Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 17ο
Συμπεράσματα
Η υγιής ανάπτυξη του εαυτού πραγματοποιείται σε ένα κλίμα όπου το παιδί μπορεί να βιώνει και να αποδέχεται πλήρως τον εαυτό του, ενώ παράλληλα νιώθει αποδοχή από τους γονείς του, ακόμα και αν εκείνοι δεν εγκρίνουν όλες του τις συμπεριφορές. Όταν το παιδί λαμβάνει θετική αναγνώριση χωρίς προϋποθέσεις, δεν έχει λόγο να απορρίπτει ή να αρνείται τις εμπειρίες του. Αντίθετα, όταν μεγαλώνει υπό αξιολογικούς όρους, χρειάζεται να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στις φυσικές του τάσεις και στην ανάγκη του για θετική αναγνώριση από τους γονείς του. Γενικά ένα περιβάλλον όπου οι γονείς σέβονται τις απόψεις του παιδιού και το ενθαρρύνουν να τις εκφράσει, περνούν τρυφερές και προσωπικές στιγμές μαζί του, του δίνουν την άδεια να συναναστρέφεται με άλλα παιδιά, το ενθαρρύνουν και το στηρίζουν είναι ένα περιβάλλον που καλλιεργεί τη δημιουργικότητα. Ένα παιδί το οποίο έχει πολλά ενδιαφέροντα, αφιερώνεται σε ό,τι κάνει, έχει την τάση να είναι περήφανο για τα επιτεύγματα του και αντιμετωπίζει τις ατυχίες με εγκαρτέρηση, είναι ένα παιδί με δημιουργική προσωπικότητα (Cervone & Pervin, 2008, p. 255).
Στην προεφηβική ηλικία, τα παιδιά διαμορφώνουν βασικές στάσεις απέναντι σε διάφορες εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που σχετίζονται με την τέχνη. Η ποιότητα της καλλιτεχνικής αγωγής που λαμβάνουν στο σχολείο μπορεί να καθορίσει εάν θα εντάξουν την τέχνη στη ζωή τους ως ουσιαστικό κομμάτι της. Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι το σχολείο αποτελεί τον μοναδικό θεσμοθετημένο χώρο όπου τα παιδιά εκπαιδεύονται στην τέχνη. Ως εκ τούτου, ο ρόλος του δασκάλου είναι καθοριστικός, καθώς επηρεάζει άμεσα τη στάση των παιδιών απέναντι στην τέχνη και τον τρόπο που κατανοούν τη φύση της. Η βασική πρόκληση που αντιμετωπίζει είναι να παρέχει καλλιτεχνικές εμπειρίες που να έχουν νόημα για τη ζωή των μαθητών. Ο εκπαιδευτικός, επομένως, δεν διδάσκει απλώς τέχνη, αλλά λειτουργεί ως διαμεσολαβητής, βοηθώντας τα παιδιά να μάθουν τόσο μέσα από την τέχνη όσο και για την τέχνη (Chapman, 1993).
Η καλλιτεχνική εμπειρία είναι στη βάση της μια αισθητηριακή εμπειρία, η οποία μπορεί να εκφράζεται με πολλαπλούς τρόπους. Μέσω της εμπειρίας αυτής και χρησιμοποιώντας τη φαντασία του, το παιδί δημιουργεί από το τίποτα τον προσωπικό του κόσμο, πειραματίζεται και κάνει λάθη και μαθαίνοντας έτσι να εξερευνά και να εκφράζεται χτίζει την κοσμοθεωρία του. Γι’ αυτό, η ζωγραφική είναι πιο πλούσια και περιεκτική από την προφορική έκφραση. Τα παιδιά τη χρησιμοποιούν για να μετουσιώσουν τα επιθετικά τους ένστικτα και το στρες. Η επιθετικότητα, η αμφιθυμία και τα εκρηκτικά συναισθήματα που βιώνονται κατά τη διαδικασία του θεραπευτικού έργου αποτελούν και την ουσία του. Η ελευθερία και η αυθεντικότητα στην έκφραση ενισχύονται μέσα από την τέχνη, ενώ παράλληλα διαμορφώνεται μια πιο ακριβής αποτύπωση του υποκειμενικού συναισθηματικού κόσμου του ατόμου (Wimmer, 2012).
Σύμφωνα με τους αναπτυξιακούς ψυχολόγους (Lowenfeld & Brittain, 1987) και υποστηριζόμενοι από τους σημαντικούς εκπαιδευτικούς τέχνης (Hurwitz & Day, 1995) και (Burton, The configuration of meaning: Learner-centered art education revisited, 2000), η ενασχόληση με εμπειρίες τέχνης ενθαρρύνει την αυτοέκφραση και βοηθά τους μαθητές να νοηματοδοτήσουν τον κόσμο τους. Οι μαθητές με ΔΑΦ αντιμετωπίζουν προκλήσεις σε αυτούς τους τομείς. Λόγω της φύσης της ΔΑΦ, τα άτομα μπορεί να μην ξεκινούν συζητήσεις, να μην είναι ικανά να εκφράσουν τα κατάλληλα συναισθήματα και να αποσύρονται από την κοινωνική αλληλεπίδραση (Zager, 2005), (Hollander, Kolevzon, & Coyle, 2011). Αυτές οι συμπεριφορές θα διαχωρίσουν κοινωνικά και συναισθηματικά τα παιδιά αυτά από τους συνομηλίκους τυπικής ανάπτυξης και χωρίς διευκόλυνση και παρέμβαση, το χάσμα αυτό μπορεί να επιδεινωθεί καθώς μεγαλώνουν στην εφηβεία (Frankel & Wood, 2011), (Sicile-Kira, 2006).
Η σύγχρονη εκπαιδευτική σκέψη φωτίζει την τέχνη τόσο ως πεδίο γνώσης όσο και ως ωφέλιμης αναπτυξιακής δραστηριότητας. Στο πλαίσιο της διαφοροποιημένης εκπαίδευσης, τα εικαστικά αποτελούν ένα πολύτιμο εργαλείο για την ενίσχυση της μαθησιακής εμπειρίας και της συναισθηματικής ανάπτυξης. Η τέχνη προσφέρει έναν εναλλακτικό τρόπο έκφρασης, ιδιαίτερα για μαθητές που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επικοινωνία ή στο συμβατικό τρόπο μάθησης. Οι εικαστικές δραστηριότητες μπορούν να λειτουργήσουν ως θεραπευτική παρέμβαση, συμβάλλοντας στη βελτίωση της αυτοεκτίμησης, της συγκέντρωσης και της συναισθηματικής ρύθμισης. Φαίνεται ότι προάγονται τόσο η δημιουργικότητα αλλά και η κοινωνική ενσωμάτωση των μαθητών/παιδιών/ατόμων με ειδικές ανάγκες, ενισχύοντας την ισότητα και τη δικαιοσύνη μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Τόσο η καλλιτεχνική αγωγή όσο και η ειδική αγωγή μοιράζονται τη φιλοσοφία της αντιμετώπισης των ατομικών αναγκών του μαθητή (Newman-Godfrey & Stichter, 2017), καθοδηγούνται από αυτές τις ανάγκες, ρυθμίζονται στα ατομικά επίπεδα λειτουργικότητας και προϋποθέτουν μια ολιστική προσέγγιση για τη βελτίωση των δεξιοτήτων εντός του σχολείου και της ζωής (Gerber, 2010), (Heward, 2006), (Hurwitz & Day, 1995), (Lowenfeld & Brittain, 1987).
Ένα πρόγραμμα καλλιτεχνικής εκπαίδευσης με επίκεντρο την ανάπτυξη ενθαρρύνει την αυτοέκφραση και ενισχύει τη σύνδεση με τον εσωτερικό εαυτό και τον εξωτερικό κόσμο. Δεδομένου ότι στο πλαίσιο μιας αναπτυξιακής προσέγγισης στην καλλιτεχνική εκπαίδευση οι διδακτικές μέθοδοι συχνά περιλαμβάνουν την ανταλλαγή εμπειριών και προσωπικών ιδεών, η τάξη των καλλιτεχνικών μαθημάτων μπορεί να αποτελέσει ένα ιδανικό περιβάλλον για την ενίσχυση της διαπροσωπικής επικοινωνίας, των σχέσεων με τους συνομηλίκους και των λεκτικών δεξιοτήτων των μαθητών με ΔΑΦ (Newman-Godfrey & Stichter, 2017, σ. 162). Οι (Hurwitz & Day, 1995) και (Burton, 2000), (Burton, Lassoing the world: Drawing along the spectrum, 2010) προσδιορίζουν τα αισθητηριακά οφέλη της καλλιτεχνικής δημιουργίας για τους μαθητές με αναπηρίες και τον τρόπο με τον οποίο η αφή, η όσφρηση, η όραση και ο ήχος συγκεκριμένων υλικών τέχνης ενισχύουν τη μαθησιακή εμπειρία. Ειδικότερα, ο χειρισμός των υλικών τέχνης βοηθάει στην περαιτέρω ανάπτυξη των κινητικών δεξιοτήτων, καθώς μπορεί να επηρεαστούν τόσο οι αδρές όσο και οι λεπτές κινητικές δεξιότητες των μαθητών με ειδικές ανάγκες.