Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 6ο

Απρ 23, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 6ο

Κεφάλαιο 2

Τέχνη και ψυχανάλυση

2.1.         Το ψυχικό όργανο

Η προσωπικότητα του ανθρώπου για την ψυχολογία αποτελούσε πάντα ένα σημαντικό πεδίο έρευνας. Πρόκειται για ένα πολυσύνθετο και δυναμικό σύνολο χαρακτηριστικών, σκέψεων, συμπεριφορών και συναισθημάτων. Διάφορες θεωρητικές προσεγγίσεις αναλύουν κι εξηγούν το φαινόμενο αυτό. «Η προσωπικότητα αποτελείται από τα μοναδικά χαρακτηριστικά, τις συμπεριφορές, τις σκέψεις και τα συναισθήματα που καθορίζουν τον τρόπο που ένα άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και αλληλεπιδρά με τον κόσμο γύρω του» (Rogers 1961). Με άλλα λόγια είναι το σύνολο των συμπεριφορικών χαρακτηριστικών που καθιστά το κάθε άτομο μοναδικό. Τα θεμέλια της προσωπικότητας μπαίνουν στα πρώτα παιδικά χρόνια και αυτό είναι ένα κύριο αξίωμα της ψυχανάλυσης (Bowlby, 1995).

Η ανθρώπινη αυτή περιπέτεια της ανάπτυξης της προσωπικότητας ξεκινάει ήδη από την ενδομήτρια ζωή, με τις εμπειρίες και την ψυχολογία της μητέρας να παίζουν σημαντικό ρόλο διαμορφώνοντας το στοιχειώδες νευρικό σύστημα, καθώς και τη βάση αργότερα της ψυχικής και διανοητικής μας ζωής στο μέλλον. Στο εύλογο ερώτημα για το αν τα συμπεριφορικά χαρακτηριστικά του ατόμου είναι γενετικά προκαθορισμένα ή περιβαλλοντικά επίκτητα, η απάντηση είναι: «και τα δύο» (Γιωσαφάτ, 2010). Πλέον μπορούμε να μιλάμε για πολυπαραγοντική ανάπτυξη.

Η εποχή της ενέργειας και της δυναμικής διαμόρφωσε στους επιστήμονες μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο: «ο άνθρωπος είναι ένα ενεργειακό σύστημα και διέπεται από τους ίδιους φυσικούς νόμους που ρυθμίζουν τις σαπουνόφουσκες και την κίνηση των πλανητών» (Hall, 1957, pp. 12-13). Η θεωρία του Φρόυντ για την προσωπικότητα είναι ουσιαστικά μια θεωρία του νου – ένα επιστημονικό μοντέλο της γενικότερης αρχιτεκτονικής των νοητικών νόμων και διεργασιών (Cervone & Pervin, 2008), ο Φρόυντ βλέπει ξεκάθαρα την «νοητική ζωή από την βιολογική της πλευρά» (Freud, 1917/1970, p. 328). Το σώμα είναι ένα ενεργειακό σύστημα, κατά συνέπεια και ο νους, ως μέρος του σώματος, είναι ένα ενεργειακό σύστημα που παίρνει την ενέργεια του από το σύνολο της φυσικής ενέργειας του σώματος. «Μέσα στο νου υπάρχουν ενστικτώδεις ορμές οι οποίες ενεργούν και ασκούν πίεση… ορισμένο ποσό ισχύος» (Freud, 1917/1970, p. 328). Θεμελιώδης ιδέα για το ενεργειακό πρότυπο του Φρόιντ είναι ότι η λειτουργία του νου έχει ως στόχο την επίτευξη μιας κατάστασης ηρεμίας (Greenberg & Mitchell, 1983). Το αξίωμα είναι ότι η ενέργεια δεν χάνεται, επομένως μια μπλοκαρισμένη ενέργεια βρίσκει πάντα μία άλλη διέξοδο. Οι σωματικές ανάγκες δημιουργούν καταστάσεις έντασης, το άτομο τρέχει να μειώσει αυτή την ένταση για να επανέλθει στην εσωτερική του ηρεμία. Στόχος της συμπεριφοράς είναι η ηδονή που πηγάζει από την μείωση της έντασης ή την απελευθέρωση της ενέργειας (Cervone & Pervin, 2008).

Στην ψυχαναλυτική θεωρία λοιπόν η πηγή όλης της ψυχικής ενέργειας βρίσκεται σε καταστάσεις έξαψης μέσα στο σώμα. Αυτές οι καταστάσεις αναζητούν την έκφραση και την μείωση της έντασης και αποκαλούνται ένστικτα ή ενορμήσεις. (Cervone & Pervin, 2008). Ο άνθρωπος γεννιέται με αυτές τις ενορμήσεις ή αλλιώς «ένστικτα ζωής και θανάτου», τα οποία η κοινωνία σπεύδει να περιορίσει. «Ο φόβος μιας εξέγερσης των καταπιεσμένων την οδηγεί σε αυστηρότερα μέτρα για την πρόληψη της» (Freud, Civilization and its discontents, 1949, p. 51). Το ένστικτο της ζωής ωθεί τους ανθρώπους προς την διατήρηση και την αναπαραγωγή του οργανισμού και εκείνο του θανάτου σε πράξεις επιθετικότητας είτε προς τον εαυτό ή προς τους άλλους. Για τον Φρόυντ οι ψυχολογικές μας ζωές κινούνται ουσιαστικά απ’ αυτές τις δύο βασικές ενορμήσεις (Cervone & Pervin, 2008).

Έχοντας ως βάση αυτό, για την κατανόηση του ανθρώπινου νου η ψυχαναλυτική θεωρία, προτείνει ένα εννοιολογικό πρότυπο με τρια επίπεδα επίγνωσης: το συνειδητό, το προ-συνειδητό και το ασυνείδητο. Μέσα από τη μελέτη των ονείρων και τις γλωσσικές παραδρομές, ο Φρόυντ μελέτησε το ασυνείδητο από το οποίο και θεωρούσε ότι καθορίζονται τα ψυχολογικά βιώματά μας, οι συνειδητές μας σκέψεις, τα συναισθήματα και οι ενέργειες μας χωρίς αυτό να το αντιλαμβανόμαστε. Το «Εκείνο» λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της ηδονής, αναζητά δηλαδή την ηδονή και αποφεύγει τον πόνο. Έχοντας τις ιδιότητες ενός κακομαθημένου παιδιού δεν ενδιαφέρεται για κοινωνικές νόρμες και κανόνες «είναι εξολοκλήρου μη ηθικό» (Freud, The Ego and the Id, 1923, p. 40). Όταν τα γενετήσια ένστικτα συγκρούονται με τις κοινωνικές επιταγές υπό την απειλή της τιμωρίας τότε προκύπτει το άγχος. Το πώς ο εαυτός τελικά διαχειρίζεται αυτές τις δύο αντικρουόμενες δυνάμεις καθορίζει και την ψυχική υγεία του ατόμου. Αν πρόκειται δηλαδή για άνθρωπο ισορροπημένο ή αν αντίθετα αυτός ρέπει προς την νεύρωση ή τη διαταραχή.

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο