε πως είναι άκυρη η καταγγελία της σύμβασης εργασίας ατόμου με αναπηρία που οφείλεται σε συχνή απουσία του από αυτήν, λόγω του ότι δεν ελήφθησαν οι απαραίτητες και εύλογες προσαρμογές από τον εργοδότη,120 ενώ στη συνέχεια παρατήρησε πως στην περίπτωση της απόλυσης που συνεκτιμώνται οι ημέρες απουσίας από την εργασία λόγω ασθένειας είναι δυνατόν να ενέχεται έμμεση διάκριση λόγω αναπηρίας, καθώς οι εργαζόμενοι με αναπηρία κινδυνεύουν να ασθενήσουν περισσότερες φορές για λόγους σχετιζόμενους με αυτήν.121 Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση της ενδεχόμενης έμμεσης διάκρισης θα πρέπει να εξεταστεί, όπως επισήμανε και το Δικαστήριο, αν η απόλυση εξυπηρετεί θεμιτό σκοπό και αν πληρούνται οι προϋποθέσεις της αρχής της αναλογικότητας.122

Βάσει του ανωτέρω σκεπτικού της απόφασης HK Danmark, το Δ.Ε.Ε. απάντησε αντίστοιχα και επί του προδικαστικού ερωτήματος που τέθηκε ενώπιόν του από το Εργατοδικείο της Ισπανίας στην υπόθεση C-270/16, Ruiz Conejero,123 σχετικά με το αν δηλαδή μία έμμεση διάκριση λόγω αναπηρίας είναι δυνατόν να αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο εργοδότης αντιμετωπίζει την απουσία εργαζομένου από την εργασία σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία.124 Αρχικά, διευκρινίστηκε ότι δεν υφίσταται άμεση διάκριση σε βάρος των ΑμεΑ με την εν λόγω διάταξη του ισπανικού δικαίου, δεδομένου ότι το άρθρο 52, περίπτωση δ΄ του ισπανικού Εργατικού Κώδικα βασίζεται σε ένα γενικό κριτήριο, αυτό της απουσίας του εργαζομένου, το οποίο δεν σχετίζεται άμεσα με την αναπηρία. Ως εκ τούτου, η διάταξη εφαρμόζεται «κατά τρόπο πανομοιότυπο»125 σε όλους τους εργαζομένους, ανεξαρτήτως αν πάσχουν από κάποια αναπηρία ή όχι. Ωστόσο, ο συνυπολογισμός των ημερών απουσίας λόγω ασθενειών που σχετίζονται με την αναπηρία στις συνολικές ημέρες απουσίας λόγω ασθένειας καταλήγει να εξομοιώνει τις παθήσεις που συνδέονται με την αναπηρία με τις κοινές ασθένειες.126 Συνεπώς, αυτή η πρακτική ενδέχεται να προκαλεί έμμεση δυσμενή διάκριση σε βάρος των εργαζομένων με αναπηρία, καθώς τα εν λόγω άτομα αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ασθενειών που απορρέουν από την αναπηρία τους, με αποτέλεσμα να πληρούν ευκολότερα τα χρονικά όρια απουσίας της επίδικης εθνικής διάταξης, σε σύγκριση με τους υπόλοιπους υγιείς εργαζομένους.127 Ως ουδέτερος κανόνας δικαίου, επισημαίνεται εκ νέου από το Δικαστήριο πως, δέον είναι να ελεγχθεί «αν δικαιολογείται αντικειμενικώς από θεμιτό στόχο» τον οποίο θέτει ο Ισπανός νομοθέτης και αν τα μέσα για την υλοποίησή του κρίνονται ως πρόσφορα και αναγκαία.128 Τέλος, υπογραμμίζεται από το Δ.Ε.Ε. πως το εθνικό δικαστήριο επιφορτίζεται με τον ανωτέρω έλεγχο της αρχής της αναλογικότητας.129

Παρόλο που με τις ανωτέρω αναλυθείσες αποφάσεις παρατηρείται θετική μεταστροφή του Δ.Ε.Ε. προς το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας, μελετώντας τη μεταγενέστερη νομολογία του Δικαστηρίου, παρατηρείται η προσκόλλησή του και στην ιατρική έννοια αυτής, καθώς εξακολουθεί να θεωρεί δομικό στοιχείο της έννοιας της αναπηρίας τη «μακροχρόνια» μειονεκτικότητα.130 Ειδικότερα, από την επισκόπηση της υπόθεσης C-395/15131, προκύπτει πως ο Mohamed Daouidi, εργαζόταν στην κουζίνα ενός ξενοδοχείου ώσπου κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της εργασίας του, ολίσθησε, έπεσε και υπέστη σοβαρό τραυματισμό του χεριού του, εξαιτίας του οποίου έπρεπε να απουσιάσει για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα από την εργασία του. Η εργοδότρια εταιρία κατήγγειλε τη σύμβαση εργασίας του διότι, όπως η ίδια ισχυρίστηκε, ήταν αδύνατο για τον ίδιο να ανταποκριθεί στα καθήκοντα που είχε αναλάβει κατά τη σύναψή της, ενώ από την πλευρά του, ο απολυθείς εργαζόμενος προσέβαλε την απόλυσή του ως μη νόμιμη λόγω δυσμενούς διάκρισης σε βάρος του, καθώς πραγματική βάση της απόλυσης, όπως ισχυρίστηκε στην αγωγή του, υπήρξε η προσωρινή μειονεκτικότητα που επήλθε σε αυτόν εξαιτίας του εργατικού ατυχήματος, μειονεκτικότητα, που κατά τον ίδιο, εντάσσεται στην έννοια της αναπηρίας κατά την Οδηγία 2000/78. Το Δικαστήριο, κλήθηκε να απαντήσει αν η προσωρινή μειονεκτικότητα του εργαζομένου, που τον εμποδίζει μεν να ανταποκριθεί στα εργασιακά του καθήκοντα, αλλά παράλληλα καθίσταται δυσχερής ο προσδιορισμός της διάρκειάς της, αποτελεί αναπηρία στα πλαίσια του ενωσιακού δικαίου. Εφόσον, κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης, η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε ήδη επικυρώσει και προσχωρήσει στη Διεθνή Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, το Δικαστήριο έλαβε υπόψη για την έννοια της αναπηρίας, τον ορισμό που δίνει η Σύμβαση, ήτοι, ως αναπηρία πρέπει να νοείται «μία μειονεκτικότητα, οφειλόμενη ιδίως, σε μακροχρόνια πάθηση σωματική, διανοητική ή ψυχική, η οποίας, σε συνδυασμό με διάφορα εμπόδια, μπορεί να παρακωλύσει την πλήρη και αποτελεσματική συμμετοχή του συγκεκριμένου ατόμου στον επαγγελματικό βίο σε ισότιμη βάση με τους λοιπούς εργαζομένους»132. Η προσωρινή ανικανότητα του ατόμου προς εργασία, δεν δύναται να χαρακτηριστεί αυτομάτως ως «μακροχρόνια», και ως εκ τούτου να υπάγεται ανέλεγκτα στις διατάξεις της Οδηγίας.133 Αποτελεί γεγονός που κρίνεται κατά περίπτωση, ad hoc, ερευνώντας τα πραγματικά περιστατικά της κρινόμενης υπόθεσης και λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση υγείας του ατόμου τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή που λαμβάνει χώρα το περιστατικό της δυσμενούς διάκρισης134 όπως στην παρούσα υπόθεση η στιγμή της απόλυσης, ιδίως όταν αυτή την επίμαχη στιγμή δεν διακρίνεται άμεση αποκατάσταση στο εγγύς μέλλον. Το Δ.Ε.Ε. λοιπόν, καταλήγει με την παρούσα απόφαση πως ακόμα και μία άγνωστης διάρκειας «προσωρινή» ανικανότητα για εργασία μπορεί να χαρακτηριστεί ως αναπηρία και να υπάγεται στις διατάξεις της Οδηγίας, αρκεί να εξεταστούν τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης από το εθνικό δικαστήριο, το οποίο θα συνεκτιμήσει το σύνολο των ιατρικών εγγράφων και βεβαιώσεων που θα προσκομιστούν ενώπιον του και θα καταλήξει στην κρίση του, περί ύπαρξης ή μη αναπηρίας.135

 

74 Ν. Γαβαλάς, Η έννοια της «αναπηρίας» στο περιβάλλον της προστασίας από τις διακρίσεις. Επ’ αφορμή της απόφασης του Δ.Ε.Ε. της 1ης Δεκεμβρίου 2016 στην υπόθεση C-395/15, Mohamed Daouid, ΕΕργΔ 2016, 1203.

75 ΔΕΚ 11.7.2006, Υπόθ. C-13/05, Chacόn Navas, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2013, 822, με σχόλια Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 798.

76 Στ. Δημητριάδης, Η ασθένεια του μισθωτού, ΕΕργΔ 2024, 661.

77 Δ. Τραυλός-Τζανετάτος, Απόλυση εργαζομένου λόγω ασθενείας. Με αφορμή την απόφαση C-13/05 του Δ.Ε.Κ. (Υπόθεση Navas), ΕΕργΔ 2011, 321.

78 Δ. Γούλας/Στ. Κοφίνης, Ο νέος νόμος 4443/2016 για την απαγόρευση των διακρίσεων: Μία πρώτη ερμηνευτική και κριτική προσέγγιση, ΕΕργΔ 2016, 1314.

79 Βλ. προτάσεις Γενικού Εισαγγελέα Wahl στην υπόθεση C-363/12, Ζ.

80 ΔΕΚ 11.7.2006, Υπόθ. C-13/05, Chacón Navas, ό.π, σκ. 25. Προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα L.Α. Geelhoed, σκ.29.

81 Σημειώνεται πως στα μεταφρασμένα στην ελληνική γλώσσα διεθνή και ευρωπαϊκά κείμενα, όπως στην Οδηγία 2000/78/ΕΚ και τις αποφάσεις του Δ.Ε.Ε., χρησιμοποιείται ο όρος «ειδική ανάγκη» αντί του ορθού όρου «αναπηρία», όρος ο οποίος πλέον θεωρείται αδόκιμος, παρωχημένος και δεν χρησιμοποιείται, καθώς δεν συμβαδίζει με το ευρέως αποδεκτό κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας. Αντιθέτως, στην ελληνική γλωσσική εκδοχή του Χ.Θ.Δ.Ε.Ε. (άρθ. 21 & 26) όσο και της Σ.Λ.Ε.Ε. (άρθ. 19) γίνεται λόγος για «αναπηρία (βλ. και Ν. Γαβαλάς, Η προστασία των ατόμων με αναπηρίες από τις διακρίσεις και η ενσωμάτωση τους στην εργασία και την απασχόληση ως ανθρώπινο δικαίωμα, ΕΕργΔ 2013, 798, υποσημείωση 4).

82 ΔΕΚ 11.7.2006, Υπόθ. C-13/05, Chacόn Navas, σκ. 43. Πρβλ. και τον ορισμό που προτείνει ο Γενικός Εισαγγελέας με τις Προτάσεις του, σκ. 76-77 «Άτομα με ειδικές ανάγκες είναι πρόσωπα με σοβαρούς λειτουργικούς περιορισμούς (ειδικές ανάγκες) που οφείλονται σε σωματικές, πνευματικές ή ψυχικές βλάβες (σκ. 76). Από αυτό συνάγεται διττώς ότι: -πρέπει να πρόκειται για εμπόδια που οφείλονται σε προβλήματα υγείας ή σε φυσική δυσπλασία του οικείου προσώπου και έχουν είτε μακροχρόνιο είτε μόνιμο χαρακτήρα, το πρόβλημα υγείας ως αιτία του λειτουργικού περιορισμού πρέπει κατ’ αρχήν να διακρίνεται από αυτόν τον περιορισμό (σκ.77)».

83 ΔΕΚ 11.7.2006, Chacόn Navas, σκ. 45 και αιτιολογική σκέψη 16 της Οδηγίας 2000/78/Ε.Κ.

84 ΔΕΚ 11.7.2006, Chacón Navas, ό.π, σκ. 46-47. Προτάσεις του Γενικού Εισαγγελέα L.Α. Geelhoed, σκ.78-80.

85 Δ. Τραυλός –Τζανετάτος, ΕΕργΔ 2011, 321. Γούλας, ΕΕΕυρΔ 2013, 364. Ο ίδιος, ΕΕργΔ 2016, 1303.

Ν. Γαβαλάς, ΕΕργΔ 2013, 798. Blatman, EΕργΔ 2016, 1181.

86 Άλλως «ατομικό» μοντέλο αναπηρίας.

87 Α. Στεργίου, ΣΥΝΤΑΓΜΑ Ερμηνεία κατ’ άρθρο. Άρθρο 21 παρ. 6, 2024, 10. Διαθέσιμο σε: https://www.syntagmawatch.gr/to-syntagma-mou/syntagma-kata-arthro-ermineia/               (Τελευταία πρόσβαση 27.1.2025).

88 Δ. Γούλας, ΕΕΕυρΔ 2013, 364. Blatman, EΕργΔ 2016, 1181.

89 ΔΕΚ 17.7.2008, Υπόθ. C-303/08, S.Coleman, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2013, 831, με σχόλια Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 814.

90 Ν. Γαβαλάς, ό.π., 815.

91Με τον νόμο 4443/2016 (άρθ. 1 και 2 παρ. 2 περ. ε’) προστέθηκε η «διάκριση λόγω σχέσης» ως αυτοτελής λόγος διάκρισης.

92 ΔΕΚ, 17.7.2008, S.Coleman,ό.π., σκ.27.

93 ΔΕΕ, 11.4.2013, Υπόθ. C-355/11 Ring και C-337/11 Werge, HK Danmark, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2013, 842, με σχόλια Ν. Γαβαλά, ΕΕργΔ 2013, 815.

94 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 19-22. Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Kokott, σκ. 15-17.

95 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 23. Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Kokott, σκ. 18.

96 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 36.

97 Η Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (CRPD) είναι μια διεθνής συνθήκη που υιοθετήθηκε το 2006 και προωθεί, προστατεύει και διασφαλίζει τα πλήρη και ίσα ανθρώπινα δικαιώματα και θεμελιώδεις ελευθερίες των ατόμων με αναπηρία. Επικεντρώνεται στην καταπολέμηση των διακρίσεων και στην προώθηση της ισότητας, της προσβασιμότητας και της κοινωνικής ένταξης. Υπογράφηκε και κυρώθηκε εξ ονόματος της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης δυνάμει της εγκριτικής απόφασης 2010/48/Ε.Κ. του Συμβουλίου της 26ης Νοεμβρίου 2009. ΕΕ 2010, L 23, 35. Στη χώρα μας κυρώθηκε με τον ν.4074/2012 (ΦΕΚ Α΄ 88/11.04.2012).

98 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 37.

99 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 44.

100 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 47.

101 Βλ. Γούλα, ΕΕργΔ 2013, 364, και απόφαση ΔΕΕ στην υπόθεση 18.3.2014, C-363/12, Ζ, δημοσιευμένη στην ΕΕργΔ 2014, 481, με σχολιασμό Γαβαλά, ΕΕργΔ 2014, 433 επ. Το Δικαστήριο στην παρούσα υπόθεση δέχτηκε πως η έλλειψη μήτρας μιας εργαζόμενης που απέκτησε τέκνο με τη διαδικασία της παρένθετης μητρότητας αποτελεί μεν βλάβη, ωστόσο δεν εντάσσεται στην έννοια της αναπηρίας διότι δεν παρακωλύει την ισότιμη συμμετοχή της εργαζόμενης στον επαγγελματικό βίο.

102 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 40. Προτάσεις Γενικής Εισαγγελέα Kokott, σκ.31.

103 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 49.

104 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 53.

105 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 57.

106 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 58.

107 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 58-60.

108 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 64.

109 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 69.

110 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 65.

111 Παράλληλα αποτελεί υποχρέωση των κρατών-μελών να εξασφαλίζουν την απρόσκοπτη συμμετοχή των ΑμεΑ στην εργασία και την απασχόληση και την εν γένει πλήρη άσκηση των δικαιωμάτων τους μέσω εύλογων προσαρμογών. Βλ. σχετικά τις αποφάσεις του Ε.Δ.Δ.Α., την από 23.2.2016, Çam κατά Τουρκίας, προσφυγή αριθ.51500/08 και την από 29.1.2013, Horváth και Kiss κατά Ουγγαρίας, προσφυγή αριθ. 11146/11.

112 Δ. Γούλας, ΕΕΕυρΔ 2013, 364.

113 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 73.

114 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 76.

115 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 77.

116 Για τις έμμεσες διακρίσεις βλ. Δ. Ζερδελή, Ατομικές Εργασιακές Σχέσεις, ε΄ έκδοση, 2022, 386 επ.

117 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 79.

118 ΔΕΕ, 11.4.2013, HK Danmark, ό.π, σκ. 92.

119 Ν. Γαβαλάς, ΕΕργΔ 2013, 817.

120 Πρβλ. ΜονΠρωτΠειραιά 1476/2021, δημοσιευμένη σε Τ.Ν.Π. NOMOS.

121 Βλ. και σχόλιο Δ. Γούλα στην απόφαση 758/2022 του ΜονΠρΠατρών, Αρμ. 2023, 1437.

122 Βλ. ειδικότερα Δ. Γούλα, COVID-19 και η απαγόρευση των διακρίσεων στις σχέσεις εργασίας, ΕΕργΔ 2022, 76-78.

123 ΔΕΕ, 18.1.2018, Υπόθ. C-270/16, Ruiz Conejero. Δημοσιευμένη στον επίσημο ιστότοπο του Δ.Ε.Ε., https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?text=&docid=198527&doclang=EL Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025.

124 Στην προκείμενη υπόθεση, σύμφωνα με το άρθρο 52, περίπτωση δ΄ του ισπανικού Εργατικού Κώδικα, η σύμβαση εργασίας μπορεί να καταγγελθεί λόγω επαναλαμβανόμενων απουσιών, ακόμη κι αν αυτές είναι δικαιολογημένες. Συγκεκριμένα, η λύση της σύμβασης επιτρέπεται εάν οι απουσίες αντιστοιχούν στο 20% των εργάσιμων ημερών εντός δύο συνεχόμενων μηνών, ενώ παράλληλα, το σύνολο των απουσιών κατά τους προηγούμενους δώδεκα μήνες φτάνει το 5% των εργάσιμων ημερών ή το 25% σε τέσσερις μη συνεχόμενους μήνες μέσα σε μία δωδεκάμηνη περίοδο αναφοράς. Η συγκεκριμένη νομοθετική πρόβλεψη εφαρμόζεται ομοιόμορφα, ανεξάρτητα από το αν ο εργαζόμενος είναι άτομο με αναπηρία ή όχι. Βλ. ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 9.

125 ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 37.

126 ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 38.

127 ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 39.

128 ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 40.

129 ΔΕΕ, 18.1.2018, Ruiz Conejero, ό.π. σκ. 56.

130 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 110.

131 ΔΕΕ, 1.12.2016, Υπόθ. C-395/15, Mohamed Daouidi, δημοσιευμένη σε EEργΔ 2016, 1215.

132 ΔΕΕ, 1.12.2016, Υπόθ. C-395/15, Mohamed Daouidi, σκ.42. Βλ. ομοίως στις υποθέσεις ΔΕΕ 11.4.2013, C-335/11 και C-335/11, HK Danmark, σκ.38, ΔΕΕ 18.3.2014, C-362/11, Ζ, σκ.76, ΔΕΕ

18.12.2014 C-354/13, FOA (Kaltoft), σκ.53.

133 ΔΕΕ, 1.12.2016, Mohamed Daouidi, ό.π., σκ. 52.

134 ΔΕΕ, 1.12.2016, Mohamed Daouidi,ό.π., σκ. 53.

135 ΔΕΕ, 1.12.2016, Mohamed Daouidi, ό.π., σκ. 57.

 

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο