Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 15ο
Κεφάλαιο 4
4.1. Εικαστικά και θεραπεία
«Κάθε παιδί είναι ένα ιδιαίτερο παιδί και έχει δικαίωμα να είναι ευτυχισμένο. Όμως πολλά παιδιά είναι δυστυχισμένα. Τους συμβαίνουν καταστάσεις τις οποίες δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν.[…]Είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, για ένα διαταραγμένο παιδί να πάει καλά στο σχολείο και να συνδεθεί με την οικογένεια και τους συμμαθητές του. Κι όμως οι παράγοντες αυτοί είναι ουσιώδεις για να δυναμώσει το παιδί τον εαυτό του και να γίνει επιθυμητό και χρήσιμο μέλος της κοινότητας και της κοινωνίας του. Αυτός θα είναι ο στόχος ενός προγράμματος θεραπείας μέσω των εικαστικών στα σχολεία» (Cohen, 1975).
Στις ΗΠΑ υπάρχουν αναφορές εισαγωγής της θεραπείας μέσω των εικαστικών στο σχολικό σύστημα από τη δεκαετία του 1970. Για τα παιδιά των οποίων η συναισθηματική ανάπτυξη σταμάτησε απότομα, με δυσκολία προσαρμογής στο δημοτικό, η (FitzHerbert, 1985) δοκίμασε πειραματικά μια προληπτική προσέγγιση για την ένταξη δημιουργώντας ένα δίχτυ ασφαλείας κατάλληλο να προστατέψει τα παιδιά σε κίνδυνο και να προλάβει τις ατομικές τους ανάγκες προτού αυτές προκαλέσουν ανεξέλεγκτες συμπεριφορές και γίνουν προβληματικές. Στη μελέτη της 200 παιδιά 8 και 9 ετών υποβλήθηκαν σε ορισμένες συστηματικές διαδικασίες ευεξίας τα τελευταία 7 τρίμηνα του νηπιαγωγείου. Τρία χρόνια αργότερα τα περισσότερα παιδιά της ομάδας ήταν ευτυχισμένα. Το πασάλειμμα με τα καλλιτεχνικά υλικά και η διάδραση μέσα στη θεραπευτική ομάδα αποτέλεσε μια εμπειρία κάθαρσης και απελευθέρωσης, προσφέροντας επιπλέον ικανοποίηση με τα αισθητικά αποτελέσματα της καλλιτεχνικής τους δραστηριότητας.
«Υποστηρίζω ότι η θεραπεία μέσω των εικαστικών έχει μεγάλη αξία και σημασία για τα παιδιά, για την έκφραση των συναισθημάτων, των σκέψεων και των δυσκολιών τους. Νομίζω ότι πρέπει να αρχίσουμε πια να λάβουμε μέτρα αναγνώρισης της […]για την καθιέρωση ενός συστήματος πρόβλεψης θεραπευτών στα σχολεία, του ιδίου επιπέδου με αυτούς που υπάρχουν τώρα στο υπουργείο υγείας της μεγάλης Βρετανίας» (Daley T. , 2010, p. 60).
Οι τέχνες μπορούν να βοηθήσουν στη διευκόλυνση της λεκτικής και μη λεκτικής επικοινωνίας, της συναισθηματικής έκφρασης, της κοινωνικής σύνδεσης, της διανοητικής οξύτητας και της κατάκτησης του περιεχομένου. Οι επαγγελματίες των τεχνών, της ειδικής αγωγής και της θεραπείας, μαζί με τους γονείς, τους ερευνητές, αναφέρουν ανεπίσημα στοιχεία για τη θετική επίδραση των δημιουργικών τεχνών στους μαθητές με ΔΑΦ. Οι παιδαγωγοί τέχνης έχουν από καιρό υποστηρίξει την υποχρεωτική ένταξη της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης στα προγράμματα ειδικής αγωγής (Copeland, 1984), (Dalke, 1984), (Henley, 1992). «Από την εμπειρία μας ως εκπαιδευτικοί τέχνης και διοικητικοί υπάλληλοι σε σχολικές κοινότητες που εξυπηρετούσαν άτομα με ΔΑΦ, διαπιστώσαμε δύο διαφορετικές προσεγγίσεις που ακολουθούν οι επαγγελματίες κατά το σχεδιασμό εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Η πρώτη προσέγγιση είναι κλινικής και φαρμακολογικής φύσης, χρησιμοποιώντας επιστημονικές μεθόδους για τη διάγνωση και τη θεραπεία της υγείας του σώματος και τη διατήρηση του νου. Η δεύτερη προσέγγιση εξετάζει ολόκληρο το άτομο, περιλαμβάνοντας όχι μόνο τη φύση και τα χαρακτηριστικά μιας συγκεκριμένης αναπηρίας αλλά και τις κοινωνικές και συναισθηματικές ανάγκες των ατόμων. Οι έρευνες δείχνουν ότι καμία προσέγγιση δεν είναι πιο επιτυχημένη από την άλλη ούτε χρειάζεται να αποκλείουν η μία την άλλη» (Drew & Hardman, 2007), (Greenspan & Weider, 1998), (Heward, 2006).
Τόσο η μαθητοκεντρική καλλιτεχνική αγωγή όσο και η ειδική αγωγή, στην καρδιά τους, καθοδηγούνται από τις ανάγκες του κάθε μαθητή, ρυθμίζονται στα ατομικά επίπεδα λειτουργικότητας και προϋποθέτουν μια ολιστική προσέγγιση για τη βελτίωση των δεξιοτήτων εντός του σχολείου και της ζωής (Gerber, 2010), (Heward, 2006), (Hurwitz & Day, 1995), (Lowenfeld & Brittain, 1987). Το μαθητοκεντρικό, αναπτυξιακά εστιασμένο μοντέλο της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης παρέχει την τέλεια πλατφόρμα πάνω στην οποία μπορεί να οικοδομηθεί ένα πρόγραμμα σπουδών εικαστικών τεχνών για μαθητές με ΔΑΦ, εφόσον συγχωνευθούν αυτές οι δύο προσεγγίσεις στην ειδική αγωγή. Γνωρίζουμε ότι η γεφύρωσή τους επιτρέπει στην παιδαγωγική της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης να ενημερώνεται από την έρευνα για την ειδική αγωγή και τις βέλτιστες πρακτικές, αφήνοντας παράλληλα περιθώρια για την εξέταση ολόκληρου του ατόμου όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αντιπροσωπεύει τη διανοητική, συναισθηματική, κοινωνική, σωματική ή επικοινωνιακή του ανάπτυξη μέσω της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αυτή η πρακτική παρέχει επίσης βαθύτερη κατανόηση της φύσης της αναπηρίας και μπορεί να ανοίξει διαφορετικούς τύπους θυρών για την προσωπική καλλιτεχνική έκφραση των μαθητών (Newman-Godfrey & Stichter, 2017).
Ωστόσο, συνεχίζει να υπάρχει ένα κενό όχι μόνο στην τυπική συμπερίληψη των δημιουργικών τεχνών σε στοιχεία όπως τα ΙΕΠ και τα ΔΕΠ, αλλά και στο βάθος της γνώσης γύρω από την παιδαγωγική και την πρακτική για την ενσωμάτωση των τεχνών σε διαφορετικούς τύπους διδασκαλίας και μαθησιακών περιβαλλόντων για μαθητές με ΔΑΦ. Η ευθύνη για αυτό το κενό δεν βαρύνει μόνο τους επαγγελματίες της ειδικής αγωγής ή της θεραπείας, αλλά και τους επαγγελματίες των τεχνών, τους διευθυντές των σχολείων και των προγραμμάτων, τις ομοσπονδιακές εντολές και τα προγράμματα εκπαίδευσης εκπαιδευτικών. Το προαναφερθέν κενό προκαλείται από πολλά ζητήματα, όπως: έλλειψη έκθεσης σε ποιοτική δημιουργική καλλιτεχνική εκπαίδευση, φόβος να προστεθεί κάτι νέο στην προσεκτικά ισορροπημένη δυναμική της τάξης, μειωμένη δημοσιονομική υποστήριξη για καινοτόμο προγραμματισμό, ελλείψεις αποτελεσματικών βοηθών, και έλλειψη διοικητικής ενθάρρυνσης για την ενσωμάτωση των τεχνών στο γενικό πρόγραμμα σπουδών (Newman-Godfrey & Stichter, 2017). Οι (Hurwitz & Day, 1995, p. 74) είναι προσεκτικοί στη διάκριση μεταξύ της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης και της καλλιτεχνικής θεραπείας, απαραίτητη για την κατανόηση του ρόλου του κάθε κλάδου στη ζωή των μαθητών. Οι καλλιτεχνικές θεραπείες είναι σχεδιασμένες να δημιουργούν σημεία συζήτησης μεταξύ του μαθητή και του θεραπευτή-εκπαιδευτικού για τη διερεύνηση συναισθημάτων άγχους, κατάθλιψης και αβεβαιότητας. Η μαθητοκεντρική, αναπτυξιακά εστιασμένη εικαστική εκπαίδευση λαμβάνει χώρα σε ευρύτερη κλίμακα στην αίθουσα τέχνης ή στην τάξη και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να απευθυνθεί σε ολόκληρες ομάδες μαθητών ταυτόχρονα, δημιουργώντας μια συνδετική και κοινωνική εμπειρία μεταξύ τυπικών και άτυπων συνομηλίκων (Hurwitz & Day, 1995).
Γνωρίζουμε ότι οι μαθητές με ΔΑΦ μπορούν να χρησιμοποιήσουν την τέχνη ως μέσο έκφρασης ιδεών, συναισθημάτων, αναγκών ή ενδιαφερόντων μέσω ενός μη λεκτικού καναλιού επικοινωνίας, όπως η οπτική γλώσσα (Heward, 2006), (Zager, 2005). Ως εκ τούτου, η ενασχόληση με την καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να βοηθήσει τους μαθητές με ΔΑΦ να οικοδομήσουν κοινωνικές, συναισθηματικές και λεκτικές συνδέσεις με τους συμμαθητές τους, τους δασκάλους και την οικογένεια τους. Η (Furniss, 2009, p. 23) γράφει: «Η προτίμησή τους [των μαθητών με σύνδρομο Asperger] να αναπαριστούν τις οπτικές εμμονές τους κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής διαδικασίας θα πρέπει να επικυρώνεται, να γίνεται σεβαστή και να εξυμνείται στο σχολικό περιβάλλον. Οι καθηγητές τέχνης θα πρέπει να εκπαιδευτούν ώστε να γνωρίζουν πώς να διευρύνουν το οπτικό ρεπερτόριο αυτών των μαθητών όσον αφορά το θέμα, τα υλικά τέχνης και τα μέσα τέχνης κατά τη διάρκεια της καλλιτεχνικής δημιουργίας χρησιμοποιώντας τεχνικές τροποποίησης της συμπεριφοράς».