Η συμβολή της λογοτεχνίας στην ευαισθητοποίηση των μαθητών και των μαθητριών για ζητήματα κινητικής αναπηρίας – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΜΑΡΙΑΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ – Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων – Μέρος 2ο

Απρ 30, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Η συμβολή της λογοτεχνίας στην ευαισθητοποίηση των μαθητών και των μαθητριών για ζητήματα κινητικής αναπηρίας – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΜΑΡΙΑΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ – Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων – Μέρος 2ο

 

Πρόλογος

Η συμπερίληψη ως έννοια εμφανίστηκε πρώτη φορά στο προσκήνιο των συζητήσεων κατά τη διάρκεια της συνδιάσκεψης της UNESCO στην πόλη Σαλαμάνκα το έτος 1994. Σύμφωνα με αυτή το εκπαιδευτικό σύστημα κάθε χώρας υποχρεούται να φροντίζει να περικλείει στην εκπαίδευση καθένα μαθητή και καθεμιά μαθήτρια ανεξαρτήτως της χώρας προέλευσής τους ή της φυλής του ή των θρησκευτικών τους πεποιθήσεων, ενώ αποκτούν ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση παιδιά με αναπηρία ή παιδιά μειονοτικών ομάδων (πρόσφυγες, Ρομά). Από τη συνδιάσκεψη στη Σαλαμάνκα και εφεξής έχουν επιτευχθεί ορισμένοι στόχοι και μάλιστα, ορισμένες χώρες αποτελούν παραδείγματα εφαρμογής μιας καθολικής συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, όπως η Πορτογαλία (UNESCO, 2020), αλλά απαιτούνται περεταίρω ενέργειες με στόχο την εξάλειψη οποιονδήποτε ανισοτήτων αναφορικά με την εκπαίδευση.

Η εξάλειψη των οποιοδήποτε ανισοτήτων, η προώθηση της ισότιμης πρόσβασης στην εκπαίδευση για όλους ανεξαιρέτως τους εκπαιδευόμενους, καθώς και η υλοποίηση ενός συμπεριληπτικού περιβάλλοντος μάθησης στην πράξη συμπεριλαμβάνονται στην ατζέντα της UNESCO για την εκπαίδευση του 2030. Σε ό,τι αφορά την ελληνική εκπαιδευτική συμπεριληπτική πολιτική, εκείνη προωθεί την ύπαρξη ενός κοινού ενιαίου σχολείου για όλους. Μέσα σε αυτό το σχολείο χωρούν οι μαθητές της γενικής τάξης, οι μαθητές με κάποιες ειδικές μαθησιακές δυσκολίες αλλά και οι μαθητές με αναπηρία (κινητική, αναπτυξιακή, νοητική) (Σιδέρη, 2011). H ελληνική νομοθεσία προβλέπει την πρόσληψη επιπλέον εκπαιδευτικού ή βοηθητικού προσωπικού, προκειμένου να επιτευχθεί η συμπερίληψη των ΑΜΕΑ στο «κοινό σχολείο» για όλους.

Το σχέδιο δράσης για τα δικαιώματα των ΑΜΕΑ βασιζόμενο στον νόμο 69 του ν.4488/2017 αλλά και στον νόμο ν.4622/2019 περιλαμβάνει μια σειρά από παρεμβάσεις (τμήμα ένταξης, παράλληλη στήριξη, ΕΒΠ) με απώτερο στόχο την προώθηση της ένταξης των μαθητών και των μαθητριών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (Χατζηπαναγιώτου, 2020). Σε αυτό το όραμα για τη συνεκπαίδευση όλων, σημαίνοντα ρόλο διαδραματίζει ο εκπαιδευτικός, καθόσον καλείται να εντάξει αρμονικά τους μαθητές με αναπηρία στο περιβάλλον της τάξης. Ταυτόχρονα, οφείλει να ευαισθητοποιήσει τη γενική τάξη για θέματα που άπτονται την ένταξη και τη συμπερίληψη των μαθητών και μαθητριών με κινητική αναπηρία. Εύλογα, γεννιέται το ερώτημα με ποιον τρόπο και ποια διδακτικά μέσα θα καταφέρει να επιτύχει τους επιδιωκόμενους στόχους.

Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι η απλή: μέσω της ανάλυσης ενός λογοτεχνικού κειμένου. Όπως είναι γνωστό, η λογοτεχνία χάρη στη συμβολική της γλώσσα δύναται να απευθυνθεί στο συναίσθημα των μαθητών και των μαθητριών και να καταφέρει να τους/τις προβληματίσει σχετικά με την κινητική αναπηρία. Η παρούσα εργασία λαμβάνοντας υπόψη τα πλεονεκτήματα του λογοτεχνικού λόγου φιλοδοξεί να διερευνήσει την καθοριστική συμβολή της λογοτεχνίας στην ευαισθητοποίηση των μαθητών και των μαθητριών για την κινητική αναπηρία.

Αρχικά, διαιρείται σε δυο μέρη: στο θεωρητικό , όπου συζητιούνται οι έννοιες της αναπηρίας και της λογοτεχνίας, και στο πρακτικό μέρος, το οποίο περιέχει μια διδακτική πρόταση με θέμα την κινητική αναπηρία. Η πρόταση αυτή αποτελεί ένα πλήρες διδακτικό σενάριο, που χρησιμοποιεί ως βάση τη λογοτεχνία, την τέχνη και τις Τ.Π.Ε..

Το διδακτικό σενάριο σχεδιάζεται με αφορμή την παγκόσμια ημέρα της αναπηρίας και η βάση του είναι η ανάλυση ενός λογοτεχνικού κειμένου. Κατά τον σχεδιασμό του παρόντος σεναρίου αξιοποιούνται τα διδακτικά εγχειρίδια των κειμένων νεοελληνικής λογοτεχνίας για το γυμνάσιο. Παράλληλα, αξιοποιείται και η τέχνη (προβολή ταινίας μικρού μήκους και ενημέρωση για τον ζωγράφο Chuck Close), έτσι ώστε να σχηματίσουν τα παιδιά μια ολοκληρωμένη άποψη για το ζήτημα της κινητικής αναπηρίας.

Το συγκεκριμένο σενάριο επιχειρεί να διερευνήσει κατά πόσο μπορεί να συμβάλλει η λογοτεχνία πρωτίστως και δευτερευόντως τα επικουρικά μέσα (χρήση Τ.Π.Ε., προβολή ταινίας και τέχνη) στην καλλιέργεια της ενσυναίσθησης των μαθητών της γενικής τάξης σχετικά με την κινητική αναπηρία.

Με την ολοκλήρωση όλων των επιμέρους δραστηριοτήτων του παρόντος σεναρίου αξιολογείται κατά πόσο ήταν επιτυχές, τα τρωτά του σημεία και ασφαλώς προτείνονται πιθανές βελτιώσεις.

 

Εισαγωγή

 

Στη διακήρυξη της Σαλαμάνκα το 1994 της UNESCO τέθηκε επί τάπητος η ανάγκη για ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση των παιδιών ανά τον κόσμο καταργώντας όλους τους αποκλεισμούς που μέχρι πρότινος ίσχυαν (φτώχεια, κοινωνική περιθωριοποίηση, φυλετικές διακρίσεις, θρησκευτικές πεποιθήσεις, σωματική αρτιμέλεια). Από το 1994 και εφεξής έχουν σημειωθεί σε διάφορες χώρες σημαντικά βήματα για την ένταξη στο σχολικό περιβάλλον παιδιών προερχόμενων από μειονοτικές ομάδες. Παρόλα αυτά χρειάζονται περισσότερες αποφασιστικές ενέργειες από την πλευρά των κυβερνήσεων για την πλήρη εξάλειψη των αποκλεισμών στην εκπαίδευση.

Η ισότιμη πρόσβαση των παιδιών επιτυγχάνεται μέσα από την άρση όλων των πιθανών εμποδίων που πιθανόν να συναντούν οι εκπαιδευόμενοι. Το σύνθημα «κάθε εκπαιδευόμενος μας ενδιαφέρει και μας ενδιαφέρει ισότιμα1» καταδεικνύει ότι η συμπερίληψη των μαθητών και των μαθητριών κρίνεται αναγκαία δείχνοντας πρωτίστως σεβασμό στο αναφαίρετο δικαίωμα όλων των παιδιών για πρόσβαση στο αγαθό της εκπαίδευσης και αγνοώντας παράλληλα τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις που συνοδεύουν ευπαθείς κοινωνικές ομάδες (UNESCO, 2020).

Οι μαθητές με αναπηρία, αναμφίβολα, κατέχουν σημαντική θέση στο συμπεριληπτικό σχολείο. Όχι μόνο αυτό αλλά ως πολύτιμοι κρίκοι της εκπαιδευτικής διαδικασίας χάρη στη δική τους προσωπικότητά έχουν τη δυνατότητα να βοηθήσουν τους συμμαθητές τους να συνειδητοποιήσουν την αξία που έχει η διαφορετικότητα αναφορικά με την απόκτηση της ιδιότητας του πολίτη σε οικουμενικό επίπεδο. Η αλληλεπίδραση εντός του σχολικού περιβάλλοντος μαθητών από διαφορετικές καταβολές δύναται να ευαισθητοποιήσει τους νέους για ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και να επιθυμήσουν να δράσουν τοπικά σκεπτόμενοι σε οικουμενικό επίπεδο (UNESCO, 2015).

Το σχολείο, αν μη τι άλλο, αποτελεί έναν κοινωνικό θεσμό, ο οποίος οφείλει να εγγυάται τη διασφάλιση των βασικών δικαιωμάτων του πολίτη, να εφαρμόζει στην πράξη την κοινωνική ταυτότητα του πολίτη. Η κοινωνική ταυτότητα του πολίτη δεν είναι τίποτα άλλο παρά η ικανοποίηση των βασικών του αναγκών, η πρόσβασή του στην υγεία και την εκπαίδευση, η περίθαλψη, η ανάπτυξη των ιδιαίτερων δεξιοτήτων του και η ίση αντιμετώπισή του από την πολιτεία (Rioux, 2014, σσ. 417-419). Οι μαθητές με αναπηρία οφείλουν να έχουν την αίσθηση του «ανήκειν» εντός του σχολικού περιβάλλοντος, να αισθάνονται δηλαδή ότι κινούνται σε έναν χώρο που τους σέβεται και τους εκτιμά. Σε ό,τι αφορά την ελληνική πολιτεία η ίδια βάσει του ν.4622/2019 και συμμορφωμένη προς την συμπεριληπτική εκπαιδευτική πολιτική UNESCO στοχεύει στη δημιουργία ενταξιακού/συμπεριληπτικού εκπαιδευτικού συστήματος σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες, διευκολύνοντας την ισότιμη πρόσβαση όλων στην εκπαιδευτική διαδικασία. Στο όραμα της ελληνικής πολιτείας για το συμπεριληπτικό σχολείο, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην κατάρτιση των εκπαιδευτικών, διότι οι ίδιοι αναλαμβάνουν τον ρόλο του προωθητή της συμπερίληψης (Χατζηπαναγιώτου, 2020, σσ. 27-28).

Η προώθηση ενός συμπεριληπτικού περιβάλλοντος εκπαίδευσης, στο οποίο οι μαθητές με αναπηρία θα απολαύουν τα δικαιώματά τους είναι κάτι το αδιαμφισβήτητο. Βέβαια, σε αυτό το σημείο αξίζει να επισημανθεί ότι αυτό που δυσχεραίνει την υλοποίηση της συμπερίληψης στην πράξη είναι η ίδια η αναπηρία εξ’ ορισμού της. Αυτό συμβαίνει γιατί είναι μια έννοια, η οποία γίνεται αποδέκτρια πολλαπλών και αντικρουόμενων ερμηνειών ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο εντοπίζεται κάθε φορά.

Η αντιμετώπιση της αναπηρίας ως μιας ατομικής πάθησης ή ως μιας κοινωνικής κατασκευής καθορίζει κάθε φορά και το πλαίσιο εντός του οποίου εκπαιδεύονται οι ανάπηροι μαθητές/τριες. Η διαφορετική εννοιολογική προσέγγιση της αναπηρίας δυσχεραίνει την υιοθέτηση μιας συγκεκριμένης εκπαιδευτικής πολιτικής και της στάσης την οποία είναι απαραίτητο να τηρήσει ο εκπαιδευτικός απέναντι στους μαθητές και μαθήτριες με αναπηρία.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίον κρίνεται απαραίτητη η επισκόπηση της αναπηρίας στη διαχρονία της και η επισταμένη ανάλυση των δυο βασικών μοντέλων προσέγγισής της-του ατομικού και του κοινωνικού.

 

1 Μετάφραση του αγγλικού συνθήματος «every learner matters and matters equally»

 

 

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο