«ΟΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΤΩΝ ΧΩΡΙΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΤΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΨΗΣ»- ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Ζαμπέν Έλεν – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Π.Μ.Σ. «ΚΙΝΗΣΙΟΛΟΓΙΑ» – Μέρος 7ο
1.4 Θεωρία της αυτό-αποτελεσματικότητας (Bandura)
Η αυτό-αποτελεσματικότητα είναι ένας όρος που επινοήθηκε από τον Bandura (1977), ο οποίος πρότεινε μια «θεωρία αλλαγής της συμπεριφοράς», που περιγράφει την πίστη ενός ατόμου στον εαυτό του, στις ικανότητές του και στις πράξεις του. Διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο μοντέλο της «τριαδικής αμοιβαίας αιτιότητας» επηρεάζοντας τον τρόπο, με τον οποίο οι άνθρωποι συμπεριφέρονται, λαμβάνουν αποφάσεις, αντιδρούν στις αλλαγές, αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις και υλοποιούν τα επιτεύγματα τους (Bandura, 1977). Όσο υψηλότερη είναι η αντιληπτή αυτό- αποτελεσματικότητα του ατόμου, τόσο ευκολότερο είναι για αυτό να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που θα προκύψουν στη ζωή του, συμπεριλαμβανομένης της αλλαγής, της αποτυχίας ή ακόμα και σοβαρότερων γεγονότων όπως η αντιμετώπιση προβλημάτων υγείας, ενός τραυματισμού ή ακόμα και ενός θανάτου (Koutroubas & Galanakis, 2022).
Η αυτό-αποτελεσματικότητα είναι μια κατασκευή που εστιάζει στο πως αξιολογεί ένα άτομο την ικανότητά του να ολοκληρώσει μια εργασία με επιτυχία, σε μια δεδομένη κατάσταση. Ο Antonio Bandura την όρισε ως «τις κρίσεις των ανθρώπων για τις δυνατότητές τους να οργανώσουν και να εκτελέσουν προγράμματα δράσης που είναι απαραίτητα για την επίτευξη καθορισμένων τύπων εργασιών» (Bandura, 1986, σελ. 391). Ένα κρίσιμο σημείο που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι η έννοια σχετίζεται με τις πεποιθήσεις σχετικά με τις αντιληπτές ικανότητες κάποιου να ολοκληρώσει μια συγκεκριμένη εργασία και όχι με τις πραγματικές ικανότητες ή την απόδοσή του (Mills et al., 2007). Το αρχικό ενδιαφέρον για την αυτό-αποτελεσματικότητα προέκυψε με την ανάπτυξη κοινωνικών γνωστικών θεωριών, στις οποίες τα άτομα θεωρούνται ενεργοί παράγοντες, που ελέγχουν τις δικές τους επιλογές και συμπεριφορές. Ο Bandura (1977) συνέβαλε σημαντικά σε αυτές τις εξελίξεις καταδεικνύοντας πώς οι πεποιθήσεις αυτό-αποτελεσματικότητας μπορούν να επηρεάσουν τις δραστηριότητες που επιλέγει να εκτελέσει το άτομο, αλλά και την προσπάθεια που καταβάλλει για να τις ολοκληρώσει, ειδικά όταν αντιμετωπίζει προκλήσεις (Waddington, 2023).
Οι προσδοκίες για την αποτελεσματικότητα μπορεί να ποικίλλουν σε μέγεθος ανάλογα με το επίπεδο δυσκολίας της εργασίας. Ο Bandura περιέγραψε περαιτέρω ότι οι πεποιθήσεις για την αποτελεσματικότητα επηρεάζουν τον τρόπο, με τον οποίο οι άνθρωποι λειτουργούν μέσω τεσσάρων σημαντικών διαδικασιών: τον τρόπο που σκέφτονται, τον τρόπο με τον οποίο παρακινούνται, τον τρόπο που αισθάνονται, που με τη σειρά του επηρεάζει τη συναισθηματική και ψυχική τους ευεξία και τέλος τις αποφάσεις που λαμβάνουν (Koutroubas & Galanakis, 2022). Η έρευνα δείχνει ότι οι πεποιθήσεις αυτό-αποτελεσματικότητας μπορούν να επηρεάσουν τα κίνητρα για υψηλά ακαδημαϊκά επιτεύγματα, τη μάθηση και ευρύτερα την επίδοση των ατόμων (Schunk & Pajares, 2002). Υπό αυτό το πρίσμα, έχει υποστηριχτεί οι πιο χρήσιμες κρίσεις αποτελεσματικότητας μπορεί να είναι εκείνες, που υπερβαίνουν ελαφρώς τις πραγματικές ικανότητες κάποιου, «καθώς αυτή η μέτρια υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων του ατόμου μπορεί πραγματικά να ενισχύσει την προσπάθεια και την επιμονή του, όταν προκύψουν δύσκολες στιγμές» (Artino, 2012).
Η αυτό-αποτελεσματικότητα επηρεάζει πτυχές της ανθρώπινης λειτουργίας όπως τα συναισθήματα, η σκέψη και η πράξη. Επιπρόσθετα, έχει προταθεί ότι αυτή επιδρά σημαντικά στην παρακίνηση ενός ατόμου. Ένα άτομο με υψηλότερη αυτό- αποτελεσματικότητα κινητοποιείται περισσότερο, προκειμένου να αναλάβει δράση και καταβάλλει περισσότερη προσπάθεια, σε σύγκριση με ένα άτομο αντιληπτής, χαμηλής αυτό-αποτελεσματικότητας. Τα άτομα που χαρακτηρίζονται από χαμηλότερη αυτό-αποτελεσματικότητα έχουν την τάση να αναλαμβάνουν λιγότερο συχνά δράση, να απογοητεύονται εύκολα με τις πρώτες αποτυχίες, ενώ βιώνουν υψηλότερα επίπεδα φόβου και άγχους. Επιπλέον, με βάση τις κρίσεις του σχετικά με την αυτό- αποτελεσματικότητα, το άτομο θέτει τους στόχους που επιθυμεί να επιτύχει. Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι ένα άτομο με υψηλή αυτό-αποτελεσματικότητα μπορεί να επιλέξει πιο φιλόδοξους στόχους από ένα άτομο με χαμηλή αυτοαποτελεσματικότητα (Narkun, 2019). Ωστόσο, ενώ οι ισχυρές πεποιθήσεις αυτό-αποτελεσματικότητας μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις και να παραμείνουν αφοσιωμένα στους στόχους τους, τα χαμηλά επίπεδα αυτό- αποτελεσματικότητας μπορεί να έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα, οδηγώντας σε συμπεριφορές αποφυγής και αρνητικά συναισθήματα, που μπορεί να έχουν επιζήμια επίδραση όχι μόνο στην απόδοση, αλλά και στην ευημερία τους (Waddington, 2023).
Μέσω αυτής της θεωρίας, ο Bandura θέτεις τις βάσεις για τη μεγαλύτερη κατανόηση, αλλά και μέτρηση της αυτοπεποίθησης των ατόμων, που εντέλει ασκεί ουσιαστική επιρροή στη συμπεριφορά τους. Η σημασία της αυτό- αποτελεσματικότητας αναδύεται και στο πλαίσιο της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης, εφόσον τα άτομα με αντιληπτά, υψηλά επίπεδα αυτό-αποτελεσματικότητας είναι πιθανότερο να αντιμετωπίσουν επιτυχώς την πρόκληση της συνεκπαίδευσης μαθητών με και χωρίς αναπηρία, η οποία απαιτεί την πραγματοποίηση εκτεταμένων αλλαγών σε επίπεδο διδασκαλίας, προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος της μεγαλύτερης δυνατής συμμετοχής του συνόλου του μαθητικού σώματος (Ashraf & Rarieya, 2008).
Πράγματι, η επιτυχία της συμπερίληψης εξαρτάται, σε σημαντικό βαθμό, από την αυτό-αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών (Abraham, 2021). Η αυτό- αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού είναι η πεποίθησή του σχετικά με τον βαθμό, που μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά και τα σχολικά επιτεύγματα των μαθητών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αντιμετωπίζουν διάφορες δυσκολίες. Κατά τη διάρκεια πολλών δεκάδων ετών έρευνας σχετικά με την αυτό-αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών, αποδείχθηκε ότι αυτή παρουσιάζει συσχέτιση με πολλαπλές μεταβλητές, όπως το επαγγελματικό άγχος ή η ικανοποίηση που προέρχεται από την εργασία. Οι εκπαιδευτικοί που αναφέρουν ισχυρότερη αυτό-αποτελεσματικότητα, εμπλέκονται περισσότερο στη διαδικασία της διδασκαλίας και, ως αποτέλεσμα, οι μαθητές τους επιτυγχάνουν βελτιωμένα ακαδημαϊκά αποτελέσματα (Narkun, 2019). Η βιβλιογραφία προτείνει ότι οι μαθητές με αναπηρία υπονομεύουν την αυτό- αποτελεσματικότητα των εκπαιδευτικών, εκτρέποντας το χρόνο διδασκαλίας και επιδεικνύοντας μη συμμορφούμενη συμπεριφορά, επηρεάζοντας αρνητικά το μαθησιακό περιβάλλον και την εμπιστοσύνη των εκπαιδευτικών στις διδακτικές τους ικανότητες (Zee & Koomen, 2016).
Οι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι η αυτό-αποτελεσματικότητα θα πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως μια πολυδιάστατη κατασκευή, με μέτρα που περιλαμβάνουν τη διδασκαλία, την προσαρμογή της εκπαίδευσης στις ανάγκες των μεμονωμένων μαθητών, την παρακίνηση των μαθητών και τη διατήρηση της πειθαρχίας. Η διάσταση της διδασκαλίας που εστιάζει στις αντιληπτές ικανότητες των εκπαιδευτικών να χρησιμοποιούν διαφορετικές εκπαιδευτικές μεθόδους φαίνεται να επηρεάζει θετικά την αυτό-αποτελεσματικότητα τους (Mudhar et al., 2023). Επιπλέον, οι εκπαιδευτικοί με υψηλά επίπεδα αυτό-αποτελεσματικότητας είναι πιο πιθανό να προσαρμόσουν καινοτόμες διδακτικές πρακτικές (Woodcock et al., 2022). Η παρακίνηση των μαθητών χαρακτηρίζεται από τις ικανότητες των δασκάλων να παρακινούν το ενδιαφέρον των μαθητών για τη σχολική τους εργασία και η τήρηση της πειθαρχίας σχετίζεται με τη διαχείριση της τάξης και την ικανότητα των εκπαιδευτικών να διαχειρίζονται τη συμπεριφορά των μαθητών (Zee & Koomen, 2016). Οι εξαιρετικά αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί είναι πιο πιθανό να ενισχύσουν τα κίνητρα των μαθητών και να υιοθετήσουν προληπτικές προσεγγίσεις στη διαχείριση της τάξης (Mudhar et al., 2023).