ΟΙ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΛΟΓΩ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΡΝΗΣΗ ΕΥΛΟΓΩΝ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΩΝ ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΔΟΤΗ ΙΔΙΩΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΕΛΑΤΤΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΠΟΛΥΣΗΣ – Διπλωματική Εργασία Της ΚΑΝΑΤΑ ΑΝΘΗΣ – ΔΙΙΔΡΥΜΑΤΙΚΟ Π.Μ.Σ. «ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ» – Μέρος 4ο
1.1.1. Διεθνές νομικό πλαίσιο της απαγόρευσης των διακρίσεων λόγω αναπηρίας.
Η απαγόρευση των διακρίσεων ειδικά λόγω αναπηρίας κατοχυρώνεται σε πληθώρα διεθνών συμβάσεων που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώματα.8 Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1948), που υιοθετήθηκε από τη Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε., αποτελεί το θεμέλιο του διεθνούς συστήματος για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Διακηρύσσει τα δικαιώματα που πρέπει να απολαμβάνει κάθε άνθρωπος, ανεξαρτήτως εθνικότητας, φυλής, φύλου, θρησκείας ή άλλων χαρακτηριστικών και ήδη στο άρθρο 1 εκκινεί με τη σημαντική παραδοχή πως,
«Όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι στην αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα..», ενώ ουδεμία διάκριση γίνεται ανεκτή καθώς κάθε μορφή διάκρισης βασισμένη σε προκαταλήψεις ή στερεότυπα υπονομεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την αρχή της ισότητας.9
Κορωνίδα του διεθνούς πλαισίου προστασίας των ατόμων με αναπηρία από διακρίσεις αποτελεί η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (Δ.Σ.Δ.Α.Α.) των Ηνωμένων Εθνών η οποία κυρώθηκε από τη χώρα μας μαζί με το Προαιρετικό Πρωτόκολλο που τη συνοδεύει με τον ν.4074/2012. Η Δ.Σ.Δ.Α.Α. ή άλλως Σύμβαση του Ο.Η.Ε., υιοθετήθηκε με την Απόφαση 61/611 της Γενικής Συνέλευσης του Ο.Η.Ε. ενώ καθίσταται ιδιαιτέρως σημαντικό το γεγονός της υπογραφής και κύρωσης της εξ ονόματος της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης δυνάμει της εγκριτικής απόφασης 2010/48/Ε.Κ. του Συμβουλίου την 26.11.2009.10 Αξιοσημείωτο στοιχείο της Δ.Σ.Δ.Α.Α. είναι πως ο πυρήνας της αφορά το ίδιο το άτομο με αναπηρία, τη θεμελίωση και προάσπιση των δικαιωμάτων του και όχι την αναπηρία αυτή καθαυτή, ως σωματική, πνευματική ή ψυχική ανικανότητα.11 Όπως προβλέπεται στο άρθρο 1 της Σύμβασης, «Σκοπός της παρούσας Σύμβασης είναι να προαγάγει, να προστατεύσει και να διασφαλίσει την πλήρη και ίση απόλαυση όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών, από όλα τα άτομα με αναπηρίες, και να προαγάγει τον σεβασμό της εγγενούς αξιοπρέπειάς τους.», ενώ ήδη στην πέμπτη αιτιολογική σκέψη του προοιμίου της, αναγνωρίζεται πως, «η αναπηρία είναι έννοια που εξελίσσεται και είναι αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στα άτομα με μειωμένες δυνατότητες και στα συμπεριφορικά και περιβαλλοντικά εμπόδια που δυσχεραίνουν την πλήρη, πραγματική, και ισότιμη συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία στην κοινωνία.». Ήδη στο προοίμιό της αναγνωρίζεται πως η έννοια της αναπηρίας δεν αποτελεί αμετάβλητη έννοια, αλλά αντιθέτως πρόκειται για μία έννοια δυναμική που εξελίσσεται και αλληλοεπιδρά με περιβαλλοντικούς παράγοντες προκαλώντας εμπόδια στην ισότιμη συμμετοχή των ΑμεΑ στην κοινωνία12.
