Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 10ο

Απρ 25, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

3.2. Το παράδειγμα της Art Brut

«Ο καλλιτέχνης είναι κατά τη βασική διάθεση του επίσης ένας εσωστρεφής που δεν απέχει πολύ από τη νεύρωση […]. Υπάρχει ένας δρόμος επιστροφής από τη φαντασία στην πραγματικότητα ακόμα και αυτός είναι η τέχνη» (Φρόυντ Σ. , 1917, σ. 359).

Συχνά οι καλλιτέχνες περιγράφονται με δύο στερεότυπα, εκείνο της εμπνευσμένης μεγαλοφυΐας ή του βασανισμένου ήρωα (Chapman, 1993). Η Art Brut (ή «ωμή τέχνη») μας αποδεικνύει ότι τα εικαστικά δεν είναι απλώς μια μορφή αισθητικής έκφρασης, αλλά μια βαθύτερη, αυθόρμητη και πρωτογενής ανάγκη του ανθρώπινου ψυχισμού. Η ωμή/ακατέργαστη τέχνη υπήρχε ανέκαθεν σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας όμως παραμερίστηκε καθώς αισθητικοποιήθηκε με τον εκπολιτισμό του ανθρώπου. Σύμφωνα με τον (Celen, 2003, p. 56) είναι αυτή η αφετηρία και ο πυρήνας της τέχνης: «Η Art Brut είναι μια ακατέργαστη τέχνη επειδή δεν έχει υποστεί επεξεργασία από τον πολιτισμό, είναι άψητη και δύσκολα αφομοιώσιμη, αφού βρίσκεται στην πιο αδάμαστη και απροσποίητη κατάσταση και είναι πολύ έντονη… Προέρχεται από το εσωτερικό του δημιουργού της και ξεχειλίζει χωρίς κανένα αισθητικό εξευγενισμό, καμία τεχνική και χωρίς να περάσει από λογοκρισία και ρετουσάρισμα». Αυτή η μορφή τέχνης, που αναδείχθηκε από τον Jean Dubuffet, περιλαμβάνει έργα αυτοδίδακτων δημιουργών, ατόμων με ψυχικές διαταραχές ή ανθρώπων που ζουν στο περιθώριο της κοινωνίας. Χαρακτηρίζει προϊόντα ανθρώπων που δεν έχουν λάβει καλλιτεχνική εκπαίδευση, καλλιτεχνικές παραγωγές εγκληματιών, τοξικομανών και ατόμων απομονωμένων από την κοινωνία και σε ορισμένες περιπτώσεις ατόμων με ψυχική αναπηρία που συνεχίζουν ζώντας στο περιθώριο και αμφισβητώντας την πραγματικότητα ολόκληρης της τρέχουσας αίσθησης της τέχνης (Peiry, 2013). Δεν επιθυμούν να τα εκθέτουν, φτιάχνουν τα προϊόντα τέχνης τους αθόρυβα, μυστικά και μόνοι τους, μακριά από τα σχόλια της κοινωνίας και τις κρίσεις των άλλων (Peiry, 2013, p. 17).

Ο Dubuffet επισκέφθηκε πολλά ψυχιατρικά ιδρύματα στην Ελβετία και εντυπωσιάστηκε από την πρωτοτυπία που είχανε οι ζωγραφιές και τα σχέδια των σχιζοφρενών ασθενών που νοσηλεύονταν. Τα έργα που συνέλεξε αποτελούν τη μεγάλη συλλογή του Μουσείου Collection de l’ Art Brut στην πόλη της Λωζάνης στην Ελβετία. Το βιβλίο του Hans Prinzhorn με τίτλο «Paintings of Mentally Ill» (Ζωγραφική ψυχικά ασθενών, 1922), το οποίο εξέθεσε τη συλλογή 5.000 έργων τέχνης των ασθενών, έγινε το ιερό βιβλίο των σουρεαλιστών του Παρισιού και μαγνήτισε καλλιτέχνες όπως ο Paul Klee, ο Alfred Cubin και ο Max Ernst (Deniz, 2018).

Ο Adolf Wolfli είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ασθενούς με έργο. Νοσηλεύτηκε στο Ψυχιατρείο Waldau της Βέρνης με τη διάγνωση της σχιζοφρένειας και νοσηλεύτηκε για το υπόλοιπο της ζωής του. Κατά τα πρώτα χρόνια της παραμονής του στο νοσοκομείο, εμφάνισε παράνοια, παραισθήσεις και βία και τιμωρήθηκε συχνά με απομόνωση. Άρχισε να ζωγραφίζει το 1899 διαπιστώνοντας πως αυτό του ασκεί μια ευεργετική ηρεμιστική επίδραση (Britannica, 2018). Ο Wolfli, άφησε πίσω του σχεδόν 1.600 εικονογραφήσεις, 1.500 κολλάζ και 900 πίνακες ζωγραφικής. Όταν δεν μπορούσε να περιοριστεί σε σημειωματάρια, ζωγράφιζε τους τοίχους του δωματίου του στο Waldau. Σήμερα, οι ζωγραφιές αυτές τιμούν ακόμη τη μνήμη του σε αυτό το δωμάτιο (Yuksel, 2000). Στα έργα του, η ζωγραφική, η μουσική, η λογοτεχνία, η φιλοσοφία και η γεωγραφία διαπλέκονται. Τα πολλά έργα του αποτελούνταν από εικονογραφήσεις με φανταστικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, τέλεια γεωμετρικά σχήματα, κολλάζ, κοπτικά και ανάγλυφα, μπλεγμένα με νότες, γερμανικά γραπτά και χάρτες πόλεων, συνθέσεις άριστα φιλοτεχνημένες.

Στην τέχνη των ψυχωσικών, ο δημιουργός, αιχμάλωτος των παραληρητικών ιδεών του, μιλάει κυρίως προς τον εαυτό του και για τον εαυτό του. Η διαφορά ανάμεσα στη λεγόμενη πραγματική τέχνη και την ψυχωσική τέχνη είναι ότι ο υγιής δημιουργός κάνει με τη θέληση του αυτό το οποίο ο ψυχωσικός νιώθει αναγκασμένος να κάνει. «Η δημιουργικότητα του ατόμου βρίσκεται στο χώρο ανάμεσα από τη συγχώνευση και τον αποχωρισμό. Με άλλα λόγια όσο περισσότερο ένας άνθρωπος ταλαντεύεται με τη θέλησή του ανάμεσα στη συγχώνευση και στον αποχωρισμό (και κατά διαστήματα εμπεριέχει και τα δύο αυτά στοιχεία ταυτόχρονα), τόσο πιο δημιουργικός μπορεί να γίνει» (Felicity, 2010, σ. 173).

Μετάβαση στο περιεχόμενο