Τα εικαστικά ως εργαλείο διαφοροποιημένης εκπαίδευσης και θεραπείας-Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία του Σέργιου Παππά, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, Δ.Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων– Μέρος 3ο

Απρ 22, 2025 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Κεφάλαιο 1

Ειδική αγωγή και συμπερίληψη

  • Το ευρύτερο πλαίσιο

«Οι μη ανάπηροι άνθρωποι χρειάζονται ανάπηρους ανθρώπους για να ζήσουν στην ελάχιστη ασφάλεια αυτού του περίεργου και οριακού οντολογικού χώρου που ονομάζεται «ανθρώπινη κατάσταση»… Για πολλούς ανθρώπους, η αναπηρία αντιπροσωπεύει την τραγωδία που ελπίζουν ότι δεν θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουν ποτέ. Ο «αναπηρισμός» και ο ηλικιακός ρατσισμός ισοδυναμούν με την αποτυχία να αναγνωρίσουμε και να γιορτάσουμε τις αδυναμίες της ύπαρξης στις οποίες είμαστε όλοι υποκείμενοι. Λίγοι από εμάς θα ξεφύγουν από μια ζωή με αναπηρία. Η αποτυχία των μη ανάπηρων ανθρώπων να αναγνωρίσουν την αναπηρία στον εαυτό τους και να αναγνωρίσουν αυτόν τον τρόπο ύπαρξης στον κόσμο ως ένα από τα προνόμια της ίδιας της ζωής, είναι μια από τις τραγωδίες του σύγχρονου πολιτισμού… Οι ευκαιρίες υπέρβασης των μύθων της τελειότητας, μύθων που πλήττουν τη ζωή ανάπηρων ανθρώπων, βρίσκονται στη διαλεκτική μεταξύ αποκλεισμού και ένταξης, απελευθέρωσης και περιορισμού» (Huges, 2005, p. 83).

Η αναπηρία ακολουθεί μια ιστορία αποκλεισμού και διακρίσεων αντίστοιχη με αυτών του σεξισμού και του ρατσισμού. Είναι γεγονός ότι, μέχρι τη Συνθήκη του Άμστερνταμ του 1997, υπήρχε αβεβαιότητα για το εύρος της κοινοτικής αρμοδιότητας στα ζητήματα διακρίσεων (Στάγκος, 1996). Στο νέο Άρθρο 13 της συνθήκης γίνεται και η πρώτη αναφορά στην αναπηρία σε Ευρωπαϊκή Συνθήκη, καθώς μέχρι τότε υπήρχε νομολογία σχετικά με την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ιθαγένειας ή φύλου, αλλά όχι αναπηρίας. Ειδικότερα, το Άρθρο 13 της Συνθήκης του Άμστερνταμ ορίζει ότι: «Με την επιφύλαξη των άλλων διατάξεων της παρούσας Συνθήκης και εντός των ορίων των αρμοδιοτήτων που παρέχει αυτή στην Κοινότητα, το Συμβούλιο, αποφασίζοντας ομόφωνα, μετά από πρόταση της Επιτροπής και διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μπορεί να αναλάβει κατάλληλη δράση για την καταπολέμηση των διακρίσεων λόγω φύλου, φυλετικής ή εθνικής καταγωγής, θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού». Εισάγονται έτσι δύο σημαντικοί νεωτερισμοί. Ο πρώτος είναι ότι ένα ενιαίο και ευρύ πλαίσιο που εγγυάται την ίση μεταχείριση εγκαθιδρύεται στην Ευρωπαϊκή επικράτεια και ο δεύτερος νεωτερισμός είναι οι νομικές εγγυήσεις που προσφέρει στα θύματα ατομικά (Χατζηπέτρου, 2014, σ. 89).

Ακολουθεί το Άρθρο 21 παρ. 1 του Ευρωπαϊκού Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (7 Δεκεμβρίου 2000, Νίκαια) που προβλέπει την απαγόρευση όλων των μορφών των διακρίσεων, καθώς ορίζει ότι «Απαγορεύεται κάθε διάκριση ιδίως λόγω φύλου, φυλής, χρώματος, εθνικής καταγωγής ή κοινωνικής προέλευσης, γενετικών χαρακτηριστικών, γλώσσας, θρησκείας ή πεποιθήσεων, πολιτικών φρονημάτων ή κάθε άλλης γνώμης, ιδιότητας μέλους εθνικής μειονότητας, περιουσίας, γέννησης, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού».

Το 1989 γεννιέται στην Ελλάδα η Ε.Σ.Α.μεΑ και από την ίδρυση της μέχρι σήμερα, δίνει αγώνα για την εξάλειψη των διακρίσεων που υφίστανται τα άτομα με αναπηρία, την προάσπιση των δικαιωμάτων τους, καθώς και την υποστήριξη των οικογενειών τους. Με την ψήφιση του ν. 2430/1996, η 3η Δεκεμβρίου ορίστηκε ως Εθνική Ημέρα των Ατόμων με Αναπηρία, ενώ η Ε.Σ.Α.μεΑ. κατοχυρώνεται ως η πλέον αντιπροσωπευτική οργάνωση του χώρου. Έχοντας αυτόν τον θεσμικό ρόλο έκτοτε συμμετέχει ενεργά στα κέντρα λήψης αποφάσεων, εκπροσωπώντας τα άτομα με αναπηρία στον διάλογο με την Πολιτεία. Η συνένωση των ατόμων με αναπηρία, η εμπέδωση ότι η αναπηρία είναι υπόθεση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η προάσπιση αυτών των δικαιωμάτων, η οργάνωση συστηματικών εκστρατειών ενημέρωσης, η συμμετοχή εκπροσώπων στα κέντρα λήψεως αποφάσεων, η συμμετοχή στην εκπαίδευση και την εργασία, η προσβασιμότητα, η καταπολέμηση και η εξάλειψη της ιδρυματοποίησης, η συμμετοχή στα πολιτιστικά δρώμενα (ΕΣΑμεΑ, χ.χ.), είναι μερικοί από τους σκοπούς της και συνολικά ένα πανανθρώπινο αίτημα στη συμπερίληψη.

«Η αρχή των ίσων δικαιωμάτων υποδηλώνει ότι οι ανάγκες όλων των ανθρώπων έχουν ίση σπουδαιότητα. Συνεπώς, η λειτουργία της κοινωνίας πρέπει να οργανωθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να διασφαλίζονται ίσες ευκαιρίες για συμμετοχή και ικανοποίηση των αναγκών κάθε ανθρώπου. Η απαίτηση για ίση μεταχείριση στη βάση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συνιστά θεμελιώδη αρχή και θα πρέπει να προηγείται οποιουδήποτε άλλου επιχειρήματος (πολιτικού, οικονομικού κ.λπ.). H αναπηρία αντιμετωπίζεται στο πλαίσιο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τα τέλη της δεκαετίας του 1960» (Χατζηπέτρου, 2014, σ. 56).

 

1.2. Το αναπηρικό κίνημα και η συμπερίληψη

«Το ποιον αποκαλούμε «διαφορετικό» (ή μη φυσιολογικό) εξαρτάται από το ποιον αποκαλούμε «φυσιολογικό» (ή όμοιο)» (Hendrix, 1995, σσ. 43-45).

Μια ουσιαστική αλλαγή στην κατανόηση της αναπηρίας ήταν αναγκαία, ώστε να αμφισβητηθούν οι παραδοσιακές αντιλήψεις που την προσέγγιζαν αποκλειστικά μέσα από ατομικιστικά και ιατρικά πλαίσια. Στην εκπαίδευση αυτές οι αντιλήψεις ταυτίζονται με την «ατομική προσέγγιση», απότοκο της «ιατρικής προσέγγισης», η οποία δίνει έμφαση στην προσωπική τραγωδία, στην ατομική αντιμετώπιση της κατάστασης και στην «φυσιολογιοποίησης» της αναπηρίας. Ενισχύει την ιεραρχική σχέση του επαΐοντα ειδικού επαγγελματία (που είναι συνήθως άτομο χωρίς αναπηρία) και διαμορφώνει την ατομική ταυτότητα (Oliver, Understanding disability: From theory to practice, 1996). Το αναπηρικό κίνημα αντιτίθεται σε αυτές τις προσεγγίσεις, καθώς θεωρεί ότι περιορίζουν τόσο την ατομική όσο και τη συλλογική ταυτότητα των ανάπηρων ατόμων (το κίνημα για την αναπηρία προτιμά αυτό τον όρο, έναντι του όρου άτομα με αναπηρίες, καθότι περιγράφει την αναπηρία ως προκύπτουσα κατάσταση της κοινωνικής αντίδρασης απέναντι στη βλάβη, (Morris, 1993). Η μονομερής έμφαση στην ατομική θεραπεία-αποκατάσταση του ασθενούς, συντηρεί την απάνθρωπη αντίθεση «φυσιολογικού» – «μη φυσιολογικού» και αναπαράγει το υπόστρωμα των διακρίσεων δημιουργώντας προϋποθέσεις κοινωνικού αποκλεισμού (Χατζηπέτρου, 2014, σ. 53).

Η στροφή από την ατομικιστική προσέγγιση της αναπηρίας στην κριτική κοινωνική της θεώρηση, ξεκίνησε από την Αμερική και τη Μεγάλη Βρετανία και σύντομα επεκτάθηκε σε άλλες χώρες (Finkelstein, The social model reprocessed, 2001b). Η απόφαση των ανάπηρων ατόμων να συμμετάσχουν σε συλλογική δράση βασίζεται στην αντίληψή τους για την αναπηρία ως καθοριστικό στοιχείο της ζωής τους. Πρόκειται για φυσιολογικό και συνηθισμένο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ποικιλότητας ενώ η άρνηση της διαφορετικότητας εν γένει ισοδυναμεί με την απόρριψη της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης (Baglieri & Knopf, 2004), (Sticker, 1997). Η αναπηρία δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως κεντρικός παράγοντας στη διαμόρφωση της συλλογικής τους ταυτότητας και στον τρόπο με τον οποίο οργανώνουν τον αγώνα τους. Επιδιώκεται η μετάβαση σε μια πιο σύγχρονη και κοινωνικά ευαισθητοποιημένη θεώρηση της, η οποία δίνει έμφαση στα δικαιώματα, την ένταξη και την ισότητα (Χατζηπέτρου, 2014). Έτσι αντί η πολιτεία να δίνει μονομερή έμφαση σε ιατρικά κατευθυνόμενες προσπάθειες επιδιόρθωσης των «ενδογενών ανεπαρκειών», είναι προτιμότερο και ηθικότερο να άρει τα εμπόδια και τους περιορισμούς που η ίδια θέτει (Shakespeare & Watson, The social model of diasability: An outdated ideology?, 2001). Μια νέα συνείδηση άρχισε να διαμορφώνεται και οι άνθρωποι άρχισαν να αντιλαμβάνονται ότι η διαφορετικότητα τους δεν ήταν το πρωταρχικό πρόβλημα, αλλά ότι ο κοινωνικός αποκλεισμός τους αποτελούσε ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Oliver, Understanding disability: From theory to practice, 1996, p. 245). Ο όρος «ένταξη» διαφοροποιείται από τον όρο «ενσωμάτωση» που υποδηλώνει την προσαρμογή του ατόμου στο περιβάλλον και όχι το αντίθετο (Χατζηπέτρου, 2014).

Το «κοινωνικό μοντέλο προσέγγισης της αναπηρίας» αναδείχθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και δέχτηκε επιρροές από το σύγχρονο υλισμό. Οι υλιστές με τους μεταστρουκτουραλιστές καταδεικνύουν τη σημασία του πολιτισμού και των μέσων μαζικής ενημέρωσης στη διατήρηση των διακρίσεων (Abberley, 1992), (Barnes C. , 1992), (Shakespeare, Cultural representation of disabled people: dust-bins for disavowal? Disability and society, 1994). Οι πρωτεργάτες του «κοινωνικού μοντέλου» θεώρησαν ότι η ύπαρξη του διαφορετικού δεν υφίσταται στ’αλήθεια, αλλά είναι μια κοινωνικά κατασκευασμένη έννοια και στη βάση αυτού του συλλογισμού προχώρησαν στο διαχωρισμό μεταξύ της «σωματικής ανεπάρκειας» και της «αναπηρίας». Οι ορισμοί των 2 εννοιών, σύμφωνα με το DPI (1982), ήταν οι ακόλουθοι: α) σωματική ανεπάρκεια είναι ο περιορισμός της λειτουργικότητας ενός ατόμου, που προκαλείται από σωματική, νοητική ή αισθητηριακή δυσλειτουργία, β) αναπηρία είναι η απώλεια ή ο περιορισμός των ευκαιριών για ενεργό συμμετοχή του ατόμου στην καθημερινή ζωή της κοινότητας σε ισότιμη βάση με όλα τα υπόλοιπα μέλη εξαιτίας των δομικών και των κοινωνικών εμποδίων.

«Κατά την άποψη μας η κοινωνία είναι εκείνη που καθιστά ανάπηρα τα άτομα με σωματικές βλάβες. Η αναπηρία είναι κάτι που μας έχει επιβληθεί επιπρόσθετα ως βλάβη μας, με τον τρόπο που απομονωνόμαστε και αποκλειόμαστε αδικαιολόγητα από την πλήρη συμμετοχή στην κοινωνία. Έτσι, τα ανάπηρα άτομα αποτελούν μια καταπιεσμένη ομάδα της κοινωνίας. Ορίζουμε λοιπόν τη βλάβη ως έλλειψη μέρους ή ολόκληρου άκρου, οργάνου ή μηχανισμού του σώματος, και την αναπηρία ως το μειονέκτημα ή τον περιορισμό της δραστηριότητας που προκαλείται από μια σύγχρονη κοινωνική οργάνωση, η οποία λαμβάνει ελάχιστα ή καθόλου υπόψιν της τα άτομα που έχουν σωματικές βλάβες και έτσι αποκλείει τη συμμετοχή τους στις κυρίαρχες κοινωνικές δραστηριότητες» (UPIAS, 1976, p. 14).

Σύμφωνα λοιπόν με αυτή τη νέα ριζοσπαστική θεώρηση, οι άνθρωποι με αναπηρία καθίστανται ανάπηροι από το ίδιο το κοινωνικό σύστημα, εξαιτίας των προκαταλήψεων που αυτό συντηρεί και των περιορισμών που τους επιβάλλει (Shakespeare & Watson, The social model of diasability: An outdated ideology?, 2001). Πιο συγκεκριμένα βιώνουν περιορισμούς και περιθωριοποιούνται εξαιτίας της αποτυχίας της κοινωνίας να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους τόσο σε επίπεδο παροχής υπηρεσιών όσο και σε επίπεδο της ίδιας της οργάνωσης της. Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας μετατοπίζει την προσοχή από το άτομο στο ευρύτερο κοινωνικό, πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Αυτή η αλλαγή οπτικής συνεπάγεται και τη μεταβίβαση της ευθύνης στη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος (δομημένου, θεσμικού κ.λπ.) που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες όλων, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με αναπηρία. Συνεπώς, η κεντρική ιδέα του «κοινωνικού μοντέλου» είναι ότι, εφόσον το περιβάλλον διαμορφωθεί κατάλληλα με τις απαιτούμενες προσαρμογές (υποδομές, εξοπλισμός, υπηρεσίες κ.ά.), τότε οι δυσκολίες που απορρέουν από ατομικές λειτουργικές διαφοροποιήσεις μειώνονται σημαντικά ή εξαλείφονται. Η κατάλληλη διαμόρφωση των χώρων, η χρήση εξειδικευμένου εξοπλισμού και η παροχή υποστηρικτικών υπηρεσιών συμβάλλουν στην αντιμετώπιση ή τη μείωση αυτών των δυσκολιών. Ράμπες, γραφή Braille, ηχητικά σήματα, διερμηνείς νοηματικής γλώσσας και πολλές άλλες προσαρμογές σε υποδομές, τεχνολογικά μέσα και υπηρεσίες εξισορροπούν τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν άτομα με κινητικές, οπτικές, ακουστικές ή άλλες αναπηρίες (Χατζηπέτρου, 2014).

Επιπλέον και σαν αποτέλεσμα κριτικής στο κοινωνικό μοντέλο από τους (Thomas, Walker, & Webb, The making of the inclusive school, 1997), (Corker & French, 1999), ως σύστημα που εστιάζει αποκλειστικά στους κοινωνικούς και οικονομικούς περιορισμούς αγνοώντας τις συναισθηματικές και προσωπικές παραμέτρους της αναπηρίας, εφίσταται η προσοχή και σε άλλες επιπρόσθετες ψυχοκοινωνικές παραμέτρους. Διευρύνεται έτσι η βεντάλια των στοιχείων που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στη συζήτηση γύρω από το κοινωνικό μοντέλο προσέγγισης και στοιχειοθετείται έτσι μια (συν)νοηματοδότηση της αναπηρίας μέσα από χαρακτηριστικά όπως η ηλικία, η κοινωνική τάξη, το φύλο, το είδος και ο βαθμός της αναπηρίας, η σεξουαλική τοποθέτηση, η εθνικότητα και το πολιτισμικό υπόβαθρο στοιχεία που διαφοροποιούν τα βιώματα των ανθρώπων με αναπηρία και στα οποία μέχρι πρότινος δεν είχε δοθεί η απαιτούμενη προσοχή (Bonnie, 2004), (Curtin & Clark, 2005), (Mondejar-Jimenez, Vargas-Vargas, Mondejar-Jimenez, & Bayot-Mestre, 2009), (Robinson & Stalker, 1999). Το αίτημα για αναγνώριση του σεβασμού του δικαιώματος στη διαφορετικότητα αναδύεται.

Μετάβαση στο περιεχόμενο