Επιπρόσθετα, στο άρθρο 2 που περιλαμβάνονται διευκρινιστικά ορισμοί εννοιών, αναφέρεται πως «διάκριση βάσει αναπηρίας σημαίνει οποιαδήποτε διάκριση, αποκλεισμό ή περιορισμό βάσει της αναπηρίας, οι οποία έχει ως σκοπό ή επίπτωση να εμποδίσει ή να ακυρώσει την αναγνώριση, απόλαυση ή άσκηση, σε ίση βάση με τους άλλους, όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών στον πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτιστικό, ατομικό ή οποιοδήποτε άλλο τομέα. Περιλαμβάνει όλες τις μορφές διακρίσεων, συμπεριλαμβανομένης και της άρνησης παροχής εύλογης προσαρμογής (..)».13Από το ως άνω περιεχόμενο της Σύμβασης αποκαλύπτεται αφενός η ξεκάθαρη αποδοχή του «κοινωνικού – δικαιωματικού» μοντέλου της αναπηρίας έναντι του μέχρι τότε κοινώς αποδεκτού «ιατρικού» μοντέλου και αφετέρου η αδυναμία κάλυψης, από την πλευρά της κοινωνίας, βασικών αναγκών μίας μεγάλης μερίδας μελών της, αυτών των ατόμων με αναπηρία.14 Σημαντικό στοιχείο της Σύμβασης αποτελεί το γεγονός πως για τη διαμόρφωση του περιεχομένου της λήφθηκαν υπόψη δικαστικές αποφάσεις των δικαστηρίων των κρατών-μελών της Ε.Ε15 σε συναφείς υποθέσεις σχετικά με τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, και για το λόγο αυτό το περιεχόμενό της αναφέρεται λεπτομερώς σε όλους τους τομείς της ζωής των ατόμων με αναπηρία, όχι μόνο σε ζητήματα απτόμενα στην εργασία και την απασχόληση. Αδιαμφισβήτητα η Σύμβαση άσκησε σημαντική επιρροή στη διαμόρφωση της μεταγενέστερης νομολογίας τόσο του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με την υιοθέτηση της έννοιας της αναπηρίας και της έννοιας των διακρίσεων, καθώς το Δ.Ε.Ε., πρώτα απ’ όλα, ερειδόμενο στο περιεχόμενο της Σύμβασης, αναγνώρισε πως η αναπηρία είναι μία «εξελισσόμενη έννοια».16
Περαιτέρω, η αρχή της μη διάκρισης λόγω αναπηρίας κατοχυρώνεται και σε άλλες διεθνείς συμβάσεις όπως το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα που κυρώθηκε με τον ν.2462/1997, η Διεθνής Σύμβαση Εργασίας 111 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας η οποία κυρώθηκε με τον ν.1424/1984 και απαγορεύει τις διακρίσεις στον τομέα της απασχόλησης και της εργασίας, η Διακήρυξη για την Πρόοδο και την Ανάπτυξη στον Κοινωνικό Τομέα (1960) κ.λπ.17 Μάλιστα, ήδη από το 1975 η Γενική Συνέλευση του Ο.Η.Ε. υιοθέτησε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία, η οποία περιλάμβανε σε ένα πρώιμο στάδιο τα θεμελιώδη δικαιώματα των ΑμεΑ. Σαφώς δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα, καθώς αποτελεί διακήρυξη και όχι σύμβαση, θέτοντας απλώς κάποιες κατευθυντήριες γραμμές για την προστασία των ΑμεΑ, αλλά αποτελώντας σε κάθε περίπτωση μια πρώτη προσπάθεια αναγνώρισης των αναγκών και δικαιωμάτων τους σε διεθνές επίπεδο.18
12 Δ. Ζερδελής, Ευρωπαϊκό Εργατικό Δίκαιο, 2020, 107. Βλ. L. Waddington, The European Union, σε:
- Waddington/A. Lawson, The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities in Practice. A Comparative Analysis of the Role of Courts, Oxford University Press, 2018, 131.
13 https://unric.org/el/ (Τελευταία πρόσβαση: 27.1.2025).
14 L. Waddington, The European union and the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities: A story of Exclusive and Shared Competences, Maastricht Journal of European and Comparative Law, Vol 18, No.4, 2011, 436.
15 Lisa Waddington, ό.π.