Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 14ο

Απρ 28, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 14ο

 

3.6.        Η ζωγραφική ως θεραπευτικό παιχνίδι

«Στο παιχνίδι υπάρχει κάτι ανάμεσα στην ονειροπόληση και στη σκόπιμη ενστικτώδη δράση. Μόλις το παιδί κουνήσει ένα παιχνίδι για να ανταποκριθεί σε κάποια επιθυμία ή φαντασίωση του, τότε το σκηνικό που δημιουργείται με το παιχνίδι είναι διαφορετικό και ξεκινά μια νέα κατάσταση που προσφέρει νέες δυνατότητες. Έτσι και σε ένα ελεύθερο σχέδιο, ένα σημάδι πάνω στο χαρτί προκαλεί νέους συνειρμούς. Η γραμμή, για παράδειγμα, απαντά και λειτουργεί ως ένα πολύ πρωτόγονο είδος εξωτερικού αντικειμένου» (Milner, 1977, p. 92).

Για τη θεραπεία μέσω των εικαστικών, χρησιμοποιείται η αντίληψη του Φρόυντ για τον ελεύθερο συνειρμό και την έκφραση του ασυνείδητου. Το παιδί, αντί της χρήσης των ενήλικων λεκτικών συνειρμών, μεταδίδει τις σκέψεις και τα συναισθήματα του μέσα από το παιχνίδι. Αυτός είναι ο φυσικός τρόπος επικοινωνίας του και το μέσο με το οποίο εκφράζεται. Η Melanie Klein κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το ελεύθερο παιχνίδι (μαζί με τη λεκτική επικοινωνία), μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην ψυχανάλυση όπως ο ελεύθερος συνειρμός για τους ενήλικες. «Ο λόγος για τον οποίο το παιχνίδι έχει τόσο μεγάλη σημασία είναι ότι μόνο στο παιχνίδι ο ασθενής γίνεται δημιουργικός (Winnicott, 1971, σ. 44)». Το στοιχείο του αυθορμητισμού που ενυπάρχει σε αυτό είναι προϋπόθεση και για τη θεραπευτική ζωγραφική. Ωστόσο τα παιχνίδια που έχουν κανόνες δεν προσφέρουν ελαστικότητα για προσωπική έκφραση. «Με τον ίδιο τρόπο, για να έχει η ζωγραφική θεραπευτική σημασία ακόμα πρέπει να είναι απαλλαγμένη από κανόνες, καθώς ο έσχατος προσωπικός έλεγχος βρίσκεται στην ίδια τη διαδικασία. «Αν το αυθόρμητο έργο τέχνης που δημιουργείται μέσα σε μια θεραπευτική σχέση προσαρμόζεται σε διάφορες απόψεις τεχνικής, σε κάποια πίεση να συμμορφωθεί ή να παράγει ένα ικανοποιητικό αισθητικό αποτέλεσμα ακόμα τότε η ουσία της επικοινωνίας χάνεται από τους κανόνες της δημιουργίας μιας εικόνας (Κέντρο τέχνης και ψυχοθεραπείας, 1998, σ. 44)».

Το παιχνίδι έχει μεγάλη αξία για το παιδί, γιατί του προσφέρει τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει τις καταστάσεις που του προκαλούν άγχος με συμβολικό τρόπο, ώστε το ίδιο το άγχος να μειώνεται και να γίνεται ανεκτό και ελέγξιμο. Ταυτόχρονα και το παιχνίδι και η ζωγραφική χρησιμοποιούνται για την έκφραση ανησυχιών, συγκρούσεων και φαντασιώσεων και μπορούν να χρησιμεύσουν για να ελεγχθεί το άγχος και επομένως να δώσουν τη δυνατότητα ελέγχου της κατάστασης. Η χρήση των καλλιτεχνικών υλικών διευκολύνει την κατάλυση των αμυντικών μηχανισμών και την ανάδυση των συναισθημάτων. Για να αποκτήσουμε ωστόσο μια βαθύτερη κατανόηση του εσωτερικού κόσμου και της αυτοαντίληψης ενός παιδιού μέσω των ζωγραφιών του, είναι απαραίτητο να αναλυθούν τουλάχιστον 25 έργα, τα οποία έχουν δημιουργηθεί με διάφορες τεχνικές, όπως τέμπερες, κηρομπογιές, μαρκαδόρους και μολύβια. Η μελέτη μικρότερου αριθμού έργων μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμένα συμπεράσματα, τα οποία αντανακλούν περισσότερο στιγμιαίες διαθέσεις παρά βαθύτερα μοτίβα. Για αυτόν τον λόγο, είναι σημαντικό οι ζωγραφιές που αναλύονται να εκτείνονται σε ένα διάστημα τουλάχιστον έξι μηνών, ώστε να επιτευχθεί μια σαφέστερη εικόνα του ψυχισμού του παιδιού και να καταστεί δυνατή η σύγκριση με προηγούμενες περιόδους. Η ελεύθερη επιλογή των υλικών είναι προϋπόθεση για μια επιτυχημένη ερμηνεία και απαιτεί την συν-αξιολόγηση μιας πληθώρας φαινομένων, από τον τρόπο εκτέλεσης της ζωγραφιάς και τις διάφορες καλλιτεχνικές και χρωματικές επιλογές του παιδιού, μέχρι τη χρήση του χαρτιού, την πίεση που ασκεί , αλλά και την ανάλυση των προφορικών εκφράσεων του παιδιού τόσο κατά τη διάρκεια της ζωγραφικής διαδικασίας, όσο και μετά την ολοκλήρωση της. Επιπλέον, η ακριβής ηλικία του παιδιού σε μήνες πρέπει να είναι γνωστή, ώστε να αξιολογηθεί η εξελικτική του φάση (Wimmer, 2012).

Η τέχνη κάνει τους ενηλίκους ικανούς να παίξουν, η διαδικασία της ζωγραφικής οδηγεί στην ανάδυση και στην έκφραση πολύ πρώιμων παιδικών βιωμάτων. Ο απρόβλεπτος χαρακτήρας της μπορεί να προκαλέσει συναισθήματα και άγχη που δύσκολα ελέγχονται κι εκεί ο παρασκηνιακός ρόλος του θεραπευτή είναι ουσιώδης. Σε εκείνον θα στραφούν τα παιδιά (και οι ενήλικοι) στις περιπτώσεις που εξουθενώνονται από τη δύναμη των ίδιων τους των συναισθημάτων, όταν ο συμβολικός χαρακτήρας του παιχνιδιού καταρρέει. Ο θεραπευτής ως

«περιβαλλοντική μητέρα»” δέχεται, θέτει όρια και ματαιώνει, ανάλογα με την ανοχή του παιδιού στη ματαίωση. Για να αντέξει τις ματαιώσεις που αναπόφευκτα προκαλούνται, η εισαγωγή των καλλιτεχνικών υλικών κάνει το παιδί να νιώθει ελεύθερο, όταν χρησιμοποιεί τη δημιουργική καλλιτεχνική του εμπειρία ως μέσον. Ο Winnicott υπογραμμίζει την ανάγκη ύπαρξης ενός τέτοιου διευκολυντικού περιβάλλοντος, όπου ασθενείς θα παίζουν και θα εξερευνούν ποικίλα καλλιτεχνικά υλικά (Daley, 1984).

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο