3.3. Η θεραπευτικές ιδιότητες της εικόνας
«Αυτό που κάνει ο θεραπευτής δεν είναι τόσο θεραπεία όσο ανάπτυξη των δημιουργικών δυνατοτήτων που έχει μέσα του ο ασθενής σε λανθάνουσα κατάσταση» (Jung, 1963, σ. 16).
Ένας τρόπος να μάθει κανείς τον εαυτό του είναι μέσα από αυτά που δημιουργεί. Ο Carl Jung έδινε ιδιαίτερη σημασία στη δημιουργικότητα και στις εγγενείς θεραπευτικές της ιδιότητες, θεωρώντας ότι η τέχνη αποτελεί μια νέα σύνθεση ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο του καλλιτέχνη και την εξωτερική πραγματικότητα. Μέσω της «ενεργητικής φαντασίας» (1956,1959β) κι εφόσον επιτρέψει ο ενήλικος στον εαυτό του να παραιτηθεί από τον έλεγχο και να αφεθεί στην εικόνα οι ασυνείδητες δυνάμεις που τον διέπουν θα εκδηλωθούν. Η θεωρία του Φρόιντ για τη μεταβίβαση είναι μια υπόθεση μεταβίβασης αισθημάτων στο πρόσωπο του θεραπευτή η οποία μπορεί να εμφανιστεί ως θυελλώδης ερωτική απαίτηση ή να λάβει πιο μέτριες μορφές. Ο άνθρωπος που είναι ικανός να επενδύσει συναισθηματικά το μεταβιβαστικό αντικείμενο είναι ένας άνθρωπος προσιτός πνευματικά. Οι πάσχοντες από ναρκισσιστικές νευρώσεις δεν έχουν αυτή την ικανότητα ή την έχουν σε ανεπαρκή βαθμό (Φρόυντ Σ. , 1917). Στην ψυχανάλυση, η απόδοση δυνάμεων σε αντικείμενα και άτομα μπορεί να ταξινομηθεί στη βρεφονηπιακή φάση της ταύτισης και της εξιδανίκευσης (Klein, 1980). Τα αγαπημένα των παιδιών λούτρινα αρκουδάκια, πανάκια, πιπίλες, κουβέρτες κλπ. είναι ακριβώς αυτά τα κατά Winnicott μεταβιβαστικά αντικείμενα της παιδικής ηλικίας.
Στη θεραπεία μέσω των εικαστικών το αντικείμενο της μεταβίβασης είναι η ίδια η εικόνα στην οποία γίνεται η μεταβίβαση του συναισθηματικού φορτίου μετατρέποντας την σε φυλαχτό. Οι εμψυχωμένες αυτές εικόνες που ενσαρκώνουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, κάποιο συναίσθημα γίνονται ο πυρήνας μιας ενδοψυχικής κίνησης και μπορούν να επιτελέσουν το ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου, εκείνου που κατά το θρησκευτικό τελετουργικό στέλνονταν διωγμένος στην έρημο να πεθάνει, αφού πρωτίστως η κοινότητα του είχε φορτώσει τις αμαρτίες της (Λευϊτικόν ΧVI:21). Σε μια κοινωνική ομάδα δεν μπορεί να υπάρξει αποδιοπομπαίος τράγος γιατί δεν μπορούν να προβληθούν επάνω σε αυτόν οι ανεπιθύμητες πλευρές των ανθρώπων της χωρίς να απαλλαγεί μετά από τον ίδιο. Ο Χίτλερ το 1930 πρόβαλε όλα τα κακώς κείμενα της Γερμανίας επάνω στους Εβραίους και οδηγήθηκε σε μια προσπάθεια απαλλαγής από ολόκληρη τη φυλή. Τέτοιες πράξεις έχουν καταστροφικές συνέπειες (Schaverien, 2010, σ. 123). Ο θεραπευτής δεν πρέπει να παίρνει το ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου παρά να περιμένει μέχρις ότου οι ανεπιθύμητες προβολές αναγνωριστούν από τον ίδιο τον ασθενή ώστε να πραγματοποιηθεί και η αναμενόμενη απόρριψη τους.
Το έργο λειτουργεί σαν καθρέφτης για τον δημιουργό του, ανασύροντας μνήμες, τα συναισθήματα που βίωσε κατά τη δημιουργία του. Κάθε φορά που θα το αντικρίζει θα είναι και από μια διαφορετική οπτική γωνία, με μια νέα ματιά. Το έργο γίνεται ο θεραπευτής που θα οδηγήσει σταδιακά τον ασθενή να ξαναζήσει τις επώδυνες εμπειρίες που ίσως αποφεύγει. Το εικαστικό έργο αναδεικνύει τα συναισθήματα, τα φέρνει στην επιφάνεια, αλλά είναι οι λέξεις που επιτρέπουν την πλήρη συνειδητοποίησή τους (Schaverien, 2010).
Σε περιόδους έντονης ψυχολογικής πίεσης, μπορεί να προκύψει μια ακατάπαυστη ροή εσωτερικών εικόνων, που αναζητούν μια διέξοδο. Αν δεν διοχετευτούν δημιουργικά, μπορεί να εκδηλωθούν μέσα από συμπεριφορές που η κοινωνία χαρακτηρίζει ως ακατάλληλες ή ακόμα και αποκλίνουσες. Ο φόβος του δημιουργού μήπως θεωρηθεί «τρελός» ή «κακός» μπορεί να τον οδηγήσει στο να καταπιέσει αυτές τις εικόνες, κρατώντας τες στο σκοτάδι. Υπάρχει η ανησυχία πως, αν έρθουν στην επιφάνεια, θα προκαλέσουν οδύνη τόσο στο ίδιο το άτομο όσο και στους γύρω του. Όταν αυτές οι εικόνες παραμένουν καταπιεσμένες, συγχωνεύονται με την ταυτότητα του ατόμου και μπορεί να οδηγήσουν σε δυσάρεστα ψυχολογικά συμπτώματα, όπως κατάθλιψη, ξεσπάσματα θυμού ή την ασυνείδητη προβολή τους σε άλλους. Ωστόσο, αν κάποιος τις αποτυπώσει σε μια εικόνα, αρχίζει να τις αναγνωρίζει σε ένα επίπεδο συνείδησης. Ακόμα και αν τελικά απορρίψει ή καταστρέψει την εικόνα, η διαδικασία έχει ήδη επιφέρει μια αλλαγή, καθώς η εικόνα έστω και στιγμιαία έχει έρθει στο φως (Schaverien, 2010, p. 129).
Το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα είναι συχνά πολύ αποδιοργανωμένο για να ονομαστεί «τέχνη». Δεδομένου ότι η δημιουργικότητα προέρχεται από την πρωτογενή διεργασία ακόμα έχει μεγάλη σημασία ακόμα για τους σκοπούς της θεραπείας, το έργο να μην έχει ολοκληρωθεί εντελώς. Μια δευτερογενής διεργασία τείνει να αγνοήσει και να πετάξει ανωμαλίες και στοιχεία συνθετικά που φαίνονται άνευ σημασίας, αλλά τα οποία περιλαμβάνουν πολύ σημαντικούς συμβολισμούς. Εκείνοι που στη θεραπεία μέσω των εικαστικών δίνουν μεγάλη σημασία στην αισθητική διατρέχουν τον κίνδυνο να ενθαρρύνουν αυτή τη διαδικασία η οποία αφήνει έντονα ανικανοποίητο και παρεξηγημένο τον ασθενή καλλιτέχνη (Ehrenzweig, 1967